Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech, ZHPwN (niem. Verband der Polnischen Pfadfinder in Deutschland) – organizacja harcerstwa polskiego działająca na terenie Niemiec w latach 1925–1939Kapiszewski H.: Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Zarys historyczny ze szczególnym uwzględnieniem lat 1933–1939, „Pax”, Warszawa 1969.. Organizacja została rozwiązana decyzją władz niemieckich dnia 7 września 1939, a wielu jej członków zostało zabitych przez nazistów.
Historia Swoje korzenie polskie harcerstwo na terenie Niemiec zawdzięcza pierwszym drużynom skautowym konspiracyjnie zakładanym jeszcze przed I wojną światową. Pierwsze drużyny w Niemczech powstały w Chojnicach (1911, Stefan „Szczepan” Łukowicz) i w Chełmnie (1912, Władysław Cieszyński) na PomorzuS. Łukowicz, Tajny Skauting i Polskie Drużyny Strzeleckie na Pomorzu 1911-1917, „Zabory. Wydanie Jubileuszowe 25-lecie Harcerstwa Polskiego na Pomorzu”, 1936, nr 6, s. 6-11; w Poznaniu (1912, Cezary Jindra)Lissowski Marian, Harcerstwo poznańskie w pierwszem dziesięcioleciu, Fiszer i Majewski Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1924 w Wielkopolsce i w Berlinie (1912, Karol Głowacki)A. Nowak, Skauting-harcerstwo polskie w Berlinie 1912-1939, Sprawozdania Komisji Historycznej, Seria I. Monografie-zeszyt 5, Związek Harcerstwa Polskiego Komenda Chorągwi Poznańskiej im. Powstańców Wielkopolskich 1918/19, Poznań 1983. Drużyny harcerskie były zakładane w zaborze pruskim przez działaczy niepodległościowych ze Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. Pierwsza drużyna na Górnym Śląsku powstała w Wielkich Piekarach (obecnie Piekary Śląskie) i Szarleju (1913, Teodor Ludyga)Kronika. Harcerstwo na Górnym u., „Harcerz Śląski” nr 1 z 1 XI 1920. Drużyny skautowe powstawały również w polskich środowiskach w głębi Niemiec np. w Bochum (1912, Leonard Zawadzki) w Westfalii.
W 1920 roku w Opolu z inicjatywy Szymona Koszyka powstało Towarzystwo Skautów Opolskich. Początkowo miało ono charakter lokalny i ograniczało się do granic Opolszczyzny, dopiero później podporządkowało się Związkowi Harcerstwa Polskiego, zachowując jednak dawną nazwę. W 33 regionalnych kołach m.in. w Grudzicach, Gosławicach, Szczedrzyku i innych skupiała ona kilkuset członków. Po III powstaniu śląskim TSO zakończyło swoją działalnośćEncyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 566, hasło „Towarzystwo Skautów Opolskich”.Koszyk Sz., Z historii byłego Towarzystwa Skautów Opolskich (1920–1921), Kalendarz Opolski TRZZ na rok 1959, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, s. 119–129.
W latach 1920–1921 na Śląsku ukazywał się dwutygodnik harcerski wydawany w języku polskim „Harcerz Śląski”, redagowany w Bytomiu oraz CieszynieEncyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 169, hasło „Harcerz Śląski”.
Związek Harcerstwa Polskiego w Prowincji Górny Śląsk – utworzony w dniu 28 września 1924, działający na terenie Górnego Śląska. W chwili powstania podległo mu 8 drużyn: MDH im. Zawiszy Czarnego w Bytomiu (zał. 28 IX 1923) ŻDH im. Król. Jadwigi w Bytomiu (powstała w 1924) MDH im. T. Kościuszki w Wójtowej Wsi (zał. 4 IV 1920) MDH im. Ks. J. Poniatowskiego w Zabrzu (zał. 9 I 1921) MDH im. A. Mickiewicza w Żernikach (istniejąca od 1922) MDH im. ks. K. Damrota w Mikulczycach (istniejąca od 1922) MDH im. Piastów (później im. B. Koraszewskiego w Opolu; zał. 24 IV 1924) MDH im. T. Kościuszki w Gliwicach (zał. ?)M. Lis, Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech (1922–1939), Stowarzyszenie Instytut Śląski. Państwowy Instytut Naukowy-Instytut Śląski, Opole 2003..
Pierwsza organizacja polskiego harcerstwa w Niemczech, jednocząca liczne polskie organizacje skautowskie, założona została w 1925 roku jako Związek Harcerzy Polskich w Niemczech i pod tą nazwą działała do roku 1927. Dnia 9 maja 1926 na zjeździe organizacji harcerskich w BytomiuMichał Lis, Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech na Śląsku (1920–1939), Stowarzyszenie Instytut Śląski, Państwowy Instytut Nauk.-Instytut Śląski w Opolu, Opole 2000. . postanowiono utworzyć jednolitą organizację harcerską w Niemczech, którą w 1927 nazwano Związkiem Harcerstwa Polskiego w Niemczech, w skrócie ZHPwN.
W roku 1933 Paweł GajdzikInformacja zawarta w „Harcerzu Opolskim” wyd. specjalne nr.2 – Dodatek do kwartalnika Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Wczoraj-Dzisiaj-Jutro” Opole 1983 / strona 24. zaprojektował połączenie Rodła z lilijka harcerska. Hufcowy Berlińskiego Hufca Harcerstwa Polskiego Edmund Rydziński wykonał w rysunku lilijkę harcerską wraz ze znakiem Rodła. Znak ten stał się nowym godłem harcerstwa polskiego na tych terenach. Początkowo spontanicznie pojawiał się na sztandarach drużyn, zastępów i gromad zuchów. Wkrótce został przyjęty jako oficjalny znak Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech i noszony był na tarczach przypiętych do harcerskich bluz oraz widniał na sztandarze organizacji.
Dnia 31 marca 1935 roku w Opolu odbył się zjazd delegatów ZHPwN, podczas którego Przewodniczącym ZHPwN został Paweł Kwoczek, a naczelnika ZHPwN Józefa Kwietniewskiego biografia na stronach hufca Bytomskiego. na funkcji zastąpił Józef Kachel.
W 1938 roku harcerstwo polskie w Niemczech obchodziło 25-lecie działalności. Z tej okazji odbyły się uroczystości jubileuszowe, podczas których w Domu polskim w Berlinie zorganizowano wystawę prezentującą działalność 10 hufców działających na terenie Niemiec. Wystawa była prezentowana w Raciborzu, Opolu, Bytomiu, Strzelcach, Wrocławiu, Olsztynie i ZakrzewiuHelena Lehr, Edmund Osmańczyk: Polacy spod znaku Rodła. MON, Warszawa 1972..
Prześladowania polskich harcerzy w III Rzeszy thumb|Władysław Zarembowicz ostatni drużynowy Wrocławskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego zamordowany w Mauthausen-Gusen
Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy na przełomie 1933 i 1934 roku przywódcy Hitlerjugend zwrócili się do Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech z żądaniem przystąpienia polskich harcerzy do swojej organizacji jako „autonomiczna grupa mniejszościowa”. W razie odmowy zagrozili rozwiązaniem harcerstwa polskiego na terenach NiemiecEdmund Osmańczyk: Wisła i Kraków to Rodło, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985. .. Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech trzykrotnie odmawiał na podobne apele ze strony Hitlerjugend.
We wrześniu 1937 roku gestapo zakazało członkom ZHP w Niemczech noszenia mundurków harcerskich, lilijki z Rodłem oraz używania biało-czerwonych barw. W 1938 roku niemieckie władze nie udzieliły zezwoleń na organizację kursów i obozów harcerskich w Osławie Dąbrowie i Płotowie na Kaszubach, Czyżkach i Wielkich Strzelcach na Śląsku Opolskim, w Świętej, w Waplewie (Powiśle), Zakrzewie i Jondorfie w powiecie złotowskim.
Działacze harcerscy wpisywani byli na listę „wrogów Rzeszy”, tzw. Sonderfahndungsbuch Polen (pol. Specjalna księga Polaków ściganych listem gończym). Podczas wojny hitlerowcy zamordowali wielu działaczy harcerstwa polskiego na terenie Niemiec. Byli to m.in. Leon Włodarczak – rozstrzelany w 1940 roku w obozie koncentracyjnym Hohenbruch, Józef Groth, Tadeusz Pezała, Jan Maza, Władysław Planetorz – uwięziony w Oświęcimiu i Mauthausen-Gusen. Zmarł zakatowany w twierdzy kłodzkiej.
Liczebność i organizacja Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech organizacyjnie podlegał Związkowi Polaków w Niemczech. Według danych z 1 I 1926 organizacja liczyła 321 członków w 12 drużynach, skupionych w 3 hufcach. Stan organizacji na 31.03.1939 wynosił: 2895 członków, drużyn harcerzy – 39, drużyn harcerek – 27, drużyn mieszanych – 48, gromad zuchowych – 22. Razem 136 drużyn skupionych w 11 hufcach. Struktura organizacyjna wyglądała następująco:
Hufiec Śląska Opolskiego (działał 1924-1925; zasięgiem obejmował wszystkie drużyny Śląska Opolskiego) Komendanci: Alojzy Wolny 1924, Antoni Powiecka 1924-1925 ŻDH im. Król. Jadwigi w Bytomiu: ŻDH im. E. Plater w Wójtowej Wsi: ŻDH im. M. Konopnickiej w Zabrzu: ŻDH im. św. Jadwigi w Mikulczycach: ŻDH w Żernikach: MDH im. Zawiszy Czarnego w Bytomiu (zał. 28 IX 1923): Teofil Wilczek 1923–?. MDH im. T. Kościuszki w Wójtowej Wsi (zał. 4 IV 1920): Antoni Powiecka 1923–?. MDH im. Ks. J. Poniatowskiego w Zabrzu (zał. 9 I 1921): Wolny 1923–?, Alojzy Magiera ?–1924–?. MDH im. A. Mickiewicza w Żernikach (istniejąca od 1922): Karol Krokier ?–1924–?. MDH im. ks. K. Damrota w Mikulczycach (istniejąca od 1922): Alojzy Nierobisz ?–1924–?. MDH im. Piastów w Opolu (zał. 24 IV 1924): Ignacy Weber 24 IV 1924–?, Henryk Okos 1924–?.
Hufiec Berliński (1925–1939) Komendanci: hm. J. Kwietniewski 1925–1934, Henryk Rogoziński 1934–1935, Edmund Rydziński 1935–1939. Obejmował (w 1937): 1.Berlińska Polska Drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego w Berlinie (zał. 15 VI 1918): Antoni Nowak 1918–1921, Józef Kwietniewski 1921-?, Henryk Rogoziński ?-1934-?, Hipolit Dominiak 1937–1939. 2.MDH im. T. Kościuszki w Berlinie (zał. VI 1925): Marian Mellentin 1925-?, Tadeusz Skąpski 1927-?, Bernard Maciejewski ?-1939. 3.MDH im. Ks. Józefa Poniatowskiego w Berlinie (działała 1926-1928 i od 1931): Alfred Matuszewski 1926-1928, Franciszek Gielewski 1928-1931, Paweł Gajdzik 1931-1937, Bogdan Kowalski 1937–1939. 4.MDH im. Józefa Piłsudskiego w Berlinie (zał. 1934): Paweł Gajdzik 1934-1937, Gerard Stanik 1937–1939. 1.ŻDH im. Królowej Jadwigi w Berlinie (zał. 1926): Marta Żółkowska 1926-1931, Helena Lehr ?-1939. 2.ŻDH im. Emilii Plater w Berlinie (działała 1926–1928 i od 1936): Stefania Kapuścińska 1926–1928, Wanda Kisielewska 1936–1939. Żeńska Gromada Zuchów "Szarotki" w Berlinie (zał. ?): H. Lehr. DH w Dziewinie (Magdeburg): Ludwik Kasperczak. DH w Hanowerze: Józef Matysiak. DH w Złokomorowie: Tadeusz Piwoński. DH :Gryf" w Szczecinie: Maksymilian Golisz 1933–1934, Aleksander Omieczyński, L. Chmara.
Hufiec Bytomski (1925–1939) Komendanci: phm. Teofil Wilczek 1925-1934, Aleksander Przybycin 1934, Józef Dombek 1934–1936, Franciszek Kachel "Gramotka" 1937–1939. 1.ŻDH im. Król. Jadwigi w Bytomiu (powstała w wyniku podziału MDH koedukacyjnej w 1924): Marta Krawczykówna 1924–?, Niebojówna ?–1924–1926, Józefa Pietrzykowska ?–1924–1926, Anna Rakówna ?–1932–?, Anna Wilim ?–?. 1.ŻDH im. św. Barbary w Mikulczycach (nieczynna od ?; reaktywowana 1931): Magdalena Lampertówna ?–1924–?, Teofil Baksik 1924–?, Róża Wendler ?–?, M. Lampertówna (przyboczna) ?–1933–?, Regina Kapuścińska 1934, Łucja Gol 1934–?, Monika Koszyk ?–?. 1.MDH im. Zawiszy Czarnego w Bytomiu (zał. 28 IX 1923, jako koedukacyjna, przez Teofila Wilczka; rozw. 1934): Teofil Wilczek 1923–?, Paweł Plotecki ?–?, Tomasz Strzebińczyk ?–1927–?, Teofil Wilczek ?–1932–?. 2.MDH im. H. Sienkiewicza (im. ks. N. Bończyka) w Bytomiu (zał. 1 III 1925): J. Bobek 1 III 1925–1 III 1926, Reinhold Witczak 1 III – XI 1926, Tomasz Strzebińczyk XI 1926–1 III 1927, Jan Orszulik 1 III 1927–1 X 1928, Alojzy Witek 1 X 1928–6 XII 1932, Franciszek Kachel 6 XII 1932–1939. DH w Górnikach (zał. ?, rozw. ?): Andrzej Papierek ?–?. DZ w Górnikach: 1.MDH im. M. Kopernika w Grzybowicach (zał. 1932): Ryszard Brylok 18 III 1932–?. MDH im. W. Janasa w Miechowicach (zał. 1932): Norbert Freier ?–?, Alfred Grzegorczyk ?–13 II 1933, Karol Główka 13 II 1933–?, Franciszek Kachel ?–?. 1.MDH im. B. Chrobrego (później im. A. Małkowskiego) w Mikulczycach: T. Baksik ?–?, Aleksander Przybycin ?–1933–?, Antoni Bończyk ?–?, J. Stawinoga ?–?. ŻDH w Mikulczycach. DH w Miejskiej Dąbrowie: MDH im. J. Słowackiego w Wieszowej (zał. ?, rozw. ?): Michał Lis ?–?, Tomasz Strzebińczyk ?–1932–?, J. Późny ?–1933–?. 1.MDH w Szałszy: Wilhelm Michalik 17 III 1933–?, Franciszek Michalik ?–?.
Hufiec Gimnazjalny w Bytomiu (powołany w 1936; w 1938 skupiała 82 członków w 3 drużynach). Komendant: hm. Józef Kwietniewski 1936–1939. Liczył 4 drużyny, a po otwarciu Gimnazjum w Kwidzynie 3: 1.DH–y im. Ks. J. Poniatowskiego przy Gimnazjum Polskim w Bytomiu: J. Kwietniewski ?-1936; Piotr Sug ?-? 2.DH–y im. ks. P. Skargi przy Gimnazjum Polskim w Bytomiu: Alfons Tomas ?-?