Wojsko I Rzeczypospolitej w latach 1648–1699 – siły zbrojne I Rzeczypospolitej w okresie panowania Jana II Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego.

Charakterystyka epoki thumb|Rzeczpospolita w 1648 We wspomniany okres Rzeczpospolita wchodziła posiadając bardzo ograniczone zasoby wojskowe. Stanowiły je ok. 4,5–5 tys. koni i porcji wojska kwarcianego, czyli ok. 4–4,5 tys. faktycznych żołnierzy, pod komendą hetmanów i w ramach załogi Kudaku (ok. 400-600); 6 tys. kozaków rejestrowych; regiment gwardii królewskiej (1 czerwca 1648 liczył on 1200 piechoty i 300 dragonów) oraz elitarny korpus artylerii. W razie nagłej potrzeby siły te uzupełniano wojskami prywatnymi i ordynackimiMarek Rogowicz, Skład sił polskich nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem w 1648, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, 16 (67)/2 (252), 2015, s. 39–62.. Wyżej wymienione siły dotyczyły jedynie Korony. Litwa, w warunkach pokojowych, nie posiadała żadnych państwowych wojsk, które mogłyby zostać użyte do działań w polu. Twierdze, których od dziesięcioleci nie modernizowano, szły w ruinę i nie stanowiły poważniejszej przeszkody dla przeciwnika. Odbiegały od ogólnego obrazu nieliczne twierdze magnackie: Bychów, Dubrowna, Lachowicze, Mir, Nieśwież, Słuck. Siłami pomocniczymi na Litwie (oprócz prywatnych wojsk magnackich) byli m.in. Kozacy służebni w miastach Smoleńszczyzny, którzy zamiast żołdu otrzymywali grunty pod miastami zwolnione od wszelkich podatkówDariusz Kupisz, Smoleńsk 1632–1634, Bellona 2001, s. 90–92.. Posiadanie tak minimalnej armii możliwe było dzięki korzystnej sytuacji międzynarodowej i zabezpieczeniu granic traktatami: rozejm z Turcją w Chocimiu (X 1621; potwierdzony pokojem wieczystym w 1624), pokój wieczysty z Rosją w Polanowie (VI 1634), 26-letni rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi (IX 1635). Kryzys 1648 (powstanie Chmielnickiego) sprawił, że wszystkie te umowy zostały złamane, a druga połowa XVII wieku stała się dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów okresem niemal nieustannych wojen z sąsiadami oraz konfliktów wewnętrznych (wojna polsko-rosyjska, potop szwedzki, rokosz Lubomirskiego, wojna polsko-turecka i wojna z Turcją w ramach Ligi Świętej). Efektem tego była potrzeba zwiększenia sił zbrojnych oraz ich reorganizacja (m.in. zamiana wojska kwarcianego na wojsko komputowe).

Formacje zbrojne W omawianym okresie wojsko Rzeczypospolitej dysponowało następującymi formacjami zbrojnymi:

Siły zbrojne ogólno-państwowe wojsko zaciężne (kwarciane, potem komputowe) piechota wybraniecka wyprawy łanowe i dymowe oddziały Kozaków rejestrowych oddziały Kozaków służebnych (na Smoleńszczyźnie) pospolite ruszenie szlacheckie oddziały zaciągane przez województwa, ziemie i powiaty gwardia królewska siły zbrojne miast królewskich Siły zbrojne niepaństwowe wojska prywatne wojska ordynackie W okresie zagrożenia Rzeczpospolita mogła liczyć też na zobowiązania lenne. Stosunek lenny między Rzecząpospolitą a Prusami Książęcymi został rozwiązany w traktacie welawskim. Na mocy jednak przymierza wieczystego zawartego w Bydgoszczy elektor obowiązany był dostarczać Polsce w razie potrzeby 1500 osobowy kontyngent wojska. W latach 1672 i 1674 i później mniejszy (1000 ludzi) w latach 1683 i 1684 zobowiązania te realizował. W latach następnych uchylał się od tego zobowiązania, zasłaniając się wysyłaniem wojsk posiłkowych dla cesarza na Węgry. Książę kurlandzki, jako lennik, wpłacał niekiedy pewne sumy pieniędzy do obrony Rzeczypospolitej. W 1684 dostarczył kontyngent wojskowy wcielony do komputu koronnego w ramach regimentu piechoty i pozostającego pod jego szefostwem.

Organizacja wojska Naczelne dowództwo Zwierzchnikiem sił zbrojnych Rzeczypospolitej był król. Władzę nad wojskiem zaciężnym sprawowali hetmani wielcy (hetman wielki koronny i hetman wielki litewski). Spełniali oni funkcje ministrów spraw wojskowych i naczelnych dowódców, organizowali i dowodzili wojskiem. Byli faktycznie niezależni od króla wskutek dożywotności urzędu. Decyzje o liczebności, składzie i sposobie utrzymania wojska należały do sejmu.

Królowie polscy bezskutecznie dążyli do osłabienia władzy hetmańskiej. Jan Kazimierz próbował znieść dożywotność urzędu i zrównać go z władzą hetmana polnego. Sejm reform tych nie przyjąłPrzeforsowana na sejmie 1652 uchwała o zrównaniu władzy obu buław w następnym została zniesiona..

W latach siedemdziesiątych stracił na znaczeniu urząd pisarza polnego. Zaprzysięganie rejestrów popisowych czyniono przez delegatów chorągwi, a popisy wojska odbywały się tylko przed wyruszeniem armii na kampanię. Strażnicy wielki i polni, podobnie jak oboźni wojskowi, stali się wyższymi oficerami do specjalnych poruczeń. Do końca XVII w. funkcjonował urząd kapitana wojskowego. Był nim z reguły dowódca straży przybocznej hetmana wielkiego. Urząd generała artylerii koronnej i litewskiej obsadzany był przez wybitnych dowódców mających duże doświadczenie wojskowe i zdolności organizatorskie.

W latach siedemdziesiątych XVII w utworzono urząd generała-prowiantmagistraZwany później generałem-kwatermistrzem.. Był on pomocnikiem hetmana do spraw zaopatrzenia wojska w żywność i furaż. Pomagał on m.in. hetmanowi w organizacji zaopatrzenia garnizonów na pograniczu i w Mołdawii. W tym samym czasie pojawił się też nowy urząd generała-audytora. Był on doradcą hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu. W 1673 ustanowiono urząd generalnego chirurga wojskowego. Podlegali mu wszyscy chirurdzy, felczerzy i cyrulicy w jednostkach cudzoziemskiego i narodowego autoramentu. Powoływany był sporadycznie, przede wszystkim na większe kampanie. W 1661 powołano też generalnego architekta wojskowego, który kierował pracami nad budową umocnień polowych.

W drugiej połowie XVII w. przyjął się też zwyczaj mianowania regimentarzy. Byli to dowódcy partii wojska, głównie jazdy. Byli mianowani przez hetmanów jako okresowi ich zastępcy. Rozłożone na pograniczu partie prowadziły rozpoznanie, a regimentarze utrzymywali stały kontakt z hetmanem. Różnili się oni kompetencjami od regimentarzy mianowanych przez sejm, jako naczelnych dowódców wojska podczas nieobecności hetmanów lub przez króla jako samodzielnych dowódców wydzielonych grup wojska.

Jazda thumb|XVII-wieczni żołnierze polscy. Pierwszy z lewej muszkieter cudzoziemskiego autoramentu Jazda składała się z czterech zasadniczych typów: ciężkozbrojnej husarii, średniozbrojnych kozaków (od lat siedemdziesiątych zwani pancernymi), lekkozbrojnej jazdy typu tatarskiego i wołoskiego oraz kawalerii zorganizowanej według wzorów zachodnich – arkabuzerii i rajtarii. W jeździe litewskiej występował typ pośredni między husarzami a kozakami: jazda petyhorska.

Procentowy udział poszczególnych typów w całości jazdy był zmienny. Husaria, stosunkowo liczna w pierwszych latach wojny z Kozakami, uległa znacznemu osłabieniu po klęsce pod Batohem. Jej odsetek spadł z kilkunastu do 5–7%, a w końcowym etapie wojny z Rosją wynosił zaledwie około 1000 koni. Przy redukcji w 1667 pozostawiono ją bez zmiany, natomiast w czasie wojny z Turcją znacznie rozbudowano, ustalając w 1673 jej etat w Koronie na 1900 ludzi, a w 1676 na 2920. W latach drugiej wojny z Turcją etat jej podniesiono do 3500 koni. W kompucie litewskim udział jej był mniejszy.

Najliczniejszy typem jazdy byli kozacy i pancerni, którzy stanowili przeciętnie 60% konnicy koronnej. W 1673 powiększono jej liczebności do 9500 koni i wraz z chorągwiami dymowymi liczyła wtedy 13 700 żołnierzy.

Jazda lekka była w wojsku komputowym rozbudowano dopiero po Batohu. Rekrutowano ochotników w Mołdawii i spośród uciekinierów z Krymu. Jej udział jej w jeździe koronnej i litewskiej dochodził do 20%. Pełniła ona straż na pograniczu walcząc z podjazdami Tatarów. Łączna liczebność chorągwi wołoskich i tatarskich w samej armii koronnej dochodziła wówczas do 4000 koni.

Arkabuzeria w znaczeniu jazdy ciężkozbrojnej typu zachodnioeuropejskiego, występowała w Rzeczypospolitej w pierwszych latach wojny z Kozakami. Liczyła wówczas ok. 1000 koni. Później tą nazwą określano również rajtarię, czyli lżejszy typ jazdy zorganizowanej według wzorów cudzoziemskich. Szlachta w 1667 domagała się całkowitego zlikwidowania jednostek rekrutujących się z cudzoziemców i dowodzonych przez oddanych królowi oficerów. Ze względu na jej dużą siłę ogniową zaczęto ją jednak rozbudowywać. Podobnie zorganizowane były chorągwie jazdy dymowej formowane na wzór jazdy pancernej.

Jazda narodowego zaciąguHusaria, pancerni i chorągwie lekkie. zorganizowana była w chorągwie o różnej liczebności: najsilniejsze husarskie od 100 do 200 koni, słabsze liczebnie pancerne (ok. 100-konne, a w okresach pokojowych 60-konne) i najsłabsze lekkie (w czasie wojny 60-100 koni). Podobnie zorganizowane były chorągwie jazdy dymowej formowane na wzór jazdy pancernej.

Faktycznymi dowódcami chorągwi zazwyczaj porucznicy. Zastępowali oni rotmistrzów wywodzących się z przedstawicieli możnowładztwa. Rotmistrz stawał się szefem tytularnym. Zawierał on umowę z doświadczonym „towarzyszem”, w myśl której miał on zorganizować chorągiew i dowodzić nią podczas kampanii. W zamian za to towarzysz mianowany porucznikiem otrzymywał od rotmistrza jego poczetCzyli gażę za określoną ilość stawek żołdu. i dodatkową sumę za dowodzenie.

Jazda cudzoziemskiego autoramentuRajtaria, arkabuzeria., zorganizowana była, w duże regimenty składające się ze sztabu i pięciu kompanii. W skład każdej kompanii wchodziły trzy kapralstwa, obejmujące po trzy roty, każda po sześciu żołnierzy. Od 1670 do końca XVII w. arkabuzerię tworzyły zazwyczaj małe jednostki liczące po 100-200 koni pod dowództwem pułkowników i kapitanów.

Piechota thumb|Piechota polska W skład wojsk walczących pieszo wchodziły oddziały piechoty cudzoziemskiej lub niemieckiej, piechoty polskiej lub węgierskiej, zorganizowane na ich wzór wypraw łanowych, dymowych i wybranieckich oraz dragonia.

Piechurów nazywano „ludem ognistym”, a ich stosunek liczebny do jazdy w omawianym okresie wynosił przeciętnie jak 1:1. Poniżej tego progu ilość piechoty spadła bezpośrednio po klęskach żółtowodzkiej i korsuńskiej.

Okres kryzysu przechodziły też formacje piesze w pierwszych latach wojny ze Szwecją; piechota polska poniosła w 1655 znaczne straty. Dopiero w 1658 odbudowano formacje piesze. W czasach wojen z Turcją piechota i dragonia odgrywały poważną rolę w działaniach i stanowiły niekiedy 60% armii.

W strukturze piechoty najliczniejsza była zawsze piechota typu niemieckiego. Stanowiła ona w latach pięćdziesiątych 55–65% składu formacji pieszych. Wiązało się to z jednoczesnym zanikiem piechoty typu polsko-węgierskiego, która stosunkowo licznie występowała jeszcze na początku wojen kozackich. Już w 1658 udział piechoty węgierskiej spadł do 5,5%, od 1665 zaś występuje zazwyczaj w ilości czterech jednostek. Dragonia stanowiła przeciętnie około 25% formacji pieszych, a swoje okresy rozkwitu przeżywała na przełomie 1659 i 1660. Po kampaniach wojennych topniała wskutek utraty koni. Według przyjętego wówczas zwyczaju jednostki, które utraciły konie, zamieniano na regimenty piesze.

W czasie redukcji armii w 1667 regimenty piechoty poważnie zmniejszono. Utrzymano w stanie zmniejszonym wszystkie jednostki. Regimenty w czasie pokoju liczyły ok. 250 – 300 porcji. Wzrastał wtedy jednak odsetek „ślepych porcji” i wynosił ok. 15%. Utrzymanie struktur ułatwiało ewentualną mobilizację na czas wojny. Przy reorganizacji armii w 1673 utworzono tylko cztery nowe regimenty, podwajając jednocześnie stany liczebne w dziewiętnastu istniejących.

Artyleria