Itr (Y, łac. yttrium) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych w układzie okresowym.
Do roku 2013 scharakteryzowane zostały 33 izotopy itru o liczbach masowych 76–108. Spośród nich trwały jest tylko 89Y, który stanowi 100% naturalnego składu tego pierwiastka. Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 29 ppm, m.in. w postaci monacytu (ok. 3% itru) i bastnazytu (ok. 0,2%) (tworzy też minerał ksenotym, ). Ze złóż tych pozyskiwany jest komercyjnie, przez przekształcenie we fluorek i redukcję wapniem.
Nie ma znaczenia biologicznego.
Charakterystyka W formie czystej itr jest srebrzystoszarym, stosunkowo stabilnym na powietrzu metalem. Na jego powierzchni tworzy się trwała warstwa tlenków, tak jak to jest w przypadku glinu (pasywacja). Jego własności chemiczne przypominają magnez. Jest łatwopalny, ale nie ulega samorzutnej reakcji z tlenem. Z wodą reaguje dość powoli z utworzeniem wodorotlenku. Wióry itru zapalają się na powietrzu gdy temperatura przekroczy 400 °C.
Historia odkrycia Został odkryty w roku 1794 przez Johana Gadolina w Finlandii (w iterbicie, minerale, który przekazał mu ). Jako wolny metal (choć w formie zanieczyszczonej) otrzymał go Friedrich Wöhler w roku 1828, redukując chlorek itru potasem. Jest to jeden z czterech pierwiastków, których nazwy zostały utworzone od szwedzkiej miejscowości Ytterby (poza itrem są to erb, iterb, terb).
Zastosowanie Stosowany jest jako dodatek do luminoforów w kineskopach. Lampy ze stopu itru z wolframem są stosowane w rentgenografii. Niektóre stopy itru mają własności nadprzewodnikowe. Stosowany jako katalizator przy polimeryzacji etenu. Tlenek itru używany jest do stabilizacji sześciennej formy cyrkonii, np. w jubilerstwie. Radioaktywny izotop 90Y stosowany jest w zabiegu synowektomii radioizotopowej. Itr stosuje się w niewielkich ilościach w katodach niektórych akumulatorów LFP, zwanych LiFeYPO₄ (LYP). Wodorki itru są stosowane jako bardzo silne środki redukujące.
Szkodliwość Związki itru powodują uszkodzenie płuc, wątroby i nerek. Najwyższe dopuszczalne stężenie itru i jego związków wynosi 1 mg/m3 (w przeliczeniu na itr). Można je oznaczyć za pomocą AAS. Nie stwierdzono, aby miał działanie rakotwórcze, mutagenne, embriotoksyczne i teratogenne.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Itr Kategoria:Pierwiastki chemiczne