Leki przeciwpsychotyczne, leki neuroleptyczne, neuroleptyki (od gr. νεῦρον neuron ‘nerw’ i λῆψις lepsis ‘napad, ujęcie, schwytanie’) – klasa leków stosowana w leczeniu zaburzeń psychicznych, głównie schizofrenii i innych psychoz, w przebiegu których występują objawy wytwórcze: urojenia, omamy, zaburzenia aktywności, uczuciowości, świadomości.

Długotrwałe stosowanie leków przeciwpsychotycznych skutkować może działaniami niepożądanymi, takimi jak zespół pozapiramidowy, ginekomastia, impotencja, zwiększenie masy ciała i zespół metaboliczny.

Pierwsza generacja leków przeciwpsychotycznych, znana jako neuroleptyki klasyczne, została odkryta w latach 40. XX wieku. Pierwszym lekiem drugiej generacji, znanych jako neuroleptyki atypowe, była klozapina, opracowana w latach 60. i wprowadzona do zastosowań klinicznych w latach 70.. Obie generacje blokują receptory dopaminowe w mózgu, jednakże atypowe dodatkowo oddziałują na receptory serotoninowe.

Pierwsze zastosowanie terminu „neuroleptyk” przypisuje się francuskim lekarzom Jeanowi Delayowi i Pierre'owi Denikerowi (1955)

Zastosowanie Leki przeciwpsychotyczne są najczęściej stosowane w leczeniu następujących zaburzeń:

Schizofrenia Zaburzenie schizoafektywne, najczęściej w połączeniu z antydepresantem (w typie depresyjnym) lub stabilizatorem nastroju (w typie dwubiegunowym) Zaburzenie afektywne dwubiegunowe (mania i epizody mieszane) mogą być leczone zarówno klasycznymi, jak i atypowymi neuroleptykami, choć neuroleptyki atypowe są preferowane ze względu na mniejszy profil działań niepożądanych i niosą mniejsze ryzyko zmiany epizodu maniakalnego w depresyjny. Epizod depresji z objawami psychotycznymi w połączeniu z antydepresantem. Lekooporna (niekoniecznie psychotyczna) depresja jako dodatek do standardowej terapii antydepresantami. Poważna drażliwość u dzieci z zaburzeniem ze spektrum autyzmu.

Rzadsze wskazania obejmują zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego, zaburzenia osobowości, zespół Tourette'a. Nie są zalecane w leczeniu otępienia, bezsenności i zaburzeń osobowości, jednak mogą być zastosowane, gdy inne terapie nie przynoszą efektów. Możliwe jest ich stosowanie u dzieci, pod warunkiem, że inne sposoby leczenia nie dają rezultatów i dziecko cierpi na zaburzenia psychotyczne.

Mechanizm działania Leki przeciwpsychotyczne, na przykład haloperydol i chloropromazyna, działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w szlakach dopaminergicznych mózgu. Oznacza to, że uwalniana w tych szlakach dopamina wywołuje mniejszy efekt. Nadmiar wydzielanej dopaminy w szlaku mezolimbicznym (będącym jednym ze szlaków dopaminergicznych) jest z kolei powiązany z doświadczeniami psychotycznymi. Dodatkowo, leki przeciwpsychotyczne wykazują działanie antagonistyczne względem receptorów 5-HT2A. Niektóre allele kodujące receptory 5-HT2A zostały powiązane z podwyższonym ryzykiem schizofrenii i innych psychoz, zwłaszcza w przebiegu ciężkiej depresji. Neuroleptyki w mniejszym stopniu wpływają na receptory adrenergiczne, a także na histaminowe i w niektórych przypadkach na acetylocholinowe.

Leki te nie wywołują efektu narkotycznego, czyli nie mogą doprowadzić do uzależnienia, ale wiele z nich potęguje działanie narkotyków i alkoholu etylowego (mimo to niektóre są lub były stosowane w terapiach odwykowych, między innymi w celu przerwania efektu działania narkotyku, na przykład chloropromazyna (używana w celu przerwania działania LSD).

Działania niepożądane Głównym działaniem niepożądanym jest parkinsonowski zespół poneuroleptyczny (zob. parkinsonizm). Starsze, tzw. klasyczne neuroleptyki wywoływały też wiele ubocznych objawów wegetatywnych, jak suchość w jamie ustnej, zaburzenia akomodacji, nadmierna senność, zaburzenia czynności wątroby, zaburzenia funkcji seksualnych.

Wszystkie leki przeciwpsychotyczne (zwłaszcza leki I generacji) stwarzają pewne ryzyko wystąpienia potencjalnie śmiertelnego złośliwego zespołu neuroleptycznego. Ryzyko takie ocenia się na około 3%. Może je zwiększać zażywanie substancji psychoaktywnych, nagłe zwiększanie dawek lub stosowanie leku niezgodnie z zaleceniami,

Historia Pierwszym neuroleptykiem wprowadzonym do światowego lecznictwa jest chloropromazyna, która należy do grupy fenotiazyn. Neuroleptyk ten na przestrzeni czasu utracił swoje pierwotne znaczenie z powodu niekorzystnego profilu farmakokinetycznego, w wyniku czego dochodzi do nieswoistego oddziaływania na receptory, co wiąże się z szeregiem działań niepożądanych, takich jak zmniejszenie zdolności adaptacji do zmian temperatury otoczenia. W późniejszym czasie zsyntetyzowano lewomepromazynę i prometazynę, także zaliczane do grupy fenotiazyn. Kolejnym krokiem stało się zsyntetyzowanie kolejnych klasycznych leków przeciwpsychotycznych.

Dużym krokiem w leczeniu psychoz było zsyntetyzowanie nowych generacji neuroleptyków działających również na receptor serotoninowy. Pierwszym z nich była klozapina. Neuroleptyki te (np. olanzapina, rysperydon, paliperydon, zyprazydon, kwetiapina) powodują znacznie mniej objawów ubocznych, zarówno wczesnych, jak i późnych (np. dyskinez).

Podział neuroleptyków thumb|Chloropromazyna thumb|Haloperydol thumb|Kwetapina

Ze względu na ryzyko wystąpienia działań pozapiramidowych oraz skuteczność kliniczną, leki przeciwpsychotyczne zostały podzielone na dwie zasadnicze grupy: I generacji (klasyczne, typowe, LPP) oraz II generacji (atypowe, LPPII). Ten podział jest też najczęściej używany w praktyce klinicznej.

Do oceny nasilenia objawów pozapiramidowych można użyć skali Simpsona-Angusa.

Leki przeciwpsychotyczne I generacji (klasyczne, typowe) Pochodne fenotiazyny alifatyczne (chloropromazyna, promazyna, lewomepromazyna). Zasadniczy profil działania jest sedatywny, a działania uboczne dotyczą głównie układu wegetatywnego. piperydynowe (tiorydazyna, pipotiazyna) piperazynowe (perfenazyna, flufenazyna, perazyna, tioproperazyna, trifluoperazyna) Zasadniczy profil działania jest antyautystyczny i aktywizujący, a działania uboczne dotyczą głównie układu pozapiramidowego.

Pochodne tioksantenu W profilu działania leki z tej grupy wykazują również pewne działanie przeciwdepresyjne (z wyjątkiem tiotiksenu). chloroprotyksen flupentyksol fluprotiksen klopentyksol klotiksamid piflutyksol teflutyksol tiotyksen zuklopentyksol

Pochodne Zasadniczy profil działania jest zbliżony do piperazynowych pochodnych fenotiazyny, wykazują wyraźne działania uboczne ze strony układu pozapiramidowego. haloperydol droperydol trifluperydol

Benzamidy sulpiryd tiapryd

Leki przeciwpsychotyczne II generacji (atypowe)

Są to: amisulpryd, asenapina, arypiprazol, blonanseryna, iloperydon, klozapina, kwetiapina, lurazydon, , olanzapina, paliperydon, rysperydon, sertindol, zyprazydon, zotepina.

Postacie neuroleptyków postacie doustne (tabletki, tabletki szybkorozpuszczalne, płyn) iniekcje krótkodziałające iniekcje długodziałające

Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem cytochromu P450 + Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem izoenzymów cytochromu P450 Lek CYP3A3/ CYP2D6 hamowany przez lek Benzamidy (amisulpryd, sulpiryd) – – – – Fenotiazyny (chloropromazyna) – – ++ ++ Flufenazyna – – ++ ++ Haloperydol + – ++ ++ Klozapina ++ + +/- – Kwetiapina – ++ – – Olanzapina + – + – Perfenazyna – – ++ ++ Rysperydon – ++ ++ – Tiorydazyna ++ – Zyprazydon +/- ++ – Zuklopentiksol – – ++ –

Działanie sedatywne LPP + Działanie sedatywne leków przeciwpsychotycznych działanie sedatywne leki bardzo silne klozapina, lewomepromazyna, chloropromazyna, , tioproperazyna silne tiorydazyna, chloroprotyksen, haloperydol, olanzapina, perfenazyna, zuklopentiksol, klopentiksol słabe flufenazyna, trifluoperazyna, tiotiksen bardzo słabe kwetiapina, zyprazydon, brak sulpiryd, amisulpryd, rysperydon, flupentyksol

Bezpieczeństwo stosowania w ciąży Leki przeciwpsychotyczne należą do kilku kategorii ryzyka działań teratogennych: Kategoria B – sulpiryd, klozapina Kategoria C – chloropromazyna, promazyna, lewomepromazyna, trifluoperazyna, haloperydol, olanzapina, zuklopentiksol, flupentyksol, kwetiapina, rysperydon Kategoria D – zotepina

Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznych + Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznych Powinowactwo Lek bardzo silne lewomepromazyna, klozapina silne olanzapina, chloropromazyna słabe chloroprotyksen, klopentiksol, flufenazyna, tiorydazyna, zuklopentiksol minimalne perfenazyna, trifluoperazyna, haloperydol, brak amisulpryd, rysperydon, sulpiryd, zyprazydon

Leków silnie działających cholinolitycznie (klozapina, lewomepromazyna, olanzapina, tiorydazyna, zuklopentiksol, trifluoperazyna) nie należy podawać w miastenii, w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania ani w rozroście gruczołu krokowego.

Wpływ na próg drgawkowy Wszystkie LPP, z wyjątkiem rysperydonu, obniżają . Najczęściej napady drgawkowe występują podczas leczenia klozapiną i w zależności od stosowanej dawki mogą pojawić się u 5–20% leczonych. Najczęściej występują w postaci silnych napadów mioklonicznych. Ryzyko napadów wzrasta również podczas szybkiego zwiększania dawek oraz u osób długotrwale leczonych klozapiną.

Zobacz też depresanty stymulanty psychodeliki

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Diagnostyka i leczenie psychiatryczne