Język prasłowiański – hipotetyczny, rekonstruowany wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się wszystkie języki słowiańskie. Jest on zaliczany do grupy języków satemowych w ramach rodziny języków indoeuropejskich.
Podobnie jak w przypadku języka praindoeuropejskiego, nie istnieją żadne zabytki pisane sporządzone w języku prasłowiańskim. Historycy języka odtwarzają jego formy metodami lingwistyki historycznej, na przykład metodą porównawczą, tj. zestawiając słowa z różnych współczesnych i wymarłych języków słowiańskich.
Fonologia Samogłoski samogłoski i, ь, e, ę, ě, a, o, (ą), ъ, y, u
ь, ъ – jery, czyli bardzo krótkie samogłoski o niewyraźnej wymowie (wywodzące się z dawniejszych krótkich *i i *u), odpowiednio miękki (przedni) i twardy (tylny);
ę, (ą) – e i o nosowe, podobne do polskich ę, ą, wymawianych przed szczelinowymi (np. w kęs, wąs);
ě – tzw. jać, samogłoska długa o wymowie [ä] (IPA ), lub pośrednia między [e] a [a], jak w angielskim słowie cat, lub dyftong [ie] w innych dialektach języka prasłowiańskiego;
sonanty (spółgłoski tworzące sylaby) l, l´, r, r´; wielu badaczy uważa, że w epoce prasłowiańskiej sonantów nie było, i zamiast nich rekonstruuje grupy ъl, ьl, ъr, ьr.
Wielu lingwistów uważa, że ps. *o było wymawiane jako /a/, natomiast *a było samogłoską długą /a:/. Dowodem na to są zapożyczenia słowiańskie w innych językach, np. nowogreckie καρουτα 'koryto', gdzie prasłowiańskiemu *o odpowiada greckie /a/Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. Zdzisław Stieber, Warszawa 2005. prasłowiańskie wyrazy zaczynające się na samogłoskę nosową zostały poprzedzone w języku polskim (i innych Językach lechickich) protetycznym "w", np. *ǫžь → wąż, *ǫgorjь → węgorz (bo utożsamiany z wężem), *ǫglь → węgiel, *ǫgrija, scs. Ǫgri (Ѫгри) → Węgrzy (Onogurowie), *ǫtroba → wątroba, ǫpyrь (ѫпырь) lub *ǫpirь → wampir (staropolskie wąpierz, porównaj rutenizm upiór), *ǫzъkъ → wąski, *ǫtorъ → wątorMax Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: утор, , scs. ǫsъ (ѫсъ) → wąsy, psł. ǫda, ǫdъka, scs. ǫda (ѫда), ǫdica (ѫдица) → wądka, wędka, wędaMax Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: уда, , psł. dial. *ǫdidlo → wędzidło, *ǫxati → wąchać, *ǫgъlъ → węgieł, psł. *ǫzlъ, scs. ǫzlъ (ѫзлъ) → węzeł, ps. *ǫdolъ → wądół, *ǫvozъ → wąwóz, *ǫgrъ → wągier.
Spółgłoski System głosek prasłowiańskich okresu późnego spółgłoski wargowe zębowe zębowe miękkie dziąsłowe dziąsłowe miękkie środkowojęzykowe tylnojęzykowe zwarte p, b t, d k, g zwarto-szczelinowe c´, ´ (dz´) č, (dž) szczelinowe v s, z s´ š, ž x nosowe m n spółgłoski płynne l r j
x oznacza to samo, co polskie ch, v oznacza to samo, co polskie w, choć prasłowiańskie v musiało być pierwotnie wargowe i zbliżone do angielskiego w, (dz) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dz, (dž) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dż, spółgłoski c´, ´ (dz´), č, (dž), š, ž były bardziej miękkie niż polskie c, dz, cz, dż, sz, ż.
Ponadto wszystkie spółgłoski twarde (w końcowej fazie istnienia prasłowiańskiego – z wyjątkiem s, z, k, g, x) miały warianty miękkie przed j.
Intonacja W języku prasłowiańskim istniała pierwotnie intonacja akutowa (wznosząca) i cyrkumfleksalna (opadająca). W wyniku przemian akcentowych związanych z redukcją praindoeuropejskich i, u krótkich do jerów pojawiła się intonacja nowoakutowa. Niekiedy mówi się też o intonacji nowocyrkumfleksalnej.
Iloczas i, ę, ě, a, (ą), y, u były długie. e, o były krótkie, ale w grupach typu TorTgrupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę nieco dłuższe (stąd ich rozwój w grupy typu TraT w grupie południowej). Jery były półkrótkie (bardzo krótkie).
e, o, ь, ъ były w pewnym sensie krótkimi odpowiednikami odpowiednio ě, a, i, y. ě to w zasadzie e długie. Niekiedy mówi się o opozycji ě (jać czyli ē – e długie) – ĕ (e krótkie). o to prawdopodobnie było w rzeczywistości ă krótkie. (zobacz akanie) ь prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie i. ъ prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie u lub y []. (zobacz delabializacja)
Ponadto te głoski wymieniały się np. przy zmianie akcentu: zametą – zamětają ? > pol. zamiotę – zamiatam vyrobją – vyrabjają > pol. wyrobię – wyrabiam vytьną – vytinają > pol. wytnę – wycinam nadъmą – nadymają > pol. nadmę – nadymam
Różnice między dialektami Postać pierwotna Grupa zachodnia Grupa wschodnia Grupa południowa TorT, TolT, TerT, TelT (Zobacz też przestawka) ps. korva, bolto, bergъ, melko TroT, TloT, TreT, TleT (bez dialektów czeskich i słowackich) pol. krowa, błoto, brzeg/trzoda, mleko/plotka ToroT, ToloT, TereT, ToloT ros. корова (korowa), болото (bołoto), берег (bierieg), молоко (mołoko) TraT, TlaT, TrěT, TlěT (z dialektami czeskimi i słowackimi) scs. крава (krawa), блато (blato), брѣгъ (brěgъ), млѣко(mlěko); cz. kráva, bláto, břeh, mléko; schorw. krava, blato, br(ij)eg, ml(ij)eko olT-, orT- ps. olkъtь, ordlo loT-, roT- (pod intonacją cyrkumfleksalną) / laT-, raT- (pod intonacją akutową) pol. łokieć, radło; cz. loket; ros. локоть (łokot´), рало (rało) laT-, raT- schorw. lakat, ralo D. l.p., M. i B. l.m. dušě D. l.p., M. i B. l.m. dušę reka ? reky ? (może odwrotnie) kvě, kvi, gvě, gvi, xvě, xvips. květъ, gvězda bez zmianpol. kwiat, gwiazda c´vě, c´vi, z´vě, z´vi, s´vě, s´vischorw. cvijet, zvijezda tl, dl tl, dl l, l tj, dj ps. světja, medja c´, ´ (dz´) pol. świeca, miedza; cz. svíce, meze č, ž ros. свеча (swiecza), межа (mieża) rozmaite kontynuanty*
* na przykład słń. č, j: sveča, meja; schorw. ć, dź: sveća, međa [medźa] (w innych dialektach także dj > j, dž, d´, ž; tj > č, t´ ? – wszystkie pięć wariantów rozwoju dj (i trzy rozwoju tj ?) pojawia się już w dialekcie kajkawskim); bułg. št, žd: свеща (sweszta), межда (meżda); scs. št, žd (również): svešta, mežda; maced. k´, g´
Te zmiany dotyczą często późniejszego rozwoju, po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej.
Powstanie i rozwój Język prasłowiański rozwinął się według niektórych szacunków na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. Większość badaczy jest zdania, że wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty indoeuropejskiej poprzedził pewien okres wspólnego rozwoju z dialektami, z których uformowały się języki bałtyckie: litewski, łotewski, pruski. Z uwagi m.in. na różnice leksykalne między językami słowiańskimi a bałtyckimi niektórzy zaprzeczają jednak możliwości istnienia języka prabałtosłowiańskiego.
Przez długi czas swojego istnienia (prawdopodobnie około 2000 lat) język prasłowiański podlegał różnym zmianom. Na język prasłowiański wpływały języki ludów sąsiednich, zwłaszcza germańskie (gocki) i celtyckie, jak też irańskie (scytyjski), tureckie i ugrofińskie. Fakt ten, a także różne rozumienie procesów językowych przez różnych lingwistów, jest przyczyną istnienia różnych rekonstrukcji form prasłowiańskich. Niektórzy próbują wyróżniać kilka faz rozwojowych tego języka, najczęściej trzy, nie jest to jednak podejście powszechne.
Przed pierwszą palatalizacją system głosek języka prasłowiańskiego wyglądał najprawdopodobniej następująco: p, b, v (dwuwargowe lub u niesylabiczne), m, t, d, s, z, n, l, r, j, k, g, x (ch); i, ī, u, ū, e, ē, a, ā, ei, eu, ai, au, oraz najprawdopodobniej samogłoski nosowe ę i ą, szczególnie przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu. Nie istniały wówczas sylabiczne r, l (w dialektach wschodniosłowiańskich najpewniej nigdy nie zaistniały), lecz grupy ir, ur, il, ul.
Przemiany samogłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego i1 < PIE *ī, *ei, i2 < *ai zredukowane (*ăi lub *ui) < PIE *ai, *oi, ь < *i < PIE *i, czasem także ze zredukowanego PIE *e, e < PIE *e, ę < PIE *en, *em, ě1 < PIE ē, ě2 < *ai < PIE *ai, *oi, a < *ā < PIE *ā, *ō, o < *a < PIE *a, *o, *ə (w sylabach wewnętrznych *ə zanikło bez śladu), ǫ (ą) < *an, *am < PIE *an, *on, *am, *om, ъ < *u < PIE *u, czasem także ze zredukowanego PIE *o y < PIE *ū u < *au < PIE *au, *ou (PIE *eu rozwinęło się prawdopodobnie w *jau, z czego prasłowiańskie ju)
Samogłoski i2, ě2 powstały później niż i1, ě1. W końcowej fazie istnienia języka prasłowiańskiego obie samogłoski par i1, i2 oraz ě1, ě2 wymawiane były już jednakowo, wcześniej jednak wywołały różne zmiany poprzedzających spółgłosek tylnojęzykowych, por. niżej.
Przemiany spółgłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego p < PIE *p; b < PIE *b, *bh; t < PIE *t; d < PIE *d, *dh; k < PIE *k, *kw; g < PIE *g, *gh, *gw, *gwh; s < PIE *s, *k´; z < PIE *g´, *g´h (rzadko także z < PIE *s [z] przed spółgłoską dźwięczną); x < PIE *s po *r, *u, *k, *i, prawdopodobnie także po *l; m < PIE *m; n < PIE *n; l < PIE *l; r < PIE *r; v < PIE *w; j < PIE *j.
W niektórych wyrazach prasłowiańskie x rozwinęło się z innych dźwięków PIE, np. z grup *kH, *ks, *sk. Na końcu wyrazu spółgłoski często zanikały (ewentualnie pojawiał się jer, jak w (j)azъ < *e:g^h), co dało początek zasadzie sylaby otwartej.
Ponadto:
c´ < k (II palatalizacja); ´ (dz´) < g (II palatalizacja); s´ < x (II palatalizacja); č < kj, k (I palatalizacja); šč < stj, skj, sk (I palatalizacja); ž (ždž) < zdj, zgj, zg (I palatalizacja); š < sj, xj, x (I palatalizacja); ž < zj, gj, g (I palatalizacja).
Procesy fonetyczne w okresie prasłowiańskim Palatalizacje pierwsza palatalizacja k, g, x > č, (dž), š przed i1, ě1, e, ę, ь, j i sonantami l´, r´( uprościło się potem do ž wszędzie, w niektórych językach z wyjątkiem pozycji po z); zachodziła w III – VI w.n.e.;
druga palatalizacja k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ przed i2, ě2 (s´ zmieszało się potem z s lub š w poszczególnych dialektach słowiańskich, ´ (dz´) uprościło się do z, z wyjątkiem m.in. polskiego); zachodziła ok. VI-VII w.n.e.;
trzecia palatalizacja k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ po samogłoskach przednich (i, ь, ě, e, ę) i sonantach l´, r´ ? – w przeciwieństwie do dwóch poprzednich miała charakter postępowy i zachodziła niekonsekwentnie, tylko w niektórych wyrazach; zachodziła ok. VIII w. n.e.
jotacyzacja sj, zj > š, ž; tj, dj przetrwały i rozwijały się rozmaicie w poszczególnych dialektach (w grupie zachodniosłowiańskiej w c´, ´ (dz´)); stj, zdj > šč, ž (ždž); kj, gj, xj > č, (dž), š (następnie (dž) > ž); skj, zgj > šč, ž (ždž); rj, lj, nj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w r´, l´, n´; pj, bj, vj, mj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w pl´, bl´, vl´, ml´ w większości dialektów (zasięg tej zmiany jest przedmiotem dyskusji) (Analogicznie np. w języku litewskim t, d przed i niezgłoskotwórczym jest zastępowane przez č, dž.)
czwarta palatalizacja (polska) ky, gy > k'i, g'i ke, ge > k'e, g'e zachodziła ok. XV w.
Uproszczenie grup spółgłoskowych -gti, -kti > -c´i (w grupie zachodniej, ogólnie kt (również < gt) w pozycji pierwszej palatalizacji rozwijało się jak tj) ps. mogti > moc´i ? > pol. móc, ale ps. moglъ > pol. mógł ps. pekti > pec´i ? > pol. piec, ale ps. peklъ > pol. piekł -dti, -tti > -sti ps. jědti > jěsti > pol. jeść, ale ps. jědlъ > pol. jadł ps. pletti > plesti > pol. pleść, ale ps. pletlъ > pol. plótł pn, bn > n, stn > sn, bv > b ps. sъpnъ (sъpati (>pol. spać) + -nъ) > sъnъ > pol. sen (ale ps. sedmь > pol. siedem)
Przemiany samogłosek Po spółgłoskach miękkich (j, č, ž, š) o, y, ъ > e, i, ь. Natomiast ě > a (časъ < čěsъ). Stąd pochodzi różnica między odmianą w tematach na -o-, -a- a -jo-, -ja-.
W późniejszym okresie kъnęgъ > kъnędzь (ksiądz)
Prejotacja i prelabializacja W nagłosie (na początku wyrazów) przed i, ь, ě, e, ę, pojawiło się j. Analogicznie przed y, ъ pojawiło się w > v, co świadczy o tym, że y wówczas jeszcze brzmiało jak ū, a ъ jak u krótkie.
Leksyka wspólna z innymi językami z językami wczesnogermańskimi