Oskar Halecki

Oskar Halecki (ur. 26 maja 1891 w Wiedniu, zm. 17 września 1973 w White Plains) – polski historyk, mediewista, bizantynolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i uczelni zagranicznych, członek Polskiej Akademii Umiejętności, działacz emigracyjny, członek Koła Krakowskiego Towarzystwa HistorycznegoTeofil Emil Modelski, Towarzystwo Historyczne 1914-1924, „Kwartalnik Historyczny”, rocznik LI, zeszyt 1-2, Lwów 1937, s. 81..

Życiorys Był wnukiem Józefa Macieja Haleckiego. Jego ojcem był Oskar Alojzy Halecki, generał (Feldmarschalleutnant) armii Austro-Węgier a matką Leopoldyna Dellimanić. Ukończył gimnazjum w Wiedniu (1909), następnie studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim (1909–1914). W gronie jego mistrzów byli m.in. Wiktor Czermak, Wacław Sobieski i Stanisław Krzyżanowski. Krzyżanowski opiekował się przewodem doktorskim (praca O początkach parlamentaryzmu litewskiego, 1913) oraz habilitacyjnym Haleckiego (1915). W latach 1914–1915 Oskar Halecki uzupełniał studia na uniwersytecie w Wiedniu. Od 1915 był docentem w Katedrze Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w 1918 przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, gdzie objął Katedrę Historii Europy Wschodniej. W 1919 został mianowany profesorem zwyczajnym, w 1920 był dziekanem Wydziału Filozoficznego, a 1930/1931 dziekanem Wydziału Humanistycznego. Prowadził na UW wykłady z historii średniowiecznej Polski, stosunków polsko-litewskich do XVI wieku, dziejów Europy Wschodniej do XVII wieku. W latach 1925–1926 pełnił funkcję szefa Sekcji Uniwersyteckiej Międzynarodowego Instytutu Współpracy Umysłowej w Paryżu.

Obok pracy naukowej udzielał się społecznie. W 1926 r. wziął udział w Kongresie Eucharystycznym w Chicago, był członkiem Katolickiego Związku Badań Międzynarodowych (Union catholique des études internationales, organizacja lobbystyczna działająca przy Lidze Narodów) z siedzibą we Fryburgu i prezesem polskiej grupy Związku (1927–1929). Na I Kongresie Eucharystycznym w Poznaniu w roku 1930 wygłosił głośny referat pt. Eucharystia a odnowienie świata. Trzy lata później został pierwszym prezesem Zjednoczenia Pisarzy Katolickich (1933–1936). W latach 1934–1935 piastował ponadto obowiązki wiceprezesa Zarządu Głównego Związku Polskiej Inteligencji Katolickiej. Sprzeciwiał się wprowadzeniu przez rząd rozwodów cywilnych. Był także aktywnym członkiem Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” oraz Międzynarodowej Federacji Studentów Katolickich „Pax Romana”. Współpracował z Katolickim Towarzystwem Wydawniczym „Kronika Rodzinna”. Swoją opinią przyczynił się do sukcesu wydawniczego powieści historycznej Zofii Kossak Krzyżowcy (1935), której zarzucano początkowo pozytywne przedstawienie islamu i ukazanie brutalności krzyżowców* .

W chwili wybuchu II wojny światowej przebywał w Szwajcarii, później wyjechał do Francji. Był organizatorem Uniwersytetu Polskiego za Granicą w Paryżu (1940)Rafał Stobiecki, Oskar Halecki jako organizator Uniwersytetu Polskiego Zagranicą 1939/1940, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, red. Małgorzata Dąbrowska, t. 3, Warszawa–Łódź: IPN 2014, s. 172-186.. Następnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Od 1944 r. do przejścia na emeryturę w 1961 r. kierował Katedrą Europy Wschodniej na Fordham University w Nowym Jorku. Był również wykładowcą Uniwersytetu Montrealskiego, Uniwersytetu Columbia (w Nowym Jorku), John Felice Rome Center (w Rzymie) i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. W latach 1942–1953 był dyrektorem, a 1953–1962 prezesem Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce (w Nowym Jorku), przyczynił się do powstania tego instytutu w 1942. Jego żoną była Helena Halecka (1892–1964). Oboje są pochowani na cmentarzu .

Działalność publiczna Niezależnie od pracy naukowej zajmował się działalnością publiczną. W czasie I wojny światowej należał do Naczelnego Komitetu Narodowego. Służbie wojskowej stanęła na przeszkodzie wada wzroku, niemniej jednak to w Centralnym Biurze Wydawnictw Naczelnego Komitetu Narodowego, agendzie wspierającej Legiony Piłsudskiego, ukazała się ważna praca Haleckiego o mniejszościach narodowych. Ogłosił podczas wojny kilka innych prac na tematy stosunków narodowościowych i religijnych. Był ekspertem delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu (w 1919), zajmującym się zagadnieniami historycznymi i prawnymiEugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918–1919, przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. 1, Wrocław 2010, s. 25. i sekretarzem generalnym Biura Prac Kongresowych, zgłaszał wówczas koncepcję powstania wspólnego państwa Polski, Litwy i Ukrainy. Popierał tzw. koncepcję federacyjną Józefa Piłsudskiego. Ogłosił drukiem kilka memoriałów, dotyczących zarówno mniejszości narodowych, jak i terytorium państwa polskiego.

Od stycznia do czerwca 1919 pełnił funkcję naczelnika Wydziału Oświaty w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, w latach 1921–1924 brał udział w pracach sekretariatu Ligi Narodów w Genewie (m.in. jako sekretarz Komisji Współpracy Umysłowej Ligi Narodów). Współdziałał na tym polu z Albertem Einsteinem, Henrim Bergsonem i Marią Curie-Skłodowską, apelował o ścisłą współpracę, wymianę naukowców, a także literatury. Był zdecydowanym przeciwnikiem ZSRR, uczestnikiem ruchu prometejskiego wielokrotnie wypowiadał się na temat komunistycznego i sowieckiego zagrożenia dla Europy.

Poglądy polityczne Był rzecznikiem roli Polski jako „przedmurza chrześcijaństwa”, postulował konieczność podporządkowania się woli Watykanu. Wysoko cenił go papież Pius XII. Brał udział w obchodach 1000-lecia chrztu Polski w 1966. Od okresu wojny był silnie politycznie zaangażowany. Jego pozycja naukowa sprawiała, że stał się reprezentantem opinii w środowiskach intelektualnych i politycznych Ameryki. Przykładem może być jego udział w debacie radiowej ze stycznia 1944 na temat stosunków z Rosją, w której stawił czoła rosyjskiemu attaché wojskowemu oraz prof. Paresowi, zwolennikowi terytorialnych nabytków Stalina kosztem Polski. Słuchana w całej Ameryce debata (podobna do dzisiejszych debat telewizyjnych) zaowocowała lawiną gratulacji od wielu wybitnych postaci amerykańskiego życia publicznego. W artykule The Sixth Partition of Poland z 1945 Halecki dokonał analizy ustaleń jałtańskich względem Polski. Stwierdzał, że jest to pierwszy rozbiór, którego stroną są zachodnie demokracje, w obronie których polski żołnierz krwawił od 1939. W innym studium Post-War Poland (1944) wieszczył potrzebę odbudowania regionu i całej Europy na bazie federacji przypominającej Unię Europejską, choć jednocześnie sugerował jej rozszerzenie poza Atlantyk w ramach budowy wspólnoty transatlantyckiej.

Członkostwo w instytucjach naukowych Był członkiem wielu akademii i towarzystw naukowych. W 1927 został członkiem czynnym, dwa lata później członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był również członkiem Polskiej Akademii Umiejętności (w 1929 członkiem korespondentem, w 1936 członkiem czynny) oraz delegatem akademii do Conseil de Perfectionnement de l’Institut Francais de Varsovie (1932–1939). Ponadto brał udział w pracach Katolickiego Związku Badań Międzynarodowych w Polsce (w latach 1927–1929 prezes), Towarzystwa Naukowego we Lwowie (1938), Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (prezes), Międzynarodowej Akademii Dyplomatycznej w Paryżu, Instituto per l’Europa Orientale w Rzymie (członek honorowy), Centre International de Synthese Historique w Paryżu, Polskiego Towarzystwa Historycznego na Obczyźnie (prezes). Członek założyciel Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Otrzymał nagrodę Kasy im. Mianowskiego (1920, za pracę O genezie i znaczeniu rządów andegaweńskich w Polsce) oraz nagrodę PAU im. J. U. Niemcewicza (1920); odebrał również kilka doktoratów honoris causa – Uniwersytetu w Lyonie (1935), Uniwersytetu Montrealskiego, Uniwersytetu DePaul, Uniwersytetu Fordham, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (1973). Brał udział w Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych – w Brukseli (1923) i Oslo (1928), Warszawie (1933) i Zurychu (1938), a po wojnie w Paryżu (1950), Rzymie (1955), Wiedniu (1960). Wchodził w skład prezydium Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych.

Zakres prac W pracy naukowej zajmował się historią średniowieczną Litwy i Rusi, historią Cesarstwa Bizantyjskiego, historią średniowieczną Polski, historią najnowszą, a także naukami pomocniczymi historii oraz metodologią historii. Badał początki parlamentaryzmu na Litwie. Zainicjował szerokie badania porównawcze nad wpływem Bizancjum na politykę, gospodarkę i kulturę Europy. Analizował akt unii lubelskiej. Był autorem teorii o historycznym prawie Polski do ziem litewskich i ukraińskich. Dzieje Europy podzielił na trzy okresy: śródziemnomorski (do upadku cesarstwa rzymskiego), europejski (do początków kryzysu cesarstwa i papiestwa w końcu XIV w.) oraz atlantycki (rozszerzenie zasięgu wpływów Europy, pokój religijny w Augsburgu, konfederacja warszawska, edykt nantejski). W polityce ZSRR widział kontynuację imperializmu carskiego.

Działalność publicystyczna i jej recepcja

Współpracował z pismami „Czas” (1914–1918), „Polen. Wochenschrift fuer polnische Interessen” (1915–1918), „Miesięcznik Heraldyczny” (1930–1939). Znany był z głośnych polemik naukowych, m.in. ze swoim wieloletnim przyjacielem Janem Konstantym Dąbrowskim (na temat roli Andegawenów w Polsce i postaci Władysława Warneńczyka). Wyróżniał się znakomitą pamięcią. Jubileusz pracy historyka uhonorowano wydaniem Księgi ku czci Oskara Haleckiego w 25-lecie jego pracy naukowej (Warszawa 1935). Jego poglądy oraz zaangażowanie w sprawy Millenium irytowały Władysława Gomułkę, komentowano je negatywnie w „Nowych Drogach”, nie było mowy o publikacji książek Haleckiego czy jego wizycie w kraju. Pierwsze książki ukazały się w Polsce dopiero po 1991 roku. W 1953 roku zaatakował Oskara Haleckiego na łamach „Kwartalnika Historycznego” Janusz Tazbir. Oskarżył go o bycie politykiem i działaczem burżuazyjnym, o których Bolesław Bierut powiedział, że wpatrzeni byli zawsze w „zachód” jak w tęczę i przez dziesiątki lat wpajali narodowi kult „zachodu” i jego opatrznościowych rzekomo dla Polski postaci. Uznał go za szowinistę, podżegającego naród polski przeciw bratniemu narodowi rosyjskiemu i nawołującego do nowego pochodu na wschód. Według Tazbira Halecki w swoich pracach przeprowadza gloryfikację podboju przez Polskę ziem wschodnich i jej roli na tamtych terenach, fałszuje rolę Kościoła i katolicyzmu w całej Europie, a w szczególności w Polsce. Zarzucił mu oderwanie się od narodu polskiego, uznał, że Halecki zatruwa naród jadem „historycznie umotywowanej” nienawiści w interesie obcych imperializmów i polskich klas posiadających. Oskarżył Haleckiego o stawianie za wzór polskim historykom nauki hitlerowskiej.

Uczniowie Seminarium Oskara Haleckiego (obok Marcelego Handelsmana) było w okresie międzywojennym jednym z najliczniejszych w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Do uczniów z okresu międzywojennego należą m.in.: Stanisław Brzeziński, Anna Dembińska, historyk XVI w. córka Bronisława Dembińskiego, Halina Evert-Kappesowa, bizantynolog, Stanisław Herbst, historyk nowożytnik, Bogdan Horodyski, bibliotekarz, Józef Jasnowski, nowożytnik, Stefan Maria Kuczyński, mediewista, Wanda Maciejewska, archiwistka, Zygmunt Okniński mediewista, Janusz Pajewski, historyk XVI-XX w., Henryk Paszkiewicz, mediewista, Stefan Sobaniec, Władysław Tomkiewicz, historyk XVII wieku i badacz dziejów sztuki nowożytnej, Zygmunt Wdowiszewski, genealog i heraldykMichał Kozłowski, Oskar Halecki i jego uczniowie. Wzajemne relacje po latach, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, red. Małgorzata Dąbrowska, t. 3, Warszawa–Łódź: IPN 2014, s. 24-77 ..

Z okresu pracy w USA na Fordham University i Columbia University należy wymienić takie osoby jak: ks. Stanisław Bełch, Tadeusz V. Gromada, Leo John Haczynski, Taras Hunczak, Eugene Kusielewicz, Wasyl Lencyk, James F. Murray, Yale Richmond, Stanisław Tadeusz Skrzypek, Jakub Sobieski,