thumb|230px|Plan klasztoru z XVI–XVIII w. – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890 r. Na planie widnieją trzy świątynie. Po lewej kościół szpitalny św. Stanisława, pośrodku kościół św. Idziego (wskazany strzałką) i na prawo zabudowania kościoła i klasztoru Bernardynów wraz z domkiem loretańskim thumb|230px|Widok klasztoru, kościoła i domku loretańskiego (przed kościołem) ok. 1830 r. – fragment obrazu J.C. Cederholma. Po lewej kościół św. Idziego thumb|230px|Kościół pobernardyński w 1900 r. thumb|230px|Fragment zachowanych budynków klasztornych – 2013 r. thumb|230px|Obraz św. Antoniego, pochodzący z 2. połowy XVI w. ze srebrną sukienką (1. poł. XVIII w.), z kościoła bernardynów, przeniesiony w XIX w. do katedry bydgoskiej. thumb|240px|Ołtarz św. Rocha (1696 r.) fundowany przez Stanisława i Helenę Konarskich, pochodzący z kościoła bernardynów bydgoskich. W polu środkowym obraz św. Rocha w srebrnej sukience; obok niego aniołek trzymający chustę z napisem: eris in peste patronus (będziesz opiekunem podczas zarazy). W górnej kondygnacji barokowy obraz Męczeństwo św. Kryspina i Kryspiniana (1690 r.) Ołtarz został przeniesiony w XIX w. do katedry bydgoskiej. Klasztor Bernardynów w Bydgoszczy – konwent bernardynów w zakonnej prowincji polskiej, od 1628 r. w prowincji wielkopolskiej, istniejący w latach 1480–1829 w Bydgoszczy. Do chwili obecnej zachował się przebudowany częściowo w 1866 r. kościół konwentualny (obecnie garnizonowy) oraz fragment zabudowań klasztornych, od 1970 r. w gestii Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy.
Historia Fundacja klasztoru Osadzenie bernardynów w Bydgoszczy nastąpiło 5 grudnia 1480 r. w czasie prowincjalstwa Mariana z Jeziorka. Był to trzeci konwent bernardynów (gałęzi obserwanckiej Zakonu Braci Mniejszych) pod względem starszeństwa w Polsce, po Krakowie (1454) i Warszawie.
Zakonników wprowadził biskup kujawski Zbigniew z Oleśnicy z polecenia króla Kazimierza Jagiellończyka. Prowincję zakonną reprezentował Michał Bal oraz Stanisław z Kłobucka, którzy w obecności biskupa i starosty bydgoskiego Jana Kościeleckiego wybrali miejsce pod mającą powstać fundację w ogrodzie zamkowym zwanym Obora, w pobliżu najstarszej miejscowej świątyni św. Idziego, na prawym brzegu rzeki Brdy. Powstanie nowej fundacji musiały poprzedzić rozmowy między królem a którymś z wpływowych bernardynów, być może Michałem Balem, które doprowadziły do wydania królewskiego listu polecającego. Sprzyjał temu fakt, że w latach 1457–1466 (wojna trzynastoletnia) król Kazimierz Jagiellończyk był częstym gościem w Bydgoszczy, przebywając tu dłuższy czas z uwagi na potrzeby wojenne.
Biskup kujawski osiedlił tymczasowo bernardynów przy kościele św. Idziego do czasu wybudowania własnego kościoła i klasztoru. Z fundacji królewskiej pochodził jedynie teren pod budowę. Pierwszy przełożony bydgoski Stanisław z Kłobucka zjednał poparcie finansowe dla powstającej fundacji: Hińczy z Rogowa, Jaranda z Grabi i Brudzewa, Kościeleckich i miejscowych mieszczanKlasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych. Praca zbiorowa pod red. Ks. Hieronima Eug. Wyczawskiego OFM. Wydawnictwo Bernardynów „Calvarianum”. Kalwaria Zebrzydowska 1985, str. 35–40.
Uposażenie klasztoru U podstaw uposażenia konwentu bydgoskiego legła donacja króla Kazimierza Jagiellończyka, który ofiarował bernardynom grunt pod założenie fundacji. Uzyskano wtedy także spory teren, dochodzący do brzegu Brdy, który przeznaczono na ogrody klasztorne. Część tego terenu przywłaszczył sobie bezprawnie żupnik bydgoski, z którym konwent prowadził proces sądowy w latach 1601–1604. Po wygraniu procesu bernardyni ogrodzili posiadłość murem Kościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan.
Konwent bydgoski otrzymał jako jedyny ze wszystkich klasztorów bernardyńskich prawo kwesty w Prusach, a kwestarze docierali nawet do Gdańska. W 1520 r. bernardyni zostali zwolnieni przez króla Zygmunta Starego z płacenia podatku czopowego. Dekrety królów: Stefana Batorego i Zygmunta III nadawały bezpłatnie konwentowi sól z żupy bydgoskiej, która sąsiadowała od wschodu z klasztorem. Konwent otrzymywał również ofiary pieniężne przy pogrzebach dobrodziejów, szczególnie członków bractw, istniejących przy kościele.
Uposażenie klasztoru w I połowie XVII w. musiało być znaczne, skoro wydatkowano wówczas spore sumy na zakup kosztownych naczyń i paramentów liturgicznych (kielichy srebrne, pozłacane, humerały naszywane perłami i drogimi kamieniami, ornaty bądź kapy ze srebrnej lamy). Finansowano wtedy także poważne inwestycje gospodarcze, jak wznoszenie murowanych zabudowań w podwórzu klasztornym, browaru itp. Prowincjał Krzysztof Scipio Campo zabronił nawet pobierania dochodów z tartaku, który zapisał w 1574 r. starosta bydgoski Jan Kościelecki oraz zakazał odprawiania mszy w kaplicy Rychnowskich przy kościele parafialnym, za które konwent otrzymywał rocznie 15 złotych polskich.
Dużą troską otaczano ogród klasztorny, który chcąc zabezpieczyć przed wylewami rzeki, otoczono groblą i wykopano rowy odwadniające. Gwardian Paweł z Łęczycy założył wielki sad owocowy. W czasach późniejszych troskę o ogród i sad wykazywali gwardiani Wawrzyniec Bocheński i Atanazy Lintner.
Szczególnym dobrodziejem klasztoru okazał się Stanisław Słopanowski (zm. 1719), prepozyt szamotulski, który przyszedł z pomocą konwentowi, zdewastowanemu przez wojska szwedzkie, saskie i rosyjskie w latach 1707–1708. Złożył on klasztorowi ofiary w naturze oraz udzielił poparcia finansowego.
Kościół i zabudowania klasztorne Budowa drewnianych i murowanychKronika Bernardynów bydgoskich przedstawia to następująco: „Bracia zakonni po otrzymaniu zgody na budowę konwentu, sami wykonywali cegły, przygotowywali wapno, zwozili kamienie, karczowali krzaki” obiektów fundacji została zakończona w 1485 r. przez gwardiana Sebastiana z Bieczyny, a konsekrowany kościół otrzymał wezwanie Matki Boskiej, św. Hieronima i św. Franciszka. We wznoszeniu fundacji duży udział mieli bracia zakonni, którzy przygotowali teren pod budowę, gromadzili potrzebne materiały budowlane, w trakcie wznoszenia budynków służyli fachową pomocą, a brat Sylwester wykonał stalle do kościoła. Rozbudowa klasztoru trwała jednak dalej. Gwardian Cherubin, po 1490 r. spotkał się nawet z zarzutem, że wzniesione przezeń budynki nie licują z ubóstwem zakonnym.
Zbudowane z muru pruskiego zabudowania uległy spaleniu w 1545 r. w pożarze powstałym od uderzenia pioruna. Odbudowa murowanych obiektów, podjęta ok. 1550 r. chwilowo została wstrzymana w 1552 r. zakazem króla Zygmunta Augusta. Zachodziła bowiem obawa, że wznoszony murowany kościół może stanowić przeszkodę w systemie obronnym zamku bydgoskiego. Po interwencji i wyjaśnieniu starostów bydgoskich: Janusza i Andrzeja Kościeleckich zakaz królewski został cofnięty. Budowę kościoła ukończono w 1557 r. przy wielkim wkładzie pracy braci Seweryna i Antoniego podczas gwardianatów Hieronima z Łękna oraz Gabriela Luśni z Bydgoszczy.
Kościół
Jednonawowy kościół, z nieco węższym i wydłużonym prezbiterium, zbudowano z cegły w stylu późnego gotyku. Otrzymał on wezwanie Świętej Trójcy. Wyposażenie kościoła ograniczyć się musiało do rzeczy najniezbędniejszych lub tymczasowych. Z upływem czasu nabierało ono właściwego wystroju. Ołtarz św. Krzyża w 1559 r. konsekrował sufragan gnieźnieński Sebastian Żydowski. Gwardian Marcin z Bieganowa przed 1588 r. zadbał o pomalowanie chóru zakonnego oraz wykonanie stall, prawdopodobnie przez brata Stanisława Przemowę. Cały kościół został pomalowany w 1613 r. Zaopatrzenie zakrystii wedle wizytacji z 1590 r. dość znaczne.
Ołtarze Ołtarz główny, zbudowany w 1605 r.ołtarz powstał dzięki ofiarności wojskiego inowrocławskiego Wojciecha Mierczyńskiego; swoimi darami wsparli to przedsięwzięcie także starosta bydgoski Maciej Smogulecki i Jan Witosławski, który opłacił rzeźby na ołtarzu, konsekrował w roku następnym sufragan włocławski Franciszek Łącki ku czci Świętej Trójcy, Matki Bożej oraz świętych: Franciszka z Asyżu, Bernardyna z Sieny, Ludwika i Bonawentury. Miasto, trapione częstymi epidemiami ufundowało w 1608 r. ołtarz św. Rocha, patrona „od morowego powietrza”.
Ołtarze Matki Boskiej i św. Anny w przyległej do kościoła kaplicy św. Franciszka konsekrował w 1645 r. sufragan włocławski Piotr Myszkowski, a w 1663 r. opat koronowski bp Jan Karol Czolański konsekrował ołtarze św. Antoniego i św. Bonawentury.
Ołtarze Matki Boskiej Niepokalanej i św. Antoniego zostały pod koniec XVIII wieku za gwardiaństwa Jana Kapistrana Brzozowskiego zastąpione nowymi. Budowa tych ołtarzy przebiegała etapami: złocenia wykonano w 1780 r., nowe obrazy Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Franciszka sprawiono w 1782 r., a rok później przyozdobiono je srebrnymi sukienkami z poprzednich ołtarzy. W 1771 r. gwardian Wawrzyniec Bocheński przeprowadził również renowację wielkiego ołtarza Św. Trójcy, wykonał nowe okna oraz dębowe stalle i konfesjonały.
Organy Ofiary Andrzeja Grudzińskiego z 1604 i Daniela Jastrzębskiego z 1605 r. umożliwiły budowę organów i chóru organowego. W 1618 r. rozbudowano je, a w kolejnych latach poddawano naprawom. Gruntownie wyremontowane w 1715 r. przez braci zakonnych przetrwały aż do kasaty kościoła.
Nowa posadzka marmurowa została położona w 1662 r. Dzwony kościelne, nabywane sukcesywnie w latach 1563 r. w Gdańsku u Hermana Bennicka, w 1605 oraz 1618 r. także w Gdańsku, budziły uznanie nie tylko w mieście, lecz również w okolicy.
Klasztor Budynek klasztorny, zbudowany na planie litery „U”, przylegał do kościoła od strony północnej. Był jednopiętrowy z parterowym krużgankiem wzdłuż kościoła. Odbudowany z cegły po pożarze w 1545 r. z upływem czasu był przebudowywany i modernizowany.
Największe inwestycje przeprowadzono podczas gwardiaństwa Wojciecha z Sambora (do 1591 r.) Powstał wtedy krużganek przykościelny, część klasztoru z pomieszczeniem na bibliotekę, cele zakonne oraz murowane budynki gospodarcze. Ogród klasztorny i browar ciągnący się w stronę rzeki Brdy, w dużej części został otoczony murem. Prace budowlane podjął w 1605 r. gwardian Tomasz z Parczewa i doprowadził do wybudowania innej części klasztoru, w której parter przeznaczono na infirmerię klasztorną, a piętro na potrzeby studium filozoficznego.
Gruntowna renowacja klasztoru, połączona z częściową budową, miała miejsce w latach 1761–1770. Zainicjował ją gwardian Wawrzyniec Bocheński i doprowadził do końca. Klasztor posiadał własne ujęcie wodne, nazwane w dokumentach akweduktem, ścieki natomiast odprowadzano do rzeki krytym kanałem, przeprowadzonym przez ogród klasztorny.
Domek loretański
Fundatorem domku loretańskiego był szlachcic Jan Piniński (zm. 1690), a inicjatorem budowy bernardyn o. Franciszek z Warty (zm. 1690). Zbudowano ją w latach 1682–1685 w miejscu gdzie znajdowała się zrujnowana kaplica pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, ufundowana przez rodzinę Paulusików. Był to jeden ze pierwszych obiektów tego rodzaju w Polsce. konsekracji kaplicy wraz z ołtarzem, dokonał 17 czerwca tego roku sufragan włocławski Piotr Myszkowski. W ołtarzu głównym poświęconym Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Pannie zostały umieszczone relikwie, przeniesione tutaj z kościoła św. Idziego. Odpusty papieskie, przyznane kaplicy połączone z uroczystościami, przypadały na dzień 10 grudnia każdego roku. W 1686 r. erygowano bractwo Domku Loretańskiego pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP. Na skutek wadliwej konstrukcji sklepienie kaplicy trzykrotnie się waliło (1691–1692). Odbudowę przeprowadzono w latach 1723–1728 kosztem 6 tys. złotych polskich. Domek otoczony był murem z wieżami, kopuły pokryto od wewnątrz polichromią, a ołtarz ozdobiono złotem i srebrem. W grobowcu pod domem loretańskim pochowano wielu znamienitych duchownych, mieszczan i szlachciców z Bydgoszczy i okolic. Kaplica została rozebrana w 1838 r. po kasacie klasztoru przez władze pruskie.