Lwówek – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie nowotomyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Lwówek, nad rzeką Czarną Wodą, dopływem Obry.
W okresie I i II Rzeczypospolitej oraz w latach 1945–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.
Nazwa Miasto ma metrykę średniowieczną i notowane jest od XV wieku. W 1418 jako Lwow, Lwowo, 1419 Lwowo vel nova civitas, 1419 Lwow, 1457 Lvowek, 1464 Lwoff, 1475 Lvoff, 1482 Lwuow, 1499 Lwowek, 1504 Lvov, 1509 Lwovek, Lvovek, 1510 Luow, 1511 Lvowko, 1513 Lwowko, 1517 Lwow, 1521 Lwowsko, 1522 Lvoveck, 1523 Lwovko, 1524 Lvovko, Lvofko, Lwof, 1537 Lvouek, 1564 Lwouek, 1580 Lwowek, 1622-24 Lwowek, 1789 Lwowek, 1884 Lwówek, 1921 Lwówek.
Nazwa miasta pochodzi od nazwy osobowej Lew oraz nazwy herbu Lew. Pierwotnie miejscowość nazywała się Lwów, a obecna postać Lwówek pojawiła się dopiero w II poł. XV wieku w celu odróżnienia od nazwy miasta Lwów położonego na ówczesnej Rusi Czerwonej.
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów Niemcy nazywali miasto niemiecką nazwą Neustadt bei PinneCo znaczy dosłownie Nowe Miasto koło Pniew.. W latach 1943–1945 niemiecka, nazistowska administracja zmieniła nazwę na nową ahistoryczną – Kirchneustadt
Historia Miejscowość i okolice były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Na terenie parku miejskiego w Lwówku odkryto m.in. cmentarzysko szkieletowe i ciałopalne z wczesnego i późnego okresu rzymskiego z okresu kultury wielbarskiej. Około 0,12 km na południowy wschód od miasta odkryto także skarb z późnego podokresu rzymskiego, a w pobliżu miasta inne znaleziska z późnego i młodszego podokresu rzymskiego, a także z epoki kamienia.
Na terenie obecnego miasta Lwówek znajdowały się w średniowieczu dwie miejscowości, które były lokowane na prawie polskim miasto Wojszyno oraz wieś, a później przedmieście Wojszyna – Więcewojszyno. Prawa miejskie zostały nadane miejscowości Wojszyno przez króla Władysława II Jagiełłę 1 października 1414, na prośbę wojewody poznańskiego oraz starosty generalnego wielkopolskiego Sędziwoja Ostroroga. Król Polski przebywał wówczas w obozie wojskowym pod Brodnicą. W łacińskim dokumencie zezwolił on Sędziwojowi z Ostroroga na lokację miasta Wojszyno we wsiach Wojszyno i Więcewojszyno, przenosząc miasto z prawa polskiego na prawo magdeburskie, wyjmując wszystkich mieszkańców miasta Wojszyno spod jurysdykcji urzędników ziemskich poddając ich pod władzę sądowniczą wójta miasta Wojszyno. Król ustanowił także w mieście targ cotygodniowy, który odbywać się miał w każdy poniedziałek.
Miasto Lwówek lokowane zostało w 1419 na gruntach wcześniejszego miasta o nazwie Wojszyno oraz wsi Więcewojszyno, które notowane były w 1406 jako własność Wojszy (Wojsława). Zanotowane zostało w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski po łacinie we fragmencie: de antiquo oppido nostro Woyschino super haereditate nostra Wieczwyschino wulgariter nuncupata et loco semideserto oppidum dictum vulgariter Lwow transtulimus, mutavimus, locavimus, transferimus, mutamus et locamus...
Lokacja miasta Lwówek Zachowała się także treść aktu lokacyjnego miasta Lwówka z początku XV wieku jaki 1 lipca 1419 wystawił wojewoda poznański Sędziwój z Ostroroga. Lokował on wówczas Lwówek na prawie miejskim, ustalając prawa i obowiązki mieszczan. Przeniósł swe stare miasto Wojszyno oraz dziedzinę zwaną Więcewojszyno lokując w ich miejscu nowe miasto Lwówek. Dał miastu las zwany „Lwowski Las” biegnący od Komorowa i Grońska tak daleko, jak sięgają granice lwóweckie oraz łąkę obok tego lasu za młynem Niemierzy z Lubosza. Mieszczanie mogli w tym lesie zakładać ogrody i chmielniki do uprawy chmielu oraz wycinać drzewa na opał. Sędziwój zastrzegł sobie drewno z tego lasu na budowę i na opał dla dworu oraz grunt naprzeciwko folwarku (łac. „allodium”) na jego powiększenie. Mieszczanie mogli kupować role w starym mieście Wojszyno i na przedmieściach Więcewojszyna. Według dokumentu zostali zwolnieni od danin i robót, ale mieli płacić panu co roku po 0,5 grzywny szer. groszy czynszu z każdego łana. Zagrodnicy byli wolni od robót i mieli płacić po 6 gr rocznie; natomiast żyjący poza miastem Lwówek na folwarkach mieli płacić co roku po pół grzywny szer. groszy czynszu z jednego łana oraz oddawać daniny i opłaty, a także wykonywać roboty, według zwyczaju innych okolicznych wsi należących do Sędziwoja. Z zagrody mieli płacić po 6 groszy wraz z daninami, opłatami i robotami wg zwyczaju. Sędziwój dał miastu 0,5 czynszu z ról już uprawianych lub w przyszłości wykarczowanych w lesie zwanym „Ogrody”, a także cały czynsz z jatek piekarskich i sukienniczych oraz 0,5 czynszu z jatek szewskich. Sędziwoj zastrzegł sobie jednak cały czynsz z jatek rzeźnickich. Miastu dał także postrzygalnię sukna, wagę oraz łaźnię, w której zastrzegł sobie dowolne jej używanie wraz z domownikami bez opłaty. W łaźni każdy mógł mieć własny kocioł i użyczać go innymM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
W mieście już w średniowieczu istniała szkoła, którą odnotowano w treści dokumentu. Sędziwój z Ostroroga wyznaczył na kolatorów szkoły dożywotnio Joachima nowego plebana, a po jego śmierci mieszczan lwowskich. Burmistrzowi (łac. „magister civium”) oraz mieszczanom przyznał też prawo wyznaczania witryka kościoła parafialnego. Mieszczanie mogli hodować stada, psy oraz ptaki myśliwskie, jednak nie mogli polować na jelenie i sarny. Zezwolono im także na obrócenie na swą potrzebę fosę biegnącej dookoła miasta, z wyjątkiem fosy przy dworze. Sędziwoj z Ostroroga dał miastu kary sądowe i targowe według zwyczajów miasta Poznania oraz zdecydował, że nie będzie dla pana pobierać się targowego ani z jarmarków, ani z targów tygodniowych, z wyjątkiem targowego od garnków glinianych, które zastrzegł dla dworu.
Miasto już w średniowieczu było dużym lokalnym ośrodkiem produkcji piwa. W dokumencie lokacyjnym Lwówka Sędziwoj zdecydował, że nikomu nie wolno było warzyć piwa w karczmach okolicznych wsi należących do Sędziwoja: Chmielinko, Grońsko, Zębowo, Komorowo, Grodna, Bolelice i Wytomyśl. Karczmarze mieli piwo na wyszynk kupować w mieście Lwówek. We wspomnianych wsiach nie ma być także krawców, szewców oraz kowali. Dokument głosił, że dopóki mieszkańcom nie skończy się wolnizna, to na milę od miasta w żadnej wsi Sędziwoja nie ma być kowala, tylko w mieście Lwówek, a po upływie ulg związanych z wolnizną na pół mili. Sędziwój Ostroróg zastrzegł dla swego dworu teren rozciągający się do młyna słodowego produkującego słód na piwo aż do mostu na wielkiej drodze do Pniew w celu założenia stawów rybnych.
Edukacja Już w pierwszej połowie XV wieku w mieście istniała szkoła. W 1419 Sędziwój z Ostroroga wyznaczył w dokumencie lokacyjnym miasta Lwówka plebana, a po jego śmierci mieszczan kwóweckich, patronami szkoły w Lwówku. Szkoła została także odnotowana w 1485, W latach 1482–1488 odnotowano bakałarza szkoły Macieja. W 1482 był on rektorem szkoły w Lwówku i wspomniany został w sporze sądowym z klerykiem lwóweckim Wojciechem Niewierskim. W latach 1485–1488 ponownie notowano Macieja jako bakałarza i altarystę lwóweckiego. W 1603 odnotowano Macieja rektora szkoły w Lwówku.
Historyczne źródła w latach 1499–1551 licznie wspominają także studentów lwóweckich odbywających studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W 1499 wspomniany został Jan syn Mikołaja, 1500 Jan syn Bartłomieja, 1502 Wojciech syn Jana, 1506 Wojciech syn Stanisława, 1509 Jan syn Stanisława. W 1509 odnotowano pochodzącego z Lwówka lekarza Marcina syna Pawła, magistra, wikariusza w Wilnie. W 1511 wspomniano studenta krakowskiego Mikołaja syna Michała, 1513 Macieja syna Wawrzyńca, 1514 discretus Macieja kleryka, syna Wawrzyńca Winklara rajcy miasta Lwówka. W 1518 Wojciecha syna Bartłomieja i Jakuba syna Pawła, 1519 Jana syna Jerzego, 1522 Wojciecha syna Michała, 1523 Błażeja syna Wawrzyńca, 1534 Jana syna Piotra, 1536 Szymona syna Macieja, 1537 Wojciecha syna Marcina, 1551 Jakuba syna Jana.
Zdrowie i medycyna W XV wieku miasto miało także swoją łaźnię publiczną założoną przez Sędziwoja Ostroroga. W 1419 została ona odnotowana w dokumencie lokacyjnym miasta Lwówka po łacinie jako „balneum”, a w latach 1426 i 1446 odnotowano pracowników zajmujących się nią – łaziebników lwóweckich.
Pod koniec średniowiecza w mieście oprócz miejskiej łaźni istniał także szpital. 3 września 1430 wojewoda poznański Sędziwój z Ostroroga założył i uposażył szpital św Ducha w mieście Lwówek. Wojewoda przyznał szpitalowi czynsz pieniężny z 20 łanów należących do miasta Lwówka, a dawniej do starego miasta Wojszyno i wsi Więcewojszyno. Sędziwój Ostroróg dotąd pobierał połowę grzywny szer. groszy z jednego łana, a po zmianie za zgodą mieszczan czynsz miał wynosić 14 skudów szer. groszy, płatny co roku w dniu św. Marcina, czyli 11 listopada. Fundator powierzył opiekę nad szpitalem i jego dochodami rajcom miejskim, którzy mieli wyznaczać witryka. Czynsz miał ściągać miejscowy wójt. Ponadto Sędziwoj Ostroróg dał szpitalowi tygodniowo jedną ćwiertnię (łac. „mensura”) żyta z młyna zwanego „Węgielnym” stojącego koło Trzciela oraz po dwa korczyki oraz tyleż z młyna stojącego na strudze Sępolno koło Trzciela. Młynarze mieli to żyto mielić bez pobierania miarki dla pana i dowozić je do szpitala własnymi wozami, ale w workach szpitalnych. Naprawa grobli, młynów i kamieni młyńskich obowiązywała Sędziwoja i jego następców oraz młynarzy, a szpital miał nie być nimi obciążany. Szpital otrzymał też ogród z rolą za miastem przy drodze do Komorowa oraz po jednej kłodzie drewna od każdego wozu drewna opałowego wiezionego na sprzedaż z miasta lub z okolicznych wsi. Z lat 1447–1595 zachowały się liczne zapisy darowizn i czynszów rocznych na rzecz szpitala św. Ducha w Lwówku, które świadczone były przez mieszkańców okolicznych miejscowości. Dla przykładu w 1485 Jan dziedzic Bukowca koło Międzyrzecza zapisał 3,5 złotych węgierskich na swojej części w Bukowcu na żywność i odzież dla ubogich za kwotę 42 złotych węgierskich.
Rozwój miasta Z lat 1464–1606 zachowały się informacje o cechu kuśnierzy. 7 lutego 1574 Marcin z Ostroroga Lwowski i Anna Sieniawska z Ostroroga, dziedzice Lwówka, na prośbę przełożonych cechu kuśnierzy z Lwówka transumowali ich statut, który nadali cechowi w 1556 Stanisław Starszy, Wojciech kasztelan santocki oraz Stanisław Młodszy z Ostroroga dziedzice Lwówka. 12 stycznia 1556 wspomniani dziedzice lwóweccy oznajmili, że przysiężni mistrzowie bractwa kuśnierskiego z Lwówka przedstawili ustawy rzemiosła kuśnierskiego w postaci opieczętowanego dokumentu, przekazane im 6 czerwca przez cech kuśnierzy z miasta Poznania. W 1574 statut ten dziedzice lwóweccy uzupełnili dodatkowymi postanowieniami. W 1606 Jerzy z Ostroroga dziedzic Lwówka potwierdził, przedłożony mu przez starszych cechu, statut cechu kuśnierzy.
W latach 1522–1609 odnotowano miejski cech szewców. W 1522 Jerzy, Stanisław, Mikołaj i Marcin z Ostroroga dziedzice lwóweccy potwierdzili statut cechu szewców. W 1609 Jerzy z Ostroroga dziedzic lwówecki potwierdził statut cechu szewców, jaki otrzymał ten cech od jego poprzedników.
W 1528 odnotowano cech rzeźników, a w latach 1530–1619 cech bednarzy, stolarzy oraz garncarzy. W 1568 Zofia ze Zborowa Lwowska wraz z synami Krzysztofem, Marcinem i Piotrem z Ostroroga Lwowskimi oraz Anna z Ostroroga Sieniawska, dziedzice lwóweccy, potwierdzili statut cechu bednarzy, stolarzy i garncarzy w mieście Lwówku, jaki przyjęli w 1530 od cechu stolarzy w Poznaniu. Ddziedzice lwóweccy uzupełnili go dodatkowymi postanowieniami. W 1619 Jerzy z Ostroroga Lwowski potwierdził statut tego cechu.
W 1595 Jerzy z Ostroroga Lwowski nadał przywilej cechowi kowali. Cech krawców wspomniano w 1606 kiedy Jerzy z Ostroroga dziedzic lwówecki potwierdził statut tego cechu potwierdzony przez jego poprzedników, dziedziców miasta Lwówka. Tego roku potwierdził on także statut cechu krawców oraz nadał statut miejskiemu cechowi mielcarzy.