Dysalotosaurus – rodzaj ornitopoda z kladu Iguanodontia i rodziny Dryosauridae, żyjącego w późnej jurze na terenach dzisiejszej Afryki. Obejmuje jeden gatunek, D. lettowvorbecki; jego nazwa pojawiła się już w 1919 roku w jednej z publikacji Hansa Virchowa, lecz gatunek formalnie został opisany dopiero w 1920 r. przez Josefa Pompeckja. Wszystkie znane skamieniałości Dysalotosaurus zostały odkryte w latach 1910–1913 przez niemieckich paleontologów na obszarze jednego kamieniołomu (Ig/WJ) położonego ok. 2,5 km na północny zachód od miejscowości Tendaguru w Tanzanii, w osadach kimerydu. Wszystkie skamieniałości pochodzą z dwóch wielkich, blisko położonych skupisk kości; pochodzący z nich materiał kopalny D. lettowvorbecki oznaczono ponad czternastoma tysiącami numerów katalogowych. Zdecydowana większość odkrytych wówczas skamieniałości Dysalotosaurus to pojedyncze kości, ale udało się też odkryć pewną liczbę bardziej kompletnych i częściowo artykułowanych szkieletów. W kamieniołomie Ig/WJ odkryto również skamieniałości dinozaurów z rodzajów Elaphrosaurus i Kentrosaurus, co najmniej jednego, a może dwóch gatunków zauropodów i być może także drugiego taksonu z grupy teropodów, a ponadto skamieniałości pterozaurów, krokodylomorfów, lepidozaurów, płazów i trzech gatunków ssaków (Tendagurutherium dietrichi, Tendagurodon janenschi i Allostaffia aenigmatica); tym niemniej zdecydowaną większość skamieniałości odkrytych w tym kamieniołomie stanowią właśnie kości Dysalotosaurus. Duża część kości D. lettowvorbecki, w tym większość artykułowanych szkieletów zbadanych przez Pompeckja, została zniszczona w wyniku alianckich nalotów na Niemcy w czasie II wojny światowej lub zaginęła w czasie wojny; jedynymi źródłami informacji o tym materiale kopalnym są szkice zrobione przed jego zniszczeniem oraz publikacja Wernera Janenscha z 1955 r. Z okazów, które zachowały się do dziś, tylko u jednego (oznaczonego dy I) zachowało się ok. 50% szkieletuTom Hübner Ontogeny in Dysalotosaurus lettowvorbecki. Dysertacja doktorska, Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium 2011..
Klasyfikacja Peter Galton (1977), porównując skamieniałości Dysalotosaurus lettowvorbecki z kośćmi północnoamerykańskiego Dryosaurus altus, stwierdził, że podobieństwa między nimi są na tyle duże, że nie jest uzasadnione zaliczane ich do odrębnych rodzajów. Według Galtona główną różnicą w budowie czaszek D. altus i D. lettowvorbecki jest bardziej wydłużona kość nadoczodołowa u D. altus; inne różnice między czaszkami obu gatunków jego zdaniem wynikają z uszkodzenia zachowanej czaszki D. altus. Galton stwierdził też, że niektórym cechami budowy czaszki (np. kształtem szwu położonego przed i poniżej oczodołu) D. altus i D. lettowvorbecki różnią się mniej niż różne osobniki z gatunku Hypsilophodon foxii między sobą. Ostatecznie Galton uznał Dysalotosaurus za młodszy synonim Dryosaurus; jednak utrzymał D. lettowvorbecki jako odrębny gatunek w obrębie rodzaju Dryosaurus. W późniejszej publikacji Galton stwierdził nawet, że gdyby skamieniałości D. lettowvorbecki odkryto na tym samym kontynencie i w tych samych osadach, co skamieniałości D. altus, zostałyby one uznane za kości przedstawicieli tego drugiego gatunku. Za Galtonem także i późniejsi autorzy generalnie zaliczali D. lettowvorbecki do rodzaju Dryosaurus. Wynikającą z takiej klasyfikacji obecność przedstawicieli rodzaju Dryosaurus zarówno w osadach amerykańskiej formacji Morrison jak i w Tendaguru Galton interpretował jako dowód na podobieństwo faun dinozaurów zasiedlających w późnej jurze obszary dzisiejszej Ameryki Północnej i wschodniej Afryki oraz na istnienie w tym okresie pomostu lądowego między Laurazją a Gondwaną.
Dryosaurus i Dysalotosaurus zostały uwzględnione w analizie kladystycznej przeprowadzonej przez Varricchio i współpracowników (2007); według tej analizy rodzaje te były taksonami siostrzanymi. Analiza ta potwierdziła, że zarówno D. altus, jak i D. lettowvorbecki należały do monofiletycznej rodziny Dryosauridae. Rauhut i Lopez-Arbarello (2008) uznali przynależność Dysalotosaurus lettowvorbecki do rodzaju Dryosaurus za niedostatecznie udowodnioną. Autorzy zwrócili uwagę, że do 2008 r. nie przeprowadzono żadnej analizy kladystycznej z uwzględnieniem zarówno D. altus, jak i D. lettowvorbecki oraz innych domniemanych przedstawicieli Dryosauridae; taka analiza mogłaby potwierdzić, że wymienione dwa gatunki rzeczywiście są bliżej spokrewnione ze sobą nawzajem niż z innymi przedstawicielami Dryosauridae. Większą liczbę przedstawicieli Dryosauridae uwzględnili w swojej analizie kladystycznej McDonald, Barrett i Chapman (2010). Również z tej analizy wynika przynależność Dryosaurus i Dysalotosaurus do monofiletycznych Dryosauridae; jednak według tej analizy rodzaje te nie są taksonami siostrzanymi, lecz pozostają w nierozwikłanej politomii z rodzajami Callovosaurus i Kangnasaurus oraz z kladem obejmującym rodzaje Elrhazosaurus i Valdosaurus. Nie ma zatem podstaw do uznawania Dryosaurus altus i Dysalotosaurus lettowvorbecki za gatunki należące do tego samego rodzaju. Z późniejszej analizy kladystycznej przeprowadzonej przez Barretta i współpracowników (2011) wynika, że Dysalotosaurus był taksonem siostrzanym do kladu tworzonego przez rodzaje Elrhazosaurus i Valdosaurus. Dodatkowo według Hübnera (2011) różnice anatomiczne między Dryosaurus i Dysalotosaurus są liczniejsze, niż to zakładał Galton; oba rodzaje różni wiele cech budowy zarówno czaszki (m.in. różnice w kształcie kości czołowej, łzowej i przedoczołowej oraz okna przedoczodołowego i dolnego okna skroniowego) jak i szkieletu pozaczaszkowego (m.in. różnice w budowie kości udowej, stępu, śródstopia, obu końców kości ramiennej i końca bliższego kości strzałkowej). Zdaniem Hübnera różnice w budowie szkieletów Dryosaurus i Dysalotosaurus są liczniejsze niż różnice anatomiczne występujące pomiędzy szkieletami pozaczaszkowymi wielu rodzajów późnokredowych hadrozaurów, co dodatkowo uzasadnia uznanie ich za odrębne rodzaje.
Budowa thumb|Szkielet w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie Określenie maksymalnych rozmiarów Dysalotosaurus jest trudne, gdyż nawet największe z jego zachowanych kości nie należą do zwierząt, których wzrost już się zatrzymał (to samo dotyczy także blisko spokrewnionego Dryosaurus). Szkielet D. lettowvorbecki wystawiony w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie, powstały ze złożenia kości kilku różnych osobników, ma długość 2,28 m i wysokość 1,13 m; Maier (2003) podaje, że znane są też kości osobników o jedną trzecią większych od berlińskiego szkieletu. Galton (1977) na podstawie szkieletu z berlińskiego Muzeum szacował długość D. lettowvorbecki na ok. 2,5 m. Witzmann i współpracownicy (2008) szacowali długość Dysalotosaurus na od 2 do 4 metrów, zaś Hübner (2007) podał, że znane kości D. lettowvorbecki należały do osobników o długości od 0,7 do 5 metrów. Ponad połowa długości ciała przypadała na ogon. Heinrich, Ruff i Weishampel (1993) oszacowali masę dorosłego D. lettowvorbecki na ok. 70 kg; Hübner (2011) badając koniec dalszy kości udowej oznaczony MB.R.2144, należący do jednego z największych znanych osobników, oszacował masę zwierzęcia na 116,53 kg.
Dzięki licznym odkrytym skamieniałościom D. lettowvorbecki znane są niemal wszystkie kości, z których zbudowany był jego szkielet. Odkryte kości należą do osobników w różnym wieku, co umożliwia stwierdzenie, jakie zmiany zachodziły w szkielecie Dysalotosaurus w toku procesu ontogenezy. Wiadomo np., że u młodych przedstawicieli D. lettowvorbecki szwy czaszki były otwarte albo przynajmniej wyraźnie widoczne; nawet szwy między kośćmi puszki mózgowej są co najmniej widoczne pod mikroskopem (z wyjątkiem szwu łączącego kość bocznopotyliczną – exoccipitale – z kością zauszną – opisthoticum). Z wiekiem następowało zasklepienie szwów – przy czym wydaje się, że w pierwszej kolejności zasklepiały się szwy łączące kości bocznopolityczne i zauszną, w dalszej kolejności szwy między kośćmi podstawy czaszki (kością potyliczną podstawową – basioccipitale, kością klinową podstawową – basisphenoid i kością przyklinową – parasphenoid), kością nadpotyliczną (supraoccipitale) i kością ciemieniową oraz pozostałymi kośćmi puszki mózgowej; prawdopodobnie ostatnimi kośćmi, których szwy się zasklepiały, były kości klinowe boczne (laterosphenoids). Młode zwierzęta z gatunku D. lettowvorbecki cechowały się ponadto bardzo dużymi w stosunku do wielkości całej czaszki oczodołami; w toku wzrostu zwierzęcia następowało proporcjonalne zmniejszenie się oczodołów. Zmiana ta pociągała za sobą także zmiany kształtu kości przylegających do oczodołów; np. tworząca część łuku oczodołowego wentralna (dolna) powierzchnia kości czołowej, która u osobników młodych jest wypukła, u starszych zwierząt jest bardziej spłaszczona. W toku wzrostu D. lettowvorbecki następowało również proporcjonalne wydłużenie czaszki, w tym szczególnie jej części przedoczodołowej. W szkielecie pozaczaszkowym D. lettowvorbecki w toku wzrostu zwierzęcia następowało zasklepienie szwów neurocentralnych (neurocentral sutures, łączących trzon kręgu z łukiem kręgu). Największe znane osobniki Dysalotosaurus miały już całkowicie zasklepione szwy neurocentralne na kręgach ogonowych, ale nie na pozostałych kręgach, co potwierdza, że nawet u tych osobników wzrost jeszcze się nie zakończył. Dowodzi to też, że u D. lettowvorbecki w pierwszej kolejności następowało zasklepienie się szwów neurocentralnych na kręgach ogonowych; prawdopodobnie im bliżej czaszki były położone kręgi, tym później zasklepiały się ich szwy neurocentralne. Zasklepianie się tych szwów zaczyna się od kręgów ogonowych, a kończy na kręgach szyjnych także u ornitopodów z rodzajów Hypsilophodon i Thescelosaurus, u tyreofora Scutellosaurus oraz u krokodyli, natomiast u ptaków i neoceratopsów proces ten przebiega w odwrotnym kierunku, zaczynając się od kręgów szyjnych; u zauropoda Camarasaurus proces zasklepiania się szwów zaczynał się od kręgów ogonowych, ale potem szwy zaczynały się od razu zasklepiać na kręgach szyjnych, w rezultacie czego w ostatniej kolejności następowało ich zasklepienie na kręgach grzbietowych.
Paleobiologia Rozwój thumb|Kość Dysalotosaurus w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie