Chełm (pod koniec XVIII wieku stosowana też pisownia HełmSejm grodzieński z 1793 roku. Podział prowincyi Polski na woiewództw dziesięćZebranie słów, których zażywamy do wyrażenia tych rzeczy, które się na świecie znajduja) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce, w województwie lubelskim. Leży 42 km od granicy z Białorusią i 21 km od granicy z Ukrainą w pobliżu przejścia granicznego w Dorohusku. Miasto jest położone nad rzeką Uherką (lewym dopływem Bugu) i stanowi trzecie pod względem liczby ludności miasto w województwie.
Chełm to jedno z najstarszych miast wschodniej Polski, którego dzieje sięgają czasów przedpiastowskich. Miasto słynie z podziemnego labiryntu kredowych korytarzy – Chełmskich Podziemi Kredowych, a także Góry Chełmskiej – miejsca o bogatym znaczeniu historycznym i religijnym, z Bazyliką Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, będącą jednym z najważniejszych punktów pielgrzymkowych regionu.
Chełm położony jest na terenie historycznej Rusi Czerwonej. Miasto królewskie lokowane w 1392, do czasu rozbiorów położone w województwie ruskim Korony Królestwa Polskiego. Należało do starostwa chełmskiego w 1570Miastho Chelm, Жерела до історії України-Руси. Том 07. Описи королівщин в землях руських XVI віку. Том 4. Люстрація 1570 р., Lwów 1903, s. 12.. Chełm uzyskał prawo składu w 1541. Miasto rządowe Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 w powiecie chełmskim, obwodzie krasnostawskim województwa lubelskiegoTabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A–Ł, Warszawa 1827, s. 63.. W latach 1912–1915 wyłączone z terytorium Królestwa wraz z nowo utworzoną gubernią chełmską. Stolica historycznej ziemi chełmskiej, guberni chełmskiej, województwa chełmskiego 1975–1998 i kilkakrotnie powiatu.
Miasto wyróżnia się bogatą historią dawnego styku trzech kultur: polskiej, ruskiej i żydowskiej.
Chełm liczy 56 127 mieszkańców (stan na dzień 31.12.2023)https://umchelm.bip.lubelskie.pl/upload/pliki/rosm_2023_podpis.pdf.
Geografia Położenie i ukształtowanie terenu Chełm leży w zachodniej części Polesia Wołyńskiego, na południowo-wschodnim skraju Pagórów Chełmskich i Obniżeniu Dubieńskim. Najwyższym punktem jest wzniesienie Góra Chełmska sięgające 237 m n.p.m., najniższym dolina Uherki w rejonie Bieławina – ok. 179 m n.p.m.
Podłoże glebowe stanowią głębokie warstwy kredy pochodzące z okresu kredy, kiedy to dzisiejsze tereny Chełma stanowiły dno ówczesnego oceanu.
Klimat Chełm znajduje się pod wpływem klimatu kontynentalnego. Zachodnie masy powietrza znad Atlantyku mają mniejsze znaczenie niż w innych regionach Polski. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, w którym średnia temperatura waha się od do . Najzimniejszym miesiącem jest styczeń (temperatura waha się od do ). Średnia roczna temperatura wynosi ok. . Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 550 mm. Największe ich natężenie przypada na lipiec (90 mm). Zimy są mroźne i śnieżne, pokrywa śnieżna przeciętnie zalega 85 dni. Pierwszy śnieg zwykle spada ok. 20 listopada, a ostatecznie zanika 15–25 marca. Długotrwałe odwilże w czasie trwania zimy nie są rzadkim zjawiskiem, choć zdarzają się też silne mrozy, w których temperatura spada od −20 do . Długość okresu wegetacyjnego wynosi 220 dni. Lata są stosunkowo ciepłe i słoneczne. Średnia liczba dni w roku z temperaturą powyżej wynosi 49, w temperaturą powyżej jest 11. Czasem zdarzają się upały, w których temperatura przekracza . Okres bez przymrozków trwa od połowy kwietnia do połowy października, choć mogą się zdarzać także w maju i we wrześniu. Klimatyczne lato, w którym średnia dobowa temperatura przekracza trwa od końca maja do początku września.
Środowisko naturalne thumb|Chełm – panorama miasta mały|Park Miejski, pomnik Akcji Burza AK Przy północno-zachodnim skraju Chełma zlokalizowany jest las Kumowa Dolina, a od strony wschodniej las Borek. Przy wschodniej granicy lasu Borek mieści się liczący 1,12 ha, rezerwat przyrody Wolwinów (ochrona stanowiska roślinności stepowej, m.in. wiśnia karłowata, oleśnik górski i gorysz alzacki).
W Chełmie znajduje się 5 parków miejskich (m.in. park leśny przy ulicy Hrubieszowskiej z gatunkami takimi jak orzech szary, korkowiec amurski, iglicznia trójcierniowa) i 12 pomników przyrody (m.in. wzgórze widokowe „Grodzisko”, płat roślinności kserotermicznej „Borek”, ajlant gruczołowaty, iglicznia trójcierniowa, modrzew europejski, wiąz szypułkowy, jesion wyniosły, miłorząb dwuklapowy). Występują także rzadkie gatunki fauny, takie jak m.in. derkacz, płomykówka, puszczyk, uszatka, dzierlatka.
Niedaleko miasta zlokalizowany jest Chełmski Park Krajobrazowy, obejmujący kompleksy leśne Stańków i Żalin oraz torfowiska węglanowe (występują w nich ekosystemy torfowiskowe i kserotermiczne związane z budową geologiczną podłoża, będące ostoją rzadkich roślin i zwierząt). W parku występuje ok. 40 gatunków roślin chronionych oraz 22 wpisane na listę zagrożonych (m.in. kłoć wiechowata, języczka syberyjska, starzec cienisty, tłustosz dwubarwny). Wśród zwierząt można wymienić m.in.: wodniczkę, derkacza, dubelta, kulika wielkiego, błotniaka łąkowego, żółwia błotnego, strzępotka edypusŚrodowisko naturalne Chełma, www.chelm.pl [dostęp: 19 kwietnia 2009] .
Według wojewódzkiego raportu o stanie środowiska. jakość środowiska naturalnego w Chełmie jest w odniesieniu do innych porównywalnych miast Polski dość dobra. Pomimo działającej w bezpośrednim sąsiedztwie miasta cementowni (w latach 80. XX wieku zamontowano na wszystkich urządzeniach technologicznych urządzenia odpylające) jakość powietrza i gleb w mieście jest zadowalającaOprócz dobowych stężeń pyłu zawieszonego PM 10 inne stężenia zanieczyszczeń nie przekraczają wartości dopuszczalnych, przy czym przekroczenia stężenia pyłu nie mają bezpośredniego związku z emisjami cementowni..
Również rosnący ruch drogowy nie doprowadził do przekroczenia krytycznej granicy zanieczyszczenia hałasem (75dB) nawet w najgłośniejszych częściach miasta.
W obliczu zobowiązań Polski wobec wymagań Ramowej Dyrektywy Wodnej wyznaczającej jako cel dobry stan wód, III klasa czystości wody w Uherce jest niezadowalająca, chociaż lepsza niż czystość większości rzek w woj. lubelskim.
Podział administracyjny
Demografia
Na początku XX wieku Polacy stanowili tylko jedną trzecią mieszkańców Chełma. Dominującą grupą w samym Chełmie w ówczesnym czasie byli Żydzi, którzy stanowili ponad połowę wszystkich mieszkańcówhttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/c/41-chelm/100-demografia/20531-demografia. Obecność garnizonu wojskowego w czasach zaboru rosyjskiego powodowała, że w mieście mieszkało wielu Rosjan, wojskowych i ich rodzin, którzy wyjechali po 1915 roku. Niewielki odsetek mieszkańców Chełma stanowili także Rusini (Ukraińcy) i Niemcy. W okresie międzywojennym (1918–1939) Chełm był zamieszkały głównie przez Polaków i Żydówhttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/c/41-chelm/100-demografia/20531-demografia. Po 1945 r. Chełm podobnie jak reszta kraju stał się niemal jednolity narodowościowo.
Chełm charakteryzuje się wysoką dynamiką związaną z ubytkiem osób w wieku przedprodukcyjnym. W ciągu 20 lat ta kategoria zmniejszyła się o 48,94%. Miasto ma także niski przyrost naturalny, co rzutuje na stosunek liczby osób w wieku poprodukcyjnym do reprezentantów wieku przedprodukcyjnego. Prognozy wskazują, że w 2040 roku w Chełmie będzie żyło 15 105 osób w wieku poprodukcyjnym. Największą liczbę ludności Chełm odnotował 30 czerwca 1999 - 70 724 mieszkańców. Od tego czasu liczba mieszkańców z roku na rok stale spada.
Nazwa miasta mały|Ulica Lubelska przy sanktuarium maryjnym na Górze Chełmskiej Polskie słowo chełm "wzgórze" pochodzi z prasłowiańskiego (xъlmъ). W tym wypadku odnosi się do centralnego wzniesienia miasta, Góry Chełmskiej (Górki). Od tego samego słowa pochodzi nazwa Chełmno.
Historia
thumb|Kopiec Niepodległości na Wysokiej Górce (2006) thumb|Najstarszy widok Chełma, XVIII w. thumb|Plan rozbudowy Chełma (1926) – dzielnica Nowe Miasto thumb|Fotografia Chełma z początku XX wieku Na podstawie badań archeologicznych, przeprowadzonych m.in. w Łowczy, Bukowej, Okuninki stwierdzono, że początki osadnictwa na tych ziemiach sięgają epoki paleolitycznej. Odkryte przedmioty wskazują na nieprzerwany ciąg osadniczy na przestrzeni kolejnych epok. Natomiast na terenie samego Chełma osadnictwo rozpoczęło się na początku naszej ery. Zamieszkiwała go wówczas ludność kultury przeworskiej. W X wieku na Wysokiej Górce istniał gród drewniano-kamienny. Na przełomie VII i VIII wieku tereny miasta obejmował związek plemienny Lędzian z siedzibą w Sandomierzu. Tereny międzyrzecza Wieprza i Bugu zostały wzmocnione przez wybudowanie sieci grodów – nazwanych później Grodami Czerwieńskimi.
W 981 roku Chełm został zdobyty na „Lachach” i opanowany przez Włodzimierza, od tego czasu do XIV wieku wchodził z przerwami w skład Rusi Kijowskiej.
Około 1240 książę Daniel Halicki przeniósł swoją siedzibę z Halicza do Chełma, który został stolicą księstwa halicko-włodzimierskiego. W latach 1378–1387 podporządkowane Węgrom. W 1387 Chełm został ponownie włączony do Polski. Od 1392 posiada prawa miejskie.
W XV w. stał się siedzibą trzech sądów szlacheckich pierwszej instancji: grodzkiego, ziemskiego (chełmskiego) i ziemskiego (horodelskiego)M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
W wiekach XVI – XVIII wydobywano tam kredę. W latach 1220–1596, 1905–1915, 1940–1944 siedziba biskupstwa prawosławnego, 1596–1875 siedziba biskupstwa unickiego, 1349–1807 biskupstwa rzymskokatolickiego. W mieście znajdowała się również jedna z większych gmin żydowskich.
W 1648 spalony przez Kozaków Bohdana Chmielnickiego. 8 czerwca 1794 poniósł tam klęskę korpus gen. Józefa Zajączka (podczas insurekcji kościuszkowskiej). Od 1795 miasto znajdowało się w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. W latach 1867–1912 oraz od 1915 roku Chełm był stolicą powiatu. W latach 1912–1915 został stolicą samodzielnej guberni wyłączonej z granic Królestwa Polskiego. W 1877 doprowadzono do miasta kolej. Przekazano ją do użytku 17 sierpnia 1877 roku, a Chełm w ten sposób stał się jednym z miast, przez które przebiegała Kolej NadwiślańskaZygmunt Gardziński, Budowa i pierwsze lata funkcjonowania Nadwiślańskiej Kolei Żelaznej w Chełmie (1874-1914), [w:] Chełm nieznany 2. Tradycje kolejowe Chełma, pod red. Beaty Jarosz, Chełm 2009, s. 38–39..
W listopadzie 1918 Chełm ponownie znalazł się w Polsce. Dla wykorzystania potencjału miasta, jego infrastruktury kolejowej i centralnego położenia na ziemiach wschodnich, w początkach lat 20. XX wieku podjęto strategiczną dla miasta decyzję o przeniesieniu z Radomia do Chełma Wschodniej Okręgowej Dyrekcji Kolei Państwowych i związanej z tym wielkiej rozbudowie Chełma. W latach 1926–1939 założono modernistyczną dzielnicę Nowe Miasto, rozplanowaną na obszarze 432 ha (ponad 7-krotnie przekraczającym obszar miasta wcześniej istniejącego), którą pod względem jej skali zaliczyć należy do największych inwestycji niepodległej Polski. W latach 1928–1939 dla nowej dzielnicy i Starego Miasta wybudowano również pierwsze wodociągi i kanalizację z oczyszczalnią ścieków na BieławinieKomitet Obywatelski Zapomniana i zaniedbana sprawa... (1936)..
W okresie międzywojennym w mieście stacjonowały 7 Pułk Piechoty Legionów z 3 Dywizji Piechoty Legionów oraz 2 Pułk Artylerii Ciężkiej im. Hetmana Jana Zamoyskiego. 24 września 1933 r. z udziałem prezydenta RP Ignacego Mościckiego odsłonięto na placu koszar chełmskich pomnik ku czci poległych żołnierzy 7 Pułku Legionów. W 1938 sformatowano tu Batalion ON "Chełm" w składzie Wołyńskiej Półbrygady ON.