Olsztynek – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Olsztynek. Położone jest w północnej Polsce, 28 km na południe od Olsztyna. Olsztynek leży na Mazurach„Prace i Materiały Etnograficzne”, t. XIX, red. Józef Gajek, Władysław Gębik, Franciszek Klonowski. Wydawnictwo „Pojezierze”, Olsztyn 1961, s. 86., na obszarze dawnej ziemi SasinówStanisław Kujot: Dzieje Prus Królewskich, cz. I: Do roku 1309 (ciąg dalszy), w: „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, R. XXII. Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1915, s. 901., w historycznych Prusach GórnychRoman Czaja: Małe miasta na zjazdach stanów pruskich do 1454 roku, w: „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Archeologia”, t. XXVIII, z. 349, red. Jerzy Olczak. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2001, s. 101. , .
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Olsztynek liczył 7165 mieszkańców.
Nazwa Pierwotna nazwa zamku i miasta Olsztynek brzmiała Hohenstein. Pochodzi ona od nazwiska rodowego jego założyciela, komtura ostródzkiego Günthera von Hohensteina. Nazwisko Hohenstein, znane też jako Hohnstein (współcześnie Honstein), pochodzi od nazwy zamku Hohnstein w Neustadt/Harz w regionie Harzu w Turyngii. Nazwa ta oznacza wysoki zamek, wysoka twierdza. Arystokratyczny ród Hohensteinów pochodził z Ilfeld i od XII wieku władał hrabstwem Hohnstein (dziś powiat Nordhausen). Jego członkowie wstępowali do zakonu krzyżackiego już od początku XIII wieku.
Obecna nazwa jest powstałym już w średniowieczu spolszczeniem nazwy niemieckiej. Polscy przybysze do Prus spolszczali zarówno nazwę Hohenstein, jak i Allenstein na Olsztyn, na wzór znanego im Olsztyna koło Częstochowy, odróżniając Olsztyn Mały i Olsztyn Duży. Jan Długosz w XV w. przy opisie kampanii grunwaldzkiej zapisał nazwę zbliżoną znaczeniem do obecnej – Parvum Olstyn, dosł. „Mały Olsztyn”. W późniejszych wiekach utrwaliła się forma Olsztynek, która miała odróżniać go od większego Olsztyna na Warmii.
Mieszkaniec Olsztynka to olsztynczanin, a mieszkanka – olsztynczanka. Przymiotnik od nazwy tego miasta to olsztynecki.
Dane ogólne Ośrodek przemysłowo-usługowy i turystyczno-krajoznawczy. Na terenie miasta zlokalizowane są zakłady przemysłu spożywczego, drzewnego i paszowego.
Historia mały|lewo|Zamek krzyżacki w Olsztynku W latach 1349–1366 na polecenie komtura ostródzkiego Günthera von Hohensteina został zbudowany zamek nazwany od jego nazwiska Hohenstein. Obok zamku powstała osada.
Pierwsza wzmianka o Olsztynku pochodzi z 1351, a prawa miejskie nadane zostały przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprodego w 1359 roku. Miasto założono na planie zbliżonym do wielu innych miast krzyżackich. Centralnym jego punktem był obszerny rynek z kościołem i ratuszem, od którego wychodziły dwie prostopadłe ulice. Miasto było obwiedzione murami miejskimi o długości 245 × 170 m i wysokości ok. 10 m, znajdowały się w nich dwie bramy – Wysoka zw. Niemiecką i Nidzicka zw. Polską. Ludność pod koniec średniowiecza liczyła ok. 450 mieszkańców.
W 1410 zamek opanowali mieszczanie, którzy uznali władzę króla polskiego, w 1414 w czasie wojny głodowej miasto ucierpiało od wojsk polskich. W 1444 Olsztynek przystąpił do antykrzyżackiego Związku Pruskiego, na wniosek którego w 1454 król Kazimierz IV Jagiellończyk włączył region z miastem do Królestwa Polskiego. W 1455 miasto znalazło się w rękach krzyżackich., a po wojnie w 1466 na mocy traktatu toruńskiego Olsztynek został przyznany Krzyżakom, będąc zarazem częścią Polski jako lenno. Dopiero w czasie wojny polsko-krzyżackiej w 1520 Olsztynek został zdobyty przez wojska polskie, a hetman wielki koronny Mikołaj Firlej potwierdził przywileje miasta. Od 1525 w granicach zależnych od Polski Prus Książęcych, w 1530 istniał tu polski kościół, przy którym działali wybitni protestanci. Podczas wojny polsko-szwedzkiej w 1628 w mieście stacjonowały polskie oddziały walczące z armią Gustawa Adolfa. W 1656 miasto splądrowały wojska szwedzkie, a rok później spalili je Tatarzy. mały|lewo|Dom Mrongowiusza Kolejny wielki pożar miał miejsce w 1685. Olsztynek znajdował się już wówczas w granicach państwa brandenbursko-pruskiego, przekształconego w 1701 w Królestwo Prus. W 1708 wybucha epidemia dżumy, która dziesiątkuje liczbę mieszkańców, w ciągu roku umiera prawie połowa z nich. Miasto w 1740 miało 728 mieszkańców, a w 1811 778 mieszkańców. Od 1752 miasto należało do powiatu morąskiego, w 1764 urodził się tutaj Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wybitny filolog i badacz polskości. mały|Zniszczony Olsztynek w czasie I wojny światowej W 1807 podczas wyprawy Napoleona na Rosję w mieście stacjonował marszałek Michel Ney. W 1818 Olsztynek został przyłączony do powiatu ostródzkiego. Od 1854 przez czternaście lat dyrektorem gimnazjum miejskiego był Max Toeppen, jednym z absolwentów tej szkoły był Emil Adolf von Behring, tu w 1870 maturę zdał Hieronim Derdowski. W 1871 miasto znalazło się w granicach Niemiec. Olsztynek w 1887 otrzymał połączenie kolejowe z Olsztynem, rok później z Działdowem, a w 1894 z Ostródą (od 1945 linia nie istnieje). W mieście znajdował się najbardziej aktywny na Mazurach ośrodek antypolskiej Hakaty. Podczas I wojny światowej miasto zajęły wojska rosyjskie, w wyniku prowadzonych walk (bitwa pod Tannenbergiem) znacznie uszkodzono zabudowę i infrastrukturę miejską (ok. 70%).
W latach 1927–1945 w pobliżu miasta znajdował się ogromny monument upamiętniający bitwę pod Tannenbergiem – tzw. Tannenberg-Denkmal. W roku 1934 spoczęły w nim doczesne szczątki prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga, w pogrzebie uczestniczyło prawie pół miliona NiemcówPiotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 , s. 228..
W okresie od października 1939 do 1945 w mieście zlokalizowany był niemiecki obóz jeniecki Stalag IB Hohenstein. W 1945 Olsztynek został znacznie zniszczony przez wojska sowieckie (30% zabudowy mieszkaniowej i 25% budynków przemysłowych); podobny los spotkał Tannenberg-Denkmal, który został wysadzony przez wojska niemieckie, a po wojnie jego resztki całkowicie usunięto (do dziś na Rynku stoi monumentalny, granitowy lew pochodzący z tego miejsca). W 1945 Olsztynek znalazł się w granicach Polski.
25 sierpnia 2001 roku w Skansenie w Olsztynku odbył się Festiwal Międzynarodowego Obozu „Tęczowy Most” („Rainbow Bridge”), organizowany przez Jolantę Kwaśniewską. Na festiwalu tym wśród zaproszonych gości pojawili się m.in. prezydent Aleksander Kwaśniewski, brazylijski pisarz Paulo Coelho i izraelski polityk Szimon Peres.
W latach 1958–1972 miasto było siedzibą gromady Olsztynek, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.
Demografia Według danych z 30 czerwca 2012 miasto miało 7713 mieszkańców. mały|Pomnik Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza przy rynku (2024) thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Olsztynka w 2014 roku
Liczba mieszkańców 1807 – 777 osób; 1816 – 940 osób; 1852 – 1646 osób; 1880 – 2467 osób; 1890 – 2563 osób; 1939 – 4245 osób; 1961 – 4227 osób.
Zabytki thumb|Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny thumb|Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa thumb|Galeria Muzeum Budownictwa Ludowego, dawny kościół ewangelicki thumb|Wieża ciśnień w Olsztynku Zabytkami godnymi uwagi są: gotycki kościół z XIV wieku i pozostałości murów miejskich z basztami z XV w. (budowane po 1415 roku), a przede wszystkim zamek krzyżacki. Wartym uwagi jest też układ urbanistyczny Starego Miasta, oraz pojedyncze domy z początku XX wieku. W mieście znajduje się skansen – Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny.
Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są obiekty: założenie urbanistyczne, XIV-XIX, nr rej.: 586 z 20.02.1961 i z 12.06.1968 kościół par. pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Chopina 1, 1888, nr rej.: A-2625 z 17.01.2000 plebania, ul. Chopina 7, 2 poł. XIX, nr rej.: A-4490 z 16.01.2008 kościół, ob. galeria MBL, XIV, XVII-XVIII, nr rej.: 214 (O/15) z 25.11.1956 (dec. ruiny) cmentarz rzym.-kat., ob. komunalny, ul. Grunwaldzka, XIX, nr rej.: 3853 z 7.10.1987 cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Mrongowiusza, XIX, nr rej.: 3854 z 7.10.1987 cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Pionierów, Kamienna, Szeroka, 1 poł. XIX, nr rej.: 3852 z 7.10.1987 zamek, ob. szkoła, 1 poł. XIV, XVII-XIX, nr rej.: 597 z 7.06.1961 oraz 1232 z 12.06.1968 mury obronne, XIV, nr rej.: 213 (O/14) z 24.11.1956, w tym dom Mrongowiusza ratusz, Rynek 1, 1915–1923, nr rej.: 2624 z 19.01.2001 dom, ul. Chopina 10, pocz. XX, nr rej.: A-4491 z 22.01.2008 dom, ul. Mrongowiusza 5, poł. XIX, nr rej.: 2638 z 30.03.1994 dom, ul. Mrongowiusza 26, XIX, nr rej.: 1233 z 12.06.1968 dom, ul. Ratuszowa 4, nr rej.: 2648 z 3.07.1991 d. plebania, ob. dom mieszkalny, Rynek 3, XV, poł. XVIII, XX, nr rej.: 1334 z 21.11.1994 d. plebania ewangelicka, ob. muzeum, Rynek 8, 1648, XIX, nr rej.: IV-2-46/49 z 10.09.1949 oraz 215 (O/16) z 28.11.1956 dom, ul. Niepodległości 3, po 1920, nr rej.: 2661 z 23.12.1993 dom, ul. Niepodległości 27, pocz. XX, nr rej.: A-4493 z 22.01.2008 dom, ul. Niepodległości 31, pocz. XX, nr rej.: A-4492 z 22.01.2008 dom, ul. Warszawska 4, po 1915, nr rej.: 1997 z 28.08.1996 dom, ul. Zamkowa 2, pocz. XX, nr rej.: A-4519 z 11.12.2008 magazyn, ul. Składowa 9, 1914, nr rej.: 4234 z 2.11.1992 wodociągowa wieża ciśnień – komunalna, ul. Górna 1, 1906, nr rej.: 2629 z 16.03.2000 wodociągowa wieża ciśnień – kolejowa, ul. Kolejowa, 1935, nr rej.: 4224 z 18.09.1992
Honorowi obywatele 2004: Tadeusz Kufel – muzealnik; Krzysztof Pawiński – przedsiębiorca; Steffen Blau – członek Rady Związku Gmin Walkenried; Uve Kuschel – niemiecki działacz charytatywny; Christian Meyl – niemiecki działacz charytatywny; Hubertus Schütte – niemiecki działacz samorządowy; Karl-Heinz Woyda – niemiecki funkcjonariusz straży pożarnej i działacz charytatywny. 2009: Erwin Kruk – pisarz, poeta i dziennikarz. 2014: Irena Petryna – nauczycielka, działaczka samorządowa, posłanka II kadencji Sejmu RP; Kazimierz Kujawa – przedsiębiorca; Ryszard Ziemblicki – działacz samorządowy, leśnik; Jan Nilsson – szwedzki działacz samorządowy; Bernard i Lucienne Moreau – działacze na rzecz współpracy polsko-francuskiej.
Wspólnoty wyznaniowe thumb|Kaplica Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Olsztynku Na terenie Olsztynka działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół Chrześcijan Baptystów: zbór w Olsztynku Kościół Ewangelicko-Augsburski: filiał Olsztynek Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Olsztynie – kaplica ul. Mrongowiusza 19 Kościół Ewangelicko-Metodystyczny: parafia w Olsztynku Kościół rzymskokatolicki: parafia bł. Anieli Salawy parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Świadkowie Jehowy: zbór Olsztynek (Sala Królestwa ul. Wiśniowa 27 lok. 2)A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, s. 63, 64..
Transport thumb|Stacja kolejowa w Olsztynku Ważny węzeł drogowy, przez miasto przechodzi też linia kolejowa Olsztyn – Działdowo ze stacją Olsztynek.
W mieście krzyżują się drogi krajowe i ekspresowe: Gdańsk – Elbląg – Warszawa – Radom – Kielce – Kraków – Rabka-Zdrój Bezledy – Bartoszyce – Lidzbark Warmiński – Dobre Miasto – Olsztyn – Olsztynek Olsztynek – Olsztyn Olsztynek – Szczytno – Pisz – Biała Piska – Szczuczyn
Sport W Olsztynku działa klub sportowy Olimpia Olsztynek powstały w 1946 roku. Aktualnie gra w klasie okręgowej.
Trasy rowerowe thumb|Ulica miasta Olsztynek jest miastem bogatym w trasy rowerowe. Przez miasto prowadzą m.in.: trasa rowerowa czerwona: Olsztynek-Makruty (16 km) – Po drodze można zwiedzić skansen i rezerwat bobrów Olsztynek-Orzechowo (27 km) – Liczne zabytki, m.in. kościół Jana Chrzciciela w Orzechowie trasa rowerowa czarna Makruty-Jagiełek (16 km) – Droga prowadzi przez las Wegornia-Kurki (8 km) – Trasa prowadzi wśród jezior i lasu