Jerzy Julian Hoffman (ur. 15 marca 1932 w Krakowie) – polski reżyser i scenarzysta filmowy.
Działalność reżyserską rozpoczął jako dokumentalista, współpracując z Edwardem Skórzewskim, z którym nakręcił także filmy fabularne Gangsterzy i filantropi oraz Prawo i pięść. Sławę zdobył przede wszystkim jako twórca adaptacji Sienkiewiczowskiej Trylogii (Pan Wołodyjowski, Potop, Ogniem i mieczem), osadzonej w czasach XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Był także realizatorem filmów obyczajowych i wojennych.
Życiorys Rodzina i edukacja Urodził się w Krakowie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej, jako syn dwojga lekarzy Zygmunta Hoffmana (1898-1979) i Marii z domu Schmelkes (1898-1998), którzy praktykowali zawód od 1929 i mieszkali w Gorlicach. Po wybuchu II wojny światowej uciekł z rodziną na wschodnie tereny kraju, gdzie mieszkał w Tarnopolu, Stryju i Daszawie. W 1940 został wywieziony z najbliższą rodziną na Syberię (trafił do obwodu nowosybirskiego), gdzie zmarli m.in. jego dziadkowie ze strony ojca. Członkowie jego rodziny, którzy pozostali na terenach okupowanych przez Niemców, w większości zginęli w Holocauście. W lipcu 1941, po udzieleniu amnestii Polakom więzionym w ZSRR, osiedlił się z rodziną na terenach powiatu jałtańskiego.
Jego ojciec w 1943 wstąpił do 1 Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Dzięki przysłanym przez niego dokumentom rodzina Hoffmanów mogła latem 1945 wrócić do Polski, gdyż rodziny wojskowych miały wówczas pierwszeństwo.
Podczas nauki szkolnej działał w komunistycznych organizacjach harcerskich działających pod patronatem ZWM i ZMP. Po zdaniu matury w Bydgoszczy w 1950 podjął studia reżyserskie we Wszechrosyjskim Państwowym Instytucie Kinematografii w Moskwie i ukończył je w 1955. Podczas studiów Hoffman poznał innego adepta reżyserii, Edwarda Skórzewskiego, z którym podjął wieloletnią współpracę.
Działalność filmowa Działalność w filmie dokumentalnym (1954–1962) Hoffman zadebiutował wraz ze Skórzewskim filmem dokumentalnym Czy jesteś wśród nich?! (1954), inscenizowaną produkcją ukazującą działalność wandali. W podobnym stylu utrzymany był dokument Uwaga, chuligani! (1955), który poprzez ukazywanie bandytyzmu w Warszawie stanowił bunt wobec propagandy socrealistycznej, rozpoczynając tzw. czarną serię w polskim dokumencie. W 1956 tandem Hoffman-Skórzewski zrealizował dokument inscenizowany Dzieci oskarżają oraz film turystyczny Jaś i Małgosia, w 1957 – reportaże Sopot 1957 i Na drogach Armenii, a w 1958 – reportaż Pamiątka z Kalwarii, film etnograficzny Karuzela Łowicka i Tor poświęcony historii Komunistycznej Partii Polski. W 1959 Hoffman i Skórzewski zrealizowali reportaże: Typy na dziś i Gaudeamus, a w 1960 – Dwa preludia, Reportaż prosto z patelni, Pocztówki z Zakopanego i Dwa oblicza Boga. W 1961 zrealizował film Aby kwitło życie... propagujący Wojsko Polskie, a w 1962 – trzy reportaże o rewolucji kubańskiej: Spotkali się w Hawanie, Patria o Muerte i Hawana 61.
Pierwsze filmy fabularne (1962–1967) W 1962 Hoffman i Skórzewski zrealizowali pierwszy film fabularny pt. Gangsterzy i filantropi. Składał się z dwóch komediowych nowel o przestępcach, którzy spotykają się w więziennej karetce: gangsterach, którzy zorganizowali skok na furgonetkę z pieniędzmi oraz oszuście podającym się za kontrolera Inspekcji Handlowej. Obaj reżyserzy kontynuowali działalność dokumentalną: w 1963 ukazał się kolejny dokument duetu pod nazwą Visitez Zakopane. thumb|Rzeźba wozu z dobytkiem upamiętniająca film Prawo i pięść – Rynek Nowomiejski w Toruniu W 1964 Hoffman i Skórzewski stworzyli film Prawo i pięść na podstawie powieści Józefa Hena Toast. Był on opowieścią o byłym więźniu obozu koncentracyjnego (w rolę wcielił się Gustaw Holoubek), który po II wojnie światowej trafia na Ziemie Odzyskane i podejmuje walkę z szabrownikami. Krytycy określali Prawo i pięść mianem polskiego westernu. W tym samym roku Hoffman opracował samodzielnie film montażowy 1956-1957, będący częścią cyklu dokumentalnego Chwila wspomnień.
W 1965 Hoffman i Skórzewski nakręcili film obyczajowy Trzy kroki po ziemi, stanowiący trzy nowele o tematyce współczesnej. Został on doceniony przez krytykę filmową, zdobywając Srebrny Medal na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie. Był to zarazem koniec wieloletniej współpracy obu reżyserów: w 1966 Hoffman zrealizował samodzielnie reportaż Jarmark cudów, a w 1967 – telewizyjny film Ojciec o młodzieńcu przyprowadzającym na rozmowę do szkoły nieznajomego dorożkarza.
Pan Wołodyjowski i Potop (1969–1974) Jako że cenzura ingerowała w jego wcześniejsze dzieła o tematyce współczesnej, Hoffman zdecydował się na podjęcie tematyki historycznej. Na warsztat wziął ostatnią powieść Trylogii Henryka Sienkiewicza – Pana Wołodyjowskiego – poświęconą fikcyjnej postaci XVII-wiecznego patrioty polskiego podczas wojen na południu Polski. W filmowym Panu Wołodyjowskim w tytułową rolę wcielił się Tadeusz Łomnicki; inne charakterystyczne role zagrali: Mieczysław Pawlikowski jako Zagłoba i Daniel Olbrychski jako Azja. Rok 1968 był czasem podsycanych przez ówczesne władze nastrojów antysemickich w Polsce. Hoffmanowi jako reżyserowi pochodzenia żydowskiego środowiska Służby Bezpieczeństwa sugerowały wyjazd z Polski; ten ripostował, iż w takim razie pojedzie do Związku Radzieckiego. Ze względu na wpływy, jakie reżyser miał w ówczesnej Polsce, więcej już nie był nakłaniany do ucieczki z kraju. Mimo to odebrano mu prawa do realizacji serialu opartego na Panu Wołodyjowskim pod tytułem Przygody pana Michała, powierzając reżyserię Pawłowi Komorowskiemu. Mimo wielkich trudności z realizacją filmu ostatecznie ukazał się on w 1969, gdy opadła fala antysemickiej nagonki. Pan Wołodyjowski został ciepło przyjęty zarówno przez krytyków, jak i przez widzów, bijąc rekordy popularności; otrzymał Złotą Kaczkę dla najlepszego filmu polskiego. Hoffman następnie zrealizował film dokumentalny A najmilsze jest Mazowsze (1970).
Sukces ekranizacji Pana Wołodyjowskiego sprawił, że Hoffman otrzymał propozycję nakręcenia filmów Córka kapitana i Carski karier w Cinecitta, jednak odrzucił obie oferty, by podjąć prace nad Potopem, środkowym ogniwem Trylogii, opisującym czasy wojny polsko-szwedzkiej lat 1655–1660. Prace nad filmem zajęły 535 dni zdjęciowych i pochłonęły ogromne nakłady, sięgające około stu milionów ówczesnych złotych; kontrowersje wśród krytyków wywołało ponowne obsadzenie Olbrychskiego w zupełnie innej od Azji roli Andrzeja Kmicica. Wystawnie zekranizowany Potop odniósł jednak sukces: obejrzało go w kinach 27 milionów widzów, otrzymał też przyznawane po raz pierwszy Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, wreszcie został nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, przegrywając rywalizację z Amarcordem w reżyserii Federica Felliniego.
Kolejne filmy sprzed epoki transformacji (1976–1984) Po sukcesie filmowego Potopu zdecydował się na ekranizację – trzecią w dziejach polskiego kina – powieści Heleny Mniszkówny pt. Trędowata (1976). Początkowo scenariusz do filmowej Trędowatej napisał Stanisław Dygat, jednak wycofał on swoje nazwisko z czołówki, gdy Hoffman podjął głęboką ingerencję w scenariusz. Ponieważ pierwowzór powszechnie był uważany za symbol kiczu w literaturze, także jego adaptacja spotkała się z niepochlebnymi recenzjami krytyków. Odskocznią od tego melodramatu był film wojenny Do krwi ostatniej... (1978), opisujący szlak wojenny 1. Warszawskiej Dywizji Piechoty; w 1979 roku ukazała się jego telewizyjna, serialowa wersja.
W 1980 został kierownikiem artystycznym Zespołu Filmowego „Zodiak”. W ramach tego zespołu podjął prace nad kolejną adaptacją powieści, tym razem wybierając Znachora autorstwa Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, której bohaterem jest lekarz doznający amnezji. Filmowy Znachor (1981) zyskał wielką popularność wśród widowni, natomiast krytycy byli bardziej sceptyczni, wskazując na zbytnią nostalgię filmu i karykaturalne przedstawienie rzeczywistości. Ostatnim filmem zrealizowanym przez Hoffmana przed transformacją ustrojową był Wedle wyroków twoich... (1983) o dramacie egzystencji Żydów w trakcie II wojny światowej, jednak został odrzucony przez krytyków ze względu na nieprzekonującą wizję zagłady Żydów. W latach 1983–1987 Hoffman sprawował funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego Stowarzyszenia Filmowców Polskich.
Filmy realizowane w epoce III Rzeczypospolitej (od 1992) mały|Hoffman na planie zdjęciowym (2010) W 1992, już po transformacji ustrojowej, zrealizował melodramat Piękna nieznajoma o romansie między porucznikiem rosyjskim a nieznajomą kobietą. Przygotowywał się jednak głównie do realizacji pierwszego ogniwa Sienkiewiczowskiej Trylogii, osnutego wokół powstania Chmielnickiego Ogniem i mieczem, którego nie mógł zrealizować z przyczyn politycznych w czasach PRL. Ze względu na trudności z uzyskaniem środków na realizację filmu Hoffman poszukiwał sponsorów w bankach; do sfinansowania Ogniem i mieczem użył pieniędzy z pożyczki hipotecznej, a na potrzeby filmu studio Zodiak przekształcił w prywatną spółkę producencką. Superprodukcja filmowa Ogniem i mieczem (1999), zrealizowana za osiem milionów dolarów, była wielkim przebojem w Polsce, została też ciepło przyjęta w mediach amerykańskich. Mimo to zamiast dzieła Hoffmana do rywalizacji o Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego Komitet Kinematografii zgłosił Pana Tadeusza Andrzeja Wajdy, który nie uzyskał nominacji. Ogniem i mieczem w 2001 ukazał się w telewizyjnej wersji serialowej.
Kolejną produkcją Hoffmana był film Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem (2003), oparta na powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego o legendzie dotyczącej genezy powstania dynastii Piastów. Dzieło Hoffmana doczekało się pozytywnych ocen krytyków za sprawność reżyserii, a także wyemitowanej w 2004 wersji serialowej.
Po Starej baśni w 2007 zrealizował film dokumentalny Ukraina. Narodziny narodu. Następnie podjął prace nad własnym, pozbawionym oparcia w literackich pierwowzorach, freskiem na temat Bitwy Warszawskiej. Efektem tego był film 1920 Bitwa Warszawska (2011), pierwsza w historii kina polskiego superprodukcja wykorzystująca technologię trójwymiarową. Nowość technologiczna nie szła jednak w parze z pochlebnymi recenzjami krytyków, którzy wskazywali na nieudaną próbę naśladownictwa języka Sienkiewicza i rysowany grubą kreską scenariusz.
Styl filmowy Jako dokumentalista Jerzy Hoffman wraz z Edwardem Skórzewskim przyczynił się do narodzin „szkoły polskiej” w filmie dokumentalnym, przełamując schematy socrealistyczne tego typu produkcji; starał się zwracać uwagę na zgodność sztuki filmowej z rzeczywistością. W różnorodnej twórczości fabularnej Hoffmana z kolei zaznaczona jest jego fascynacja tematyką historyczną. Reżyser specjalizował się w spektakularnych widowiskach, jak również w tzw. kinie popularnym, obliczonym na zdobycie jak największej liczby widzów. mały|Jerzy Hoffman z żoną Jagodą Prądzyńską, na festiwalu w Gdyni w 2009 roku
Życie osobiste W trakcie studiów ożenił się z Marleną Nazarian, z którą ma córkę Joannę. Jego drugą żoną była Walentyna Trachtenberg (1935–1998). Po jej śmierci ożenił się z Jagodą Prądzyńską.
Został członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku.
Mieszka w Warszawie i w Sikorach Juskich na Mazurach.
Filmografia mały|Międzyzdroje, Promenada Gwiazd
Nagrody i odznaczenia mały|Gwiazda Jerzego Hoffmana w łódzkiej Alei Gwiazd, odsłonięta w 1999 mały|Pamiątkowy obelisk. Promenada Jerzego Hoffmana nad jeziorem Ińsko