Województwo lwowskie

thumb|Stosunki etniczne w województwie lwowskim na tle granic powiatów (1931)

Województwo lwowskie – województwo II Rzeczypospolitej ze stolicą we Lwowie istniejące de jure w latach 1920–1945, de facto w latach 1921–1939.

Zostało utworzone 23 grudnia 1920 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy., choć zaczęło funkcjonować 1 września 1921Wszedł w życie podział b. Królestwa Galicji i Lodomerii na województwa i likwidacja Namiestnictwa Galicji – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, por. Agnieszka Biedrzycka, Kalendarium Lwowa 1918-1939, Kraków 2012 wyd. Universitas, , s. 129.. Przestało de facto funkcjonować z wybuchem II wojny światowej. Po zakończeniu wojny, dekretem PKWN z 21 sierpnia 1944. anulowano okupacyjny podział administracyjny, lecz nie wprowadzono jeszcze nowego. Tak więc do chwilli utworzenia województwa rzeszowskiego z dniem 18 sierpnia 1945. stolica okrojonego województwa lwowskiego w granicach Polski znajdowała się w Rzeszowie.

Głównymi miastami województwa były Lwów, Borysław, Drohobycz, Jarosław, Krosno, Przemyśl, Rawa Ruska, Rzeszów, Sambor, Sanok i ŻółkiewEugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47.. Powierzchnia województwa wynosiła 28,4 tys. km². Od reformy gminnej w 1934 roku (znoszącej gminy jednostkowe), województwo lwowskie liczyło 27 powiatów, 58 miast i 252 zbiorowe gminy wiejskie, podzielone na 2233 gromady (stan na 30.9.1934)Lwowski Dziennik Wojewódzki. 1934, nr 19, poz. 117..

Przedwojenne województwo lwowskie było województwem sztucznym. W celu osłabienia znaczenia ludności ukraińskiej w skali całego województwa, włączono do niego również powiaty: tarnobrzeski, rzeszowski, łańcucki, niżański, kolbuszowski, przeworski, strzyżowski i krośnieński, które nie wchodziły w skład sądowego okręgu apelacyjnego lwowskiego, którego zachodnia granica była umowną granicą Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier„Wobec trudności w precyzyjnym określeniu obszaru Galicji Wschodniej najczęściej przyjmuje się, że obejmował on powiaty podległe od 1850 r. jurysdykcji sądu III instancji (Oberlandesgericht) we Lwowie.” Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wydawnictwo Adam Marszałek, ; s. 25.Podział okręgów sądowych Królestwa Galicji i Lodomerii „Reichsgesetzblatt vom 24. April 1854”, Nr 111.. Północno-zachodnią granicę województwa lwowskiego wyznaczała natomiast Wisła pod Sandomierzem. Położenie Lwowa na kanwie województwa było acentryczne, tuż przy jego wschodniej granicy, co sprawiało, że odległość np. do Krosna wynosiła 185 km, a do Tarnobrzega 210 km. Jedyną większą zmianą jego granic było włączenie do województwa lwowskiego 17 kwietnia 1931 powiatu turczańskiego z województwa stanisławowskiego..

Obecnie obszar województwa lwowskiego znajduje się na terytorium Ukrainy (obwód lwowski) i Polski: głównie województwa podkarpackiego oraz częściowo lubelskiego (Bełżec, Lubycza Królewska, Tarnoszyn, Hulcze) i świętokrzyskiego (Koćmierzów, Nadbrzezie, Ostrówek i Zarzekowice).

Status prawny 26 września 1922 roku Sejm RP uchwalił Ustawę o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, przewidującą dla województwa lwowskiego pewną formę autonomii. Ustawa zakładała powołanie 100-osobowego, dwuizbowego sejmiku wojewódzkiego, składającego się z dwóch kurii narodowościowych: polskiej i ukraińskiej (oficjalnie określanej jako ruską), obu liczących po 50 członków. Każda z nich miała obradować osobno, przy czym w sprawach wspólnych, tzn. dotyczących całego województwa, wymagana była zgoda obu kurii. Do kompetencji sejmiku miały należeć sprawy dotyczące wyznań religijnych, oświecenia publicznego (z wyjątkiem szkolnictwa wyższego), dobroczynności publicznej, zdrowia, budownictwa, rolnictwa (z wyjątkiem reformy rolnej i środków służących do popierania rolnictwa), promowania przemysłu i handlu, melioracji, organizacji administracji gmin i powiatów, budżetu województwa i inne przekazane mu przez Sejm RP. Organem wykonawczym sejmiku ustanowiono wydział wojewódzki, składający się z wojewody, zastępcy wojewody, 8 członków wybieranych po połowie przez kurie polską i ukraińską oraz 4 powoływanych przez wojewodę. Wydział wojewódzki miał dzielić się na dwie sekcje narodowościowe, obradujące w trybie przewidzianym dla sejmików. Dziennik Urzędowy województwa miał być publikowany w językach polskim i ukraińskim. Zakazano prowadzenia przez państwo kolonizacji ziemskiej na obszarze województwa, a przy mianowaniu urzędników nakazano uwzględniać, obok wymaganych kwalifikacji, także narodowość kandydatów, tak aby skład personalny urzędów wojewódzkich odpowiadał rzeczywistym potrzebom narodowościowym. Przewidziano także utworzenie państwowego uniwersytetu ukraińskiego z siedzibą we Lwowie. Postanowienia tej ustawy nigdy nie zostały wprowadzone w życieUstawa z dnia 26 września 1922 r. o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Dz.U. 1922 nr 90, poz. 829.. Brak ukraińskiej autonomii na terenie Galicji Wschodniej był sprzeczny z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski, takimi jak uchwała Rady Ambasadorów z 15 marca 1923 r. o zatwierdzeniu wschodnich granic Polski„Wobec tego iż uznane zostało przez Polskę, że co się tyczy wschodniej części Galicji, warunki etnograficzne czynią koniecznym ustrój autonomiczny” – oficjalny tekst polski decyzji Konferencji Ambasadorów zamieszczony w Dzienniku Ustaw RP z dn. 20 kwietnia 1923 r. ), Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912-1924 pod redakcją Kazimierza W. Kumanieckiego, Warszawa-Kraków 1924, s. 676 („Considerant qu’il est reconnu par la Pologne, qu’en ce qui concerne la partie orientale de la Galicie, les conditions ethnographiques necessitent un regime d’autonomie” – tekst francuski)..

Demografia Ludność województwa liczyła 2 718 014Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924. mieszkańców (30.09.1921) oraz 3 127 409 mieszkańców (9.12.1931). Dane spisu 1931 obejmują przyłączony w kwietniu 1931 (z województwa stanisławowskiego) powiat turczański, dane spisu 1921 bez tego powiatu.

Ludność województwa lwowskiego według deklarowanej narodowości 1921 PolacyRespondenci podający narodowość polską jako własną. – 1 537 986 (56,58%) UkraińcyRespondenci podający narodowość rusińską jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał. – 975 268 (35,88%) ŻydziRespondenci podający narodowość „żydowską” jako własną. – 190 368 (7,00%) NiemcyRespondenci podający narodowość niemiecką jako własną. – 12 436 osób.

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX.1921Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyt: Województwo lwowskie (tabela wojewódzka, s. VIII-IX.), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny..

Ludność województwa lwowskiego według deklarowanego wyznania 1921 wyznanie rzymskokatolickie – 1 264 162 (46,51%) wyznanie greckokatolickie – 1 126 207 (41,43%) judaizm – 313 206 osób (11,52%) protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) – 12 403 osoby.

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX.1921.

Ludność województwa lwowskiego w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1931