Ustroń (, cz. Ustroň, niem. Ustron) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, uzdrowisko (jedno z dwóch w województwie), ośrodek wczasowy i wypoczynkowy.
Według danych z 30 czerwca 2022 miasto miało 16 023 mieszkańców.
Położenie thumb|left|Widok na osiedle Zawodzie z Czantorii Miejscowość położona jest u północnych podnóży Beskidu Śląskiego, u wylotu doliny Wisły. Na północy sięga skraju Pogórza Śląskiego. Od wschodu granicę Ustronia wyznacza grzbiet pasma Równicy, zaś od południowego zachodu nad miastem dominuje szczyt Czantorii Wielkiej. Różnica wzniesień pomiędzy centrum miasta w dolinie Wisły (ok. 360 m n.p.m.) a szczytami Równicy (884 m n.p.m.) i Czantorii Wielkiej (995 m n.p.m.) wynosi odpowiednio ponad 500 i 600 metrów.
Ustroń historycznie leży na Śląsku Cieszyńskim. Od początków swego istnienia do 1918 r. leżał w granicach księstwa cieszyńskiego. W latach międzywojennych należał do autonomicznego województwa śląskiego, a po II wojnie światowej do województwa śląskiego. Od 1950 r. funkcjonował w ramach województwa katowickiego (w latach 1953–1956 stalinogrodzkiego), zaś w latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.
Miasto stanowi 8,07% powierzchni powiatu cieszyńskiego. Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 59,03 km², w tym: użytki rolne: 41%
użytki leśne: 44%.
Sąsiednie gminy: Brenna, Goleszów, Skoczów, Wisła. Gmina sąsiaduje z Czechami.
Podział administracyjny thumb|Ustroń na mapie powiatu Miasto podzielone jest na 9 jednostek pomocniczych – osiedli: Polana (nr 1) Poniwiec (nr 2) Ustroń Górny (nr 3) Ustroń Centrum (nr 4) Ustroń Dolny (nr 5) Zawodzie (nr 6) Hermanice (nr 7) Lipowiec (nr 8) Nierodzim (nr 9)
Inne: Dobka, Jaszowiec.
Demografia Dane z 30 czerwca 2014 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 16 005 100 8423 52,7 7582 47,3Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 271,6 142,8 128,3
Piramida wieku mieszkańców Ustronia w 2014 r.: 690x480px
Nazwa W miejscowej gwarze nazwa wymawiana jest ustróń, kogo, czego: ustrónio, w języku niemieckim Ustron, czeskim Ustroni.
Zdaniem językoznawców nazwa „Ustroń” pochodzi od miejsca zacisznego, ustronnego, leżącego „na stronie”Borek Henryk:Górny Śląsk w świetle nazw miejscowych, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1988, s. 83.. Natomiast według przekazów legendarnych właśnie tu, nad brzegiem Wisły, jeden z oddziałów tatarskich miał spalić w 1241 roku kilkuset polskich jeńców, skąd poszła nazwa ustrina lub ustrinum, tzn. pogorzelisko z ciał ludzkich (łac. ustor – palący trupy)Barański Mirosław: Beskid Śląski. Pasma Klimczoka i Równicy. Przewodnik turystyczny, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa 1995..
W łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis („Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego”) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Ustrona. Dokument wymienia również Lipowiec (w 1975 r. przyłączony do Ustronia) w formie LyppowetzLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.. W kolejnych latach nazwa ulegała różnym zmianom i modyfikacjom. Kolejno były to Wstrowe (1447), de Wstronÿ (1478), Vstronye (1479). W "Kronikach" Jana Długosza miejscowość występowała jako Vstrone (przed 1480) Później notowano: von Ustron (1487), de Ustrunye (1490), z Ustronie (1491), na Ustronie (1526) itd.. Na mapie Polski autorstwa Wacława Grodzieckiego, sporządzonej przed rokiem 1558, a wydanej w 1570 r. w atlasie Theatrum orbis terrarum Abrahama Orteliusa naniesiona jest nazwa Ustron. Forma Ustroń, używana przez ludność polskojęzyczną, upowszechniła się w drugiej połowie XIX w.. Historia
Miejscowość została po raz pierwszy wzmiankowana w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis, spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna ok. 1305 w szeregu wsi zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we Wrocławiu, w postaci item in Ustrona. Zapis ten (brak określenia liczby łanów, z których będzie płacony podatek) wskazuje, że wieś była w początkowej fazie powstawania (lokowana na tzw. surowym korzeniu), co wiąże się z przeprowadzaną pod koniec XIII w. na terytorium późniejszego Górnego Śląska wielką akcją osadniczą (tzw. łanowo-czynszową). Wieś politycznie znajdowała się wówczas w granicach utworzonego w 1290 piastowskiego (polskiego) księstwa cieszyńskiego, będącego od 1327 r. lennem Królestwa Czech, a od 1526 r. w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 r. w monarchii Habsburgów (potocznie Austrii). thumb|left|Drewniany kościół św. Anny z XVIII w. Pierwsi osadnicy założyli Ustroń Dolny (tereny równinne w rejonie dzisiejszej stacji kolejowej Ustroń)Popiołek F.: Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 221.. W 2 poł. XVI w. zaczął powstawać Ustroń Górny (okolice dzisiejszego centrum), a jeszcze dalej w górę Wisły, „na Polance” (dziś Ustroń Polana), pierwszych 12 zagrodników odnotowano w 1607 r. Ustroń Dolny i część Górnego były od najdawniejszych czasów własnością szlachecką. Pozostała część Górnego Ustronia stanowiła własność książęcą. Z czasem ustrońskie dobra szlacheckie, które uległy rozdrobnieniu, starali się przejąć książęta cieszyńscy. Elżbieta Lukrecja w 1633 r. kupiła od Mikołaja Rudzkiego część Ustronia Górnego i Polankę, a w 1637 r. – część Ustronia Dolnego, należącą do Tschammera. Pozostałe części zostały wykupione w 1738 r. przez księcia cieszyńskiego Franciszka Lotaryńskiego. Obie części Ustronia połączono w jedną wieś w 1839 r. thumb|Muzeum Regionalne „Stara Zagroda” w Ustroniu W 1621 r. w czasie wojny trzydziestoletniej Ustroń został spalony przez przebywające tu wojska neapolitańskie, walczące po stronie katolickiej Austrii. Uciekający przed grabieżami chłopi zaczęli osiedlać się coraz wyżej w górach i przestawiać się na gospodarkę hodowlaną. W 2. poł. XVII w. na okolicznych górach istniało już szereg gospodarstw pasterskich, opartych na wzorach wołoskich. W 1788 r. w szałasach na Równicy, Orłowej i Czantorii 39 gospodarzy ustrońskich wypasało ok. 1500 owiec i kilkadziesiąt krów. thumb|left|Muzeum Ustrońskie thumb|Dom Zdrojowy w Ustroniu-Zawodziu W 2. połowie XVIII w. w Ustroniu i okolicznych wsiach (m.in. w Cisownicy, Puńcowie, Lesznej Górnej, Nydku) odkryto pokłady rud żelaza, co doprowadziło do uruchomienia w 1772 r. pierwszej huty w Księstwie Cieszyńskim. Obok wielkiego pieca w 1780 r. powstała kuźnica (hamer „Adam”), a w następnych latach kolejne zakłady.
Od tej pory Ustroń rozwijał się jako ośrodek przemysłowy. Inwentarz z 1823 r. wymienia również browar, 4 młyny, tartak, cegielnię, piec wapienny i papiernię w Polanie. Napęd wszystkich urządzeń mechanicznych wyżej wymienionych obiektów oraz wszystkich zakładów hutniczych i kuźnic zapewniały koła wodne. Poruszane były wodami wykopanego w latach 1771-1772 (istniejącego w większości do dziś) kanału wodnego zwanego Młynówką, biegnącego od jazu na Wiśle w Obłaźcu przez cały Ustroń i dalej, aż do Skoczowa.
W 1787 r. powstała drewniana szkoła ewangelicka, nieco później także katolicka. W 1835 r. ewangelicy wybudowali murowaną szkołę. W XIX w. odkryto też właściwości lecznicze wody, ogrzewanej bogatym w związki siarki żużlem wielkopiecowym. Przy dobrych warunkach klimatycznych spowodowało to popularyzację Ustronia jako miejscowości uzdrowiskowej. Po otwarciu nowej huty w pobliskim Trzyńcu, do której przeniesiono wiele wydziałów z Ustronia, ustrońskie hutnictwo zaczęło podupadać, a w 1897 r. całkowicie wygaszono ostatni wielki piec. Hutę przekształcono w średniej wielkości zakład przetwórstwa żelaza (kuźnię), która funkcjonowała nieprzerwanie przez cały wiek XX, a na początku następnego stulecia podjęto jej likwidację, zakończoną w roku 2008. W 1787 r. wybudowano kościół św. Klemensa, z murowaną wieżą z 1835 r. (początkowo wieża była drewniana). W 1835 r. wybudowano kościół ewangelicki. W 1852 r. Ustroń uzyskał prawa gminy targowej. Rozwijał się handel i rzemiosło, budowano pierwsze murowane domy dla urzędników i majstrów fabrycznych. Pod koniec lat 30. XIX w. spośród 226 budynków w Ustroniu ponad 30 stanowiły już domy murowane. Coraz więcej osób, zwłaszcza spośród pracowników huty, zaczynała nosić się „po miejsku”, jednak w 1870 r. wójt i radni w dalszym ciągu paradowali w guniach i kierpcach. W 1888 r. do Ustronia doprowadzono linię kolejową z Goleszowa, co znacznie ułatwiło dojazd gościom uzdrowiska.
Według austriackiego spisu ludności z 1900 r. Ustroń miał powierzchnię 4350 hektarów zamieszkałą przez 4683 osób w 479 budynkach, co dawało gęstość zaludnienia równą 107,7 os. /km². z tego 1924 (41,1%) mieszkańców było katolikami, 2649 (56,6%) ewangelikami a 110 (2,3%) wyznawcami judaizmu, 4260 (91%) było polsko-, 364 (7,8%) niemiecko- a 34 (0,7%) czeskojęzycznymi. Do 1910 r. liczba budynków wzrosła do 507 a mieszkańców do 4275 osób, z czego 4265 było zameldowanych na stałe, 3917 (91,8%) było polsko-, 333 (7,8%) niemiecko- a 15 (0,4%) czeskojęzycznymi, 1728 (40,4%) było katolikami, 2439 (57,1%) ewangelikami, 107 (2,5%) żydami a 1 osoba była jeszcze innej religii lub wyznania. Gdyby doliczyć do tego przyłączone później do Ustronia Hermanice, Lipowiec i Nierodzim (bez będących jej częścią Bładnic Górnych) liczba ludności wyniosłaby 6692 osób, z czego 6267 (93,9%) polsko-, 390 (5,8%) niemiecko- a 15 (0,2%) czeskojęzycznych, 3219 (48,1%) katolików, 3352 (50,1%) ewangelików, 120 (1,8%) żydów, 1 innej religii lub wyznania.
thumb|left|Budynek Urzędu Miejskiego
Po zakończeniu I wojny światowej tereny, na których leży miejscowość – Śląsk Cieszyński stał się punktem sporu pomiędzy Polską i Czechosłowacją. W 1918 roku na bazie Straży Obywatelskiej miejscowi Polacy utworzyli dowództwo 15. kompanii Milicji Polskiej Śląska Cieszyńskiego pod dowództwem ppor. Lipowczana, której podlegały lokalne oddziały milicji.
W lipcu 1920 r. w wyniku decyzji Rady Ambasadorów miejscowość znalazła się w granicach Polski. W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonował komisariat Straży Granicznej i placówka II linii SG „Ustroń”.
W latach międzywojennych Ustroń rozwijał się wyłącznie jako miejscowość uzdrowiskowa i wypoczynkowa. W 1933 oddano do użytku basen kąpielowyPamiętnik ustroński t. 14, s. 169, funkcjonujący do 2004Pamiętnik ustroński t. 13, s. 36. W okresie międzywojennym Ustroń był gminą jednostkową w ramach powiatu cieszyńskiego. 1 grudnia 1945 r. utworzono wiejską gminę Ustroń, która oprócz samego Ustronia objęła pobliskie wsie Hermanice i Lipowiec. Do 1954 r. był siedzibą gminy Ustroń. Podczas reformy administracyjnej z września 1954 r. zniesiono gminy, a Ustroń wraz z przyłączonymi do niego Hermanicami uzyskał status osiedla. Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1956 r. z obszaru osiedla utworzono miasto Ustroń. W skład miasta weszły później (1 stycznia 1973 r.) sołectwa: Nierodzim i Lipowiec.
Od początku lat 60. rosło szybko znaczenie Ustronia jako miejscowości wczasowo-wypoczynkowej, czemu sprzyjała bliskość dużej, szybko rozwijającej się aglomeracji katowickiej. W połowie tej dekady FWP posiadał w miejscowości 5 ośrodków wypoczynkowych, działających w oparciu o przedwojenne obiekty, w których prowadził wczasy 14-dniowe: „Pałacyk” (37 miejsc) i „Wypoczynek” (2 budynki, łącznie 65 miejsc) w Centrum, „Belweder” (34 miejsca) i „Źródła Żelaziste” (2 budynki, łącznie 42 miejsca) na Zawodziu oraz „Pokój” (65 miejsc) w Polanie. Obok nich powstawały nowe obiekty wznoszone przez zakłady pracy. Działało 6 restauracji (w tym 3 z dancingiem), 3 kawiarnie, cukiernia, kino, dom kultury, 4 Kluby Książki i Prasy, otwarty basen kąpielowy, boiska, 2 korty tenisowe, 2 stawy z wypożyczalniami kajaków i rowerów wodnych.