Pniewy

thumb|Rynek Pniewy – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone nad Jeziorem Pniewskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pniewy.

Pniewy uzyskały lokację miejską przed 1394 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 60–61.. Położone były w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 28.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Położenie Miasto i Gmina Pniewy leżą w zachodniej części województwa wielkopolskiego w powiecie szamotulskim nad Jeziorem Pniewskim. Położone jest ono na przecięciu ważnych dróg: Droga krajowa nr 24: Rudnica – Pniewy Droga krajowa nr 92: Rzepin – Pniewy – Poznań – Września – Konin – Kutno – Warszawa – Mińsk Mazowiecki – Ryczołek Droga wojewódzka nr 187: Pniewy – Szamotuły – Oborniki – Murowana Goślina

Drogi lokalne do Brodów, Chrzypska Wielkiego.

Komunikację zapewniają autobusy PKS-u. Stacja kolejowa Pniewy jest obecnie zamknięta, a linia kolejowa nieczynna.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej drugiej połowy XIII wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w łacińskojęzycznym dokumencie z 1256 pod zlatynizowaną staropolską nazwą „Pnew” i „Pnyew”, 1287 „Pnev”, 1327 „Pnewo”, 1387 „Pnewa”, 1389 „Pnewi”, 1391 „Pnewy”, 1394 „Pnewf”, 1397 „Pnevy”, 1402 „Pnowy”, „Pneua”, „Penewi”, 1404 „Pniewy”, 1419 „Pnyewy”, 1420 „Pnewya”, 1425 „Pnyewa”, 1429 „Pnyewi”, 1434 „Pniewo”, 1435 „Pnyewa”, 1443 „Pnyewya”, w łacińskim fragmencie „ante oppidum Pnnewy”, 1444-45 „Panyewo”, 1451 „Pnyewo”, 1478 „Pnyewa”, 1484 „Pnyevi”, 1512 „1519 „Pniewi”, 1580 „Pniewy”, 1622-1624 „Pniewy”, 1783-1784 „Pniewy”, 1786 po polsku „w Pniewach”. Najstarsza znana pieczęć miejska Pniew pochodzi z XVI wieku. W jej otoku znajduje się łaciński napis „SIGILLUM : CIVITATIS : PNIEVI” i została odciśnięta na dokumencie z 1650.

Według językoznawców nazwa pochodzi od staropolskiego apelatywu „pień” oznaczającego „część drzewa od korzeni do gałęzi, jaka powstała wskutek wykarczowania i wypalenia lasu pod zabudowę” z dodaniem sufiksu „-ewy” oraz przejściowo „-ewo, -ewa, -owy” Od nazwy miejscowej Pniewy, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Pniewskich herbu Nałęcz, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.

Od końca średniowiecza notowano też zgermanizowane, niemieckie formy nazwy utworzone od nazwy polskiej. W 1512 zanotowana została w języku niem. "Pinna" oraz "Pynna". Po rozbiorach Polski niemiecka nazwa wprowadzona została urzędowo przez pruską administrację. W XIX wieku notowano także polską nazwę. W 1887 zanotowano polską nazwę „Pniewy” oraz niemiecką „Pinne”, 1921 „Pniewy” i „Pinne”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości miasto nosiło polską nazwę „Pniewy”, którą odnotowano w 1937.

Historia Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to archiwalne zapisy historyczne. W parku, na wschód od Pniew, 200 metrów na południe od Jeziora Pniewy, archeolodzy odkryli grodzisko stożkowate z fosą, przerwaną od południowego wschodu groblą. Jego relikty usytuowane są w miejscowym parku leżącym obok późnobarokowego pałacu Szołdrskich z XVIII wieku. W archiwum Muzeum Archeologicznego w Poznaniu zachowały się także informacje o istnieniu drugiego grodziska, zwanego „Zamczyskiem”, które miało znajdować się w okolicach starej cegielni, na południowy zachód od Pniew jednak poszukiwania powierzchniowe przeprowadzone w 1977 nie przyniosły żadnych rezultatów. Historycy uważają, że być może obiekt ten został całkowicie zniszczony. W 1966 w czasie badań ratowniczych natomiast w centrum miasta na ulicy Mickiewicza 5 znaleziono konstrukcje drewniane i materiały zabytkowe z XV wieku. Z XIV wieku pochodzą wzmianki o grodzie oraz o zamku pniewskim.

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była miastem szlacheckim należącym do szlachty polskiej z rodu Pniewscy herbu Nałęcz, którzy od nazwy miejscowości przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później do Potulickich. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1435 miejscowość leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1402 była siedzibą własnej parafii.

Pierwszą pisaną wzmiankę o Pniewach datuje się na rok 1256. Właścicielami, a zarazem zapewne założycielami Pniew byli Pniewscy herbu Nałęcz. Prawdopodobnie dzięki ich staraniom nadano pod koniec XIII w. miastu prawa miejskie.

W czasie wojny trzynastoletniej Pniewy wystawiły w 1458 roku 6 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. W 1455 miał miejsce pożar miasta. Kolejny pożar wspomniano w 1501 i w 1507 kiedy z pożaru ocalała 1/6 zabudowy miejskiej. W latach 1462-1571 miasto Pniewy wymieniane zostało wśród miast wielkopolskich, ponoszących koszty utrzymania wspólnego kata, który stale przebywał w Poznaniu, a w razie potrzeby obsługiwał także inne miasta Wielkopolski.

W literaturze zawarta została niepotwierdzona informacja o zjeździe w Pniewach posłów polskich z posłami margrabiego brandenburskiego Albrechta w sprawie małżeństwa królewny Zofii Jagiellonki z Fryderykiem starszym synem Albrechta. Wydarzenie to miało odbyć się 23 kwietnia 1475. W 1512 odnotowano, że wielki mistrz krzyżacki Albrecht w drodze do Królewca przejeżdżał z Międzyrzecza do Pniew i z Pniew pojechał do Poznania.

Pniewy jako miasto prywatne należące do polskiej szlachty w wyniku transakcji lub dziedziczenia przechodziły z rąk do rąk, stając się własnością najpierw Potulickich (XVI w.), następnie Ostrorogów (XVII w.), aż w XVIII w. miasto przejęły rodziny Rydzyńskich, Szołdrskich i Mielżyńskich. Ostatni właściciele miasta pochodzili już z Niemiec. Była to rodzina Massenbach, która przejęła dobra pniewskie w 1834. W XVI w. Pniewy były już dużym miastem. Posiadały rynek, ratusz, kościół, mury obronne oraz dwie bramy Lwówecką i Poznańską. Działają liczne cechy rzemiosł m.in. sukienniczy, garbarski. Istnieje szkoła, organizowane są targi i jarmarki. Od 1698 działa pniewskie Bractwo Strzeleckie.

Gospodarka i rzemiosło W latach 1475-1481 w mieście odnotowano młyn zbożowy napędzany siłą koni oraz wiatrak. W mieście w XV wieku rozwijało się rzemiosło. W 1425 imiennie odnotowano szewca Stanisława. W 1426 wspomniany został Szczepan kowal. W 1443 odnotowano krawca Jana zwanego Krukiem, w 1481 zmarł Mikołaj kuśnierz, a w 1506 wspomniano tkacza Wojciecha. W 1553 wystawiono przywilej dla cechu kuśnierzy z Pniew. W 1582 w mieście odnotowano 6 sukienników, 6 szewców, 6 rzeźników, 8 rzemieślników różnych specjalności, 4 piekarzy, 4 kramarzy.

Miejscowość odnotowały także rejestry podatkowe z XV i XVI wieku. W latach 1462-1465 miasto Pniewy zapłaciło podatek miejski zwany cyzą w 13 ratach. Zachowały się dane od 2 do 13 raty. Drugi wyniósł 1 wiardunek, 8 grzywien, jeden wiardunek bez 4 groszy, 1 wiard. 10 gr, 1 wiard. bez 1 gr, 1 wiard. 4 gr, 1 wiard., 3 wiard., 3 wiard. 3 gr, 17 sk., 35 gr, 39 groszy. W 1478 miasto Pniewy oraz wieś koło niego odnotowano w wykazie zaległości podatkowych. W 1507 z Pniew zapłacono 50 grzywien szosu ponieważ tylko 1/6 miasta Pniewy ocalała z pożaru. W 1508 pobór z Pniew zapłacono od 18 Łan (miara powierzchni). W 1509 pobór z Pniew odbył się od 17 i 1/21 łana. W 1510 pobrano podatki od 18 i 1/4 łana. W 1563 Pniewo wraz z przedmieściem (łac. „suburbium”) zapłaciło szos. W 1582 miał miejsce pobór z miasta Pniewy należącego do Kaspra Potulickiego. Pobrano 11 grzywien szosu, od 6 sukienników po 15 groszy, od 6 szewców po 15 gr, od 6 rzeźników po 15 gr, od 8 rzemieślników różnych specjalności po 15 gr, od 4 piekarzy po 15 gr, od 4 kramarzy po 15 gr, od 6 kotłów do palenia gorzałki po 24 grosze, od propinacji gorzałki 12 gr, od 13 łanów po 30 gr, od 4 łanów miejskich (łac. „mansi civiles”) po 30 gr, 15 gr od 1 łana we wsi Pniewy, które uprawiał dziedzic, od dwóch komorników po 6 groszy, od jednego komornika ubogiego 2 grosze, od 3 zagrodników po 4 grosze, od 10 beczek śledzi po 6 groszy, razem 60 złotych czopowego zapłacono w latach 1580-1581. W mieście rozwijało się także piwowarstwo. W okresie tym zapłacono również po 22,5 groszy od 141 warów (war składał się z 9 beczek, a każda beczka miała wartość 30 groszy) i od 18 warów (każdy war składał się z 24 beczek, a każda beczka miała wartość 24 groszy. Pobrano również opłatę od 216 kwart gorzałki po 3 denary, od 4 beczek śledzi po 6 groszy. Razem podatki z Pniew wyniosły 182 złotych 9 groszy i 9 denarów. W 1583 miał miejsce pobór z Pniew, który zapłacił Kasper Potulicki.

Pod koniec XVIII wieku w mieście było 129 domów zamieszkałych przez 789 mieszkańców w tym 219 wyznawców judaizmu.

Zabory Polski W 1793 r. w wyniku II rozbioru Polski zostały zajęte przez Prusy i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Miasto w większości miało zabudowę drewnianą, a ulice były brukowane. Liczyło wówczas 892 mieszkańców mieszkających w 120 domach. Ludność trudniła się głównie rolnictwem. Część zajmowała się rzemiosłem. W Pniewach pracowało wtedy 20 szewców, 5 krawców i 6 piekarzy.

W 1811 r. liczba domostw wzrosła do 136 a liczba mieszkańców do 822. W pierwszej połowie XIX wieku w mieście zaczęła działać poczta dyliżansowa. W 1830 właśnie w Pniewach wybudowana została tzw. „poczthalternia”, gdzie na wybrukowanym placu konie jadły i były pojone. Niedługo potem nieopodal wybudowano hotel z pokojami noclegowymi dla podróżujących dyliżansem.

W 1837 r. miejscowość liczyła 150 domów oraz 1850 mieszkańców. Od 1847 r. związany z miastem był też Paul von Hindenburg, który tu w majątku swego ojca, spędzał lata młodości. W 1848 roku w okresie Wiosny Ludów mieszkańcy brali udział w powstaniu wielkopolskim.

Od 1875 r. w mieście działało kółko rolnicze. Jedno z pierwszych w Wielkopolsce, pod patronatem Maksymiliana Jackowskiego. Wkrótce otwarty został również Bank Ludowy. Przełomowym rokiem okazał się 1888, kiedy Pniewy otrzymały połączenie kolejowe z Międzychodem i Poznaniem. W 1893 r. w mieście powstała Ochotnicza Straż Pożarna, a w 1895 spółdzielnia „Rolnik”. Od 1891 praktyczne do dzisiaj działa Polskie Koło Śpiewacze (dziś pod nazwą Koło Śpiewackie „Lira”).

W 1905 r. wśród 2680 mieszkańców miasta było 57% katolików (w większości Polaków), 34% ewangelików (w większości Niemców) i 8% żydów.

Okres II RP thumb|Prezbiterium sanktuarium Urszuli Ledóchowskiej w Pniewach 20 grudnia 1918 Pniewy zostały opanowane przez powstańców wielkopolskich przy czynnym udziale polskiej ludności miasta. W mieście powstała kompania ochotnicza, która brała udział w walkach z wojskiem niemieckim pod Zbąszyniem, Kamionną, Sierakowem i Kwilczem.

Powrót miasta do Polski usankcjonował traktat wersalski z 28 czerwca 1919. W 1920 r. w Pniewach (a konkretnie w Lubocześnicy, która została częściowo włączona do miasta) Matka Urszula Ledóchowska zakupiła posiadłość, aby utworzyć działającą do dzisiaj Szkołę Gospodarczą dla dziewcząt wraz z Domem Zgromadzenia Sióstr Urszulanek. W 1927 r. w mieście miała miejsce prestiżowa wystawa – Wystawa Przemysłowo-Rolnicza, która w istotny wpływ promowała lokalne rzemiosło i aktywowała lokalnych wytwórców.

II wojna światowa

thumb|Przesiedleni ze wschodu volksdeutsche witani w Pniewach portretami z Hitlerem, 1940