Książ Wielkopolski – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie śremskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Książ Wielkopolski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Miasto na pograniczu Kotliny Śremskiej i Wału Żerkowskiego, 15 km na wschód od Śremu. Przez Książ Wielkopolski przebiega droga wojewódzka nr 436 ze Śremu do Klęki
31 marca 2011 miasto liczyło 2783 mieszkańców.
Demografia Struktura demograficzna mieszkańców Książa Wielkopolskiego według danych z 31 grudnia 2008:
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Książa Wielkopolskiego w 2014 roku
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Pierwotnie miała inną formę – „Księże”. Wymieniona została po raz pierwszy w dokumencie z 1193 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Kenese”. W 1234 zapisano pod nazwą “Gzense”, 1273 „castellanus Ksenensis”, 1287 „Csenze”, 1296 „Zanze”, 1298 „Xensze”, 1339 (według zachowanej kopii z XVII-XVIII wieku) „Ksecze”, 1366 „Xanze”, 1384 „Kxanse”, 1387 „Xasz”, 1389 „Xansz”, 1391 „Kssansz”, 1393 (według zachowanej kopii z XV wieku) „Xansch”, 1395 „Kzøsz, Xnszke”, 1397 „Xanszke”, 1398 „Czansz”, 1406 „Kszansz, Kssanz”, 1407 „Xszansz”, 1418 „Xyansch, Kxansch”, 1419 „Kzansz”, 1422 „Kxanss”, 1429 „Kxąsza”, 1440 „Kxansz”, 1442 „Kxanschs”, 1458 „Xancze”, 1466 „Xyansz”, 1474 „Xaschs”, 1506 „Kxyanss”, 1510 „Kxansch”, 1580-1581 „Xsiąsz”. Po niemiecku „Xions”.
Pierwotna postać nazwy „Knięże” zmieniła się na przełomie XII i XIII wieku, na „Księże”. Według językoznawców nazwa pochodzi od apelatywu „ksiądz” oraz „książe” i pierwotnie oznacza „posiadłość książęcą”. Pierwotna postać „Księże” pod koniec XIV wieku przybrała formę rodzaju męskiego „Książ”. Od nazwy miejscowej Książ, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Księskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości. W 1937 wprowadzony został dodatek - „Wielkopolski” jako człon odróżniający miasto, który wzięty został z jej przynależności terytorialnej.
Historia Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Początkowo była wsią kościelną należącą do kleru, własnością benedyktynów wrocławskich. Później prywatne miasto szlacheckie należące do polskiej szlachty z rodu Księskich, którzy od jej nazwy przyjęli odmiejscowe nazwisko, a także Pogorzelskich, Trąmpczyńskich, Wyssogota-Zakrzewskich i Budziszewskich. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1482 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1298 była siedzibą własnej parafii i leżała w archidiakonacie śremskim, a w 1510 dekanacie Nowe MiastoZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 175..
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1193 z bulli papieża Celestyna III, kiedy to wieś o nazwie Książ była w posiadaniu benedyktynów z Wrocławia. W 1298 odnotowano ją w archidiakonacie śremskim.
Pierwszy zapis związany z własnością szlachecką pochodzi z 1398 kiedy w otoku pieczęci szlachcianki polskiej Ochny Księskiej odnotowano miejscowość jako miasto (łac. „civitas”). Data lokacji nie jest jednak jednoznaczna i czasem za oficjalną lokację miasta Książ uważa się także rok 1407. Według F. A. Vossberga datę tę umieszczono na pieczęci miejskiej z XVII wieku, a także w dokumentach rady miejskiej Książa.
W 1458 miasto Książ miało dostarczyć 6 pieszych na wyprawę do Malborka w czasie oblężenia Malborka podczas wojny trzynastoletniej Korony Królestwa Polskiego z zakonem krzyżackim.
Szkoła miejska Już w XV wieku w mieście notowano szkołę umiejscowioną przy cmentarzu; co wspomniane zostało przy okazji incydentu, który stał się podstawą sprawy sądowej. W 1447 Stanisław rektor szkoły w Książu toczył proces z Andrzejem byłym wikarym ksiąskim o to, że Andrzej uderzył w szkole ucznia. Wszyscy klerycy tej szkoły znajdowali się pod wyłącznym zwierzchnictwem rektora i tylko on mógł ich karać za występki. Naruszony został tym samym immunitet kościelny i sprawę skierowano do sądu.
W 1515 odnotowany został Maciej z Książa uczeń szkoły katedralnej poznańskiej. Zachowały się także zapisy o Książanach studiujących na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie . W 1513 wspomniany został Marcin syn Jana, 1524 Grzegorz syn Wojciecha, 1551 Wawrzyniec syn Wojciecha.
Gospodarka i podatki Młyny wodne w Książu znajdowały się nad strugą bez nazwy płynącą na południe od miasta równolegle do osi jego planu. Były to młyny mielące zboże na mąkę, ale także słód na piwo i gorzałkę oraz młyny poruszające piłę pełniące funkcje tartaku. W 1436 odnotowano młyn Ksiąski o nieodnotowanej funkcji. Wizytacja majątku Książ z 1689 wspominała jeden młyn nad stawem. W 1793 w mieście były dwa młyny należące do dziedzica. Obecność dwóch młynów miejskich potwierdza także mapa Gaula z lat 1807-1812 gdzie również zaznaczono dwa młyny stojące nad strugą przy obu krańcach miasta.
W 1481 odnotowano staw za zamkiem Ksiąskim, folwark, ogrody mieszczan, barcie, młyn pod miastem ze stawem. W 1482 wspomniano przedmieście Książa. W 1497 odnotowano młyn słodowy pod Książem, który mielił słód. W 1499 odnotowany został w mieście młyn słodowy, jatki, kotły do warzenia gorzałki. W 1506 młyn wodny z piłą oraz las w Książu, a także spichlerz (łac. „horeum”) należący do zmarłego mieszczanina poznańskiego Jana Hermana. W 1510 odnotowano opustoszały młyn wodny oraz 6 stawów. W 1510 młyn wodny słodowy. W 1518 wspomniano zamek Książ. W 1523 odnotowano drogę do Książa we wsi Jarosławki oraz folwark Księski.
Miejscowość wspominały również historyczne rejestry podatkowe. W latach 1462-1465 Książ zapłacił cyzę w ratach: 0,5 grzywny, 3 wiardunki, jedną grzywnę i 4 grosze, 19 groszy, 20 groszy, 16 gr, 17 gr, jeden wiardunek - łącznie 4 grzywny i 4 grosze. W 1507 miał miejsce pobór szosu w wysokości 6 wiardunków, ponieważ połowa miasta była spalona w wyniku pożaru. W 1510 w mieście Książ było 12 i 1/4 łana osiadłego, 2,5 łana opuszczonego, pleban miał 2 łany własne. Odnotowano również opustoszały folwark dziedzica, który miał 6 łanów. W 1530 pobrano jedną grzywnę i 24 grosze podatku. W 1563 miał miejsce pobór podwójnego szosu w wysokości 3 florenów, od 21 Rzemieślników, dwóch wędrownych sprzedawców (łac. „revenditores”), 4 komorników, 5 kotłów do palenia gorzałki. W 1581 miał miejsce pobór podwójnego szosu w wysokości 5 florenów i 6 groszy od od 8 łanów mieszczańskich, 8 rzemieślników, 4 komorników, dwóch kotłów gorzałczanych; w sumie 19 florenów i 18 groszy.
Kalendarium 1193 – pierwsza wzmianka pochodząca z bulli papieża Celestyna III, wówczas wieś była w posiadaniu benedyktynów z Wrocławia; 1273 – Książ wymieniony jako siedziba kasztelanii (do 1452); 1298 – pierwsza wzmianka o kościele parafialnym; 1339 – osada własnością szlachecką, należała kolejno do: Księskich, Pogorzelskich, Trąmpczyńskich, Wyssogota-Zakrzewskich i Budziszewskich; przed 1416 (być może 1398 lub 1407) – otrzymanie praw miejskich; 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej Książ wystawił 6 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. XVIII wiek – napływ ludności niemieckiej; 1749 – budowa kościoła ewangelickiego; 1793 – w wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej Książ wszedł w skład Królestwa Prus; 1807-1815 – przynależność do Księstwa Warszawskiego; 1815 – Książ ponownie w granicach Królestwa Prus; 1817 – urodziny Heinricha Graetza (ur. jako Tzvi Hirsh Graetz), autora pierwszej syntetycznej, 11-tomowej historii Żydów od czasów biblijnych do czasów mu współczesnych. 1848, 29 kwietnia – bitwa pod Książem, klęska powstańców polskich z przeważającymi liczebnie wojskami pruskimi; pacyfikacja i zniszczenie części miasta przez oddziały pruskie; 1849, 29 kwietnia – nabożeństwo w 1. rocznicę bitwy za poległych powstańców oraz zabitych mieszkańców miasta, pochowanych w 3 mogiłach (obecnie pozostały tylko 2); zapoczątkowanie corocznych obchodów rocznicy bitwy, odbywających się do dziś; 1858 – pobyt we Włościejewkach Władysława Syrokomli inspiracją do napisania wiersza „Na mogile poległych w Książu”; 1872 – 49% mieszkańców miasta stanowią katolicy, 33% ewangelicy, 18% żydzi; 1895 – 13 grudnia urodził się Bolesław Krajewski, rotmistrz Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari; 1906 – budowa linii kolejowej Śrem-Mieszków (Jarocin) ze stacją w Książu; 1919 – powrót do granic Polski; część ludności niemieckojęzycznej emigruje do Niemiec, udział ludności żydowskiej spada do 1,5%; 1920 – wydanie powieści Stach Wichura Macieja Wierzbińskiego, opowiadającej o bitwie pod Książem w 1848; 1939, 8 września – przejęcie władzy przez Niemców; 1939, 20 października – publiczna egzekucja 17 osób z Książa i okolic wykonywana przez Niemców; 1940 – zmiana nazwy miasta na Tiefenbach, a w 1943 r. na Schonz; wysiedlenie części ludności do Generalnego Gubernatorstwa; 1945, 23 stycznia – zajęcie miasta przez wojska radzieckie; 1999, 5 marca – uchwałą Nr V/45/99 Rady Miejskiej w Książu Wlkp. powstało gimnazjum 2005 – zamknięcie połączeń kolejowych przez Książ
Architektura Zabytki thumb|Poewangelicki Kościół św. Antoniego Padewskiego Zabytkami miasta prawnie chronionymi są: Kościół parafialny Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej i św. Mikołaja – barokowy, z 1755, rozbudowany w latach 1948–1950. Wieżę dobudowano w 1981. Obecna trójnawowa świątynia z transeptem nawiązuje do pierwotnej formy Do wyposażenia kościoła należy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z połowy XVII wieku oraz chrzcielnica. W ołtarzu głównym znajduje się tryptyk z 1954 przedstawiającego w centrum figurę św. Mikołaja, a w skrzydłach sceny z życia świętego. Na jednym z filarów umieszczona jest tablica upamiętniająca poległych pod Książem w 1848. Sufit nawy pokryty jest plafonami: Matki Boskiej Wniebowziętej, Agnus Dei, Adoracja Ducha Świętego. Najstarszymi zabytkami kościoła są dwa dzwony z 1468 i 1509. Przed kościołem znajduje się figura św. Wawrzyńca z końca XIX wieku oraz plebania z 1847, rozbudowana w 1983. Kościół parafialny św. Antoniego Padewskiego – z 1914 z neobarokową wieżą i zegarem, do końca II wojny światowej był zborem ewangelickim.
Inne obiekty Innymi obiektami architektonicznymi o znaczeniu historycznym dla Książa Wielkopolskiego są: Plac Kosynierów – pełni funkcję rynku w mieście o wymiarach 90 × 80 m. Pierzeje stanowią kamienice mieszczańskie z przełomu XIX i XX wieku. Na rynku wznosił się ratusz, który uległ pożarowi w 1848. W centrum znajduje się pomnik – obelisk z 1945 upamiętniający pomordowanych w masowej egzekucji w 1939. Tablica poświęcona mjr. Florianowi Dąbrowskiemu z 1935 na ścianie budynku. Park z mogiłami w postaci kopców, w których pochowano powstańców z 1848. W centrum znajduje się Pomnik Kosynierów z 1948, projektu Kazimierza Bieńkowskiego oraz dwa inne pomniki wystawione w 150 i 160 rocznicę bitwy oraz Dąb Pamięci posadzony w 2008. Budynki folwarku z 1773. Pomniki poległych w 1848, żołnierzy pruskich oraz powstańców wielkopolskich i pomordowanych przez Niemców w 1939 na cmentarzu założonym w połowie XIX wieku.
Transport W mieście była stacja kolejowa Książ Wielkopolski.
Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 436, która łączy się z drogą krajową nr 11 w Klęce.
Przy wjeździe do Książa od strony Śremu znajduje się przystanek PKS, autobusami można pojechać m.in. do Błażejewa, Chwałkowa Kościelnego, Jarocina, Poznania i Śremu.