mały|Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką 26 maja 1831 rokuStrona kaps-architekci.pl. mały|Pomnik wzniesiony ku pamięci Żydów ostrołęckich w miejscu dawnego kirkutu na ul. Poznańskiej Ostrołęka – miasto na prawach powiatu w województwie mazowieckim. Leży nad rzeką Narew. Siedziba powiatu ostrołęckiego. W latach 1975–1998 stolica województwa ostrołęckiego. Ośrodek usług oraz przemysłu energetycznego, budowlanego, celulozowo-papierniczego i spożywczego. Ośrodek folkloru kurpiowskiego.
Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego w województwie mazowieckim. Według danych z kwietnia 2026 r. miasto liczyło 47 417 mieszkańcówInformacja o liczbie mieszkańców miasta na portalu eostroleka.pl., będąc 8. najludniejszym miastem w województwie oraz 2. dawnej ziemi łomżyńskiej historycznego Mazowsza„Rocznik białostocki”, tom V. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Białystok 1964, s. 348..
Położenie Ostrołęka jest położona w północno-wschodniej Polsce w Nizinie Północnomazowieckiej, na skraju Puszczy Zielonej, w środkowej części powiatu ostrołęckiego, w województwie mazowieckim. Przez miasto przepływają trzy rzeki: Narew, Omulew i Czeczotka. Nazwa miasta ściśle związana jest z topograficznymi właściwościami terenu („ostre” łąki nad rzeką, które wiosną zalewa woda).
Ostrołęka zajmuje obszar 33,5 km² (2019)dane z bip.um.ostroleka.pl., z czego: użytki rolne: 32% powierzchni użytki leśne: 7% powierzchni
Miasto stanowi 0,08% powierzchni województwa mazowieckiego.
Historia
Kalendarium mały|upright|Gen. A. Madaliński wymarszem wojsk z Ostrołęki rozpoczął insurekcję kościuszkowską mały|upright|Gen. J. Bem. Bohater bitwy pod Ostrołęką mały|upright|Powstanie listopadowe; bitwa pod Ostrołęką dnia 26 maja 1831 roku mały|upright|Wiktor Gomulicki; wybitny prozaik okresu pozytywizmu pochodzący z Ostrołęki X–XII wiek – w miejscowości Susk Nowy koło dzisiejszej Ostrołęki istniały duży piastowski gród i osada z targiem. XI–XII wiek – gród i osada targowa na lewym brzegu Narwi na wysokości ujścia Omulwi. Wiódł tędy szlak handlowy z Mazowsza do Prus. 1373, 12 maja – umowna data początku pisanej historii miasta. Tego dnia Ostrołęka otrzymała od księcia Mazowieckiego Siemowita III w Wyszogrodzie przywilej na wójtostwo w Ostrołęce. Dokument nadający prawa miejskie nie zachował się. Zakłada się, że w chwili nadania przywileju na wójtostwo (zabezpieczenie finansowe dla wójta Ostrołęki i jego spadkobierców) miejscowość miała już prawa miejskie chełmińskie. Nadanie wójtostwa jest najstarszym dokumentem o Ostrołęce, stąd zwyczajowo jego datę tę uważa się w Ostrołęce za umowny moment nadania jej praw miejskich. 1526 – Ostrołęka, jako część Księstwa Mazowieckiego, została włączona do Korony. XVI w. – Ostrołęka została ośrodkiem starostwa niegrodowego należącego do królowej Bony. Pod jej opieką Ostrołęka zyskała rangę ośrodka rzemieślniczego (sukiennictwo, rzemiosło drzewne) i handlowego – spław produktów leśnych i zboża Narwią do Gdańska. Ostrołęka miała 2000 mieszkańców i 334 drewniane domy. 1563 – Ostrołęka została dotknięta zarazą oraz pożarem, które spustoszyły miasto. XVII wiek – ożywienie gospodarcze, głównie na skutek szybkiego rozwoju handlu. 1655–1660 – w okresie potopu szwedzkiego miasto zostało dotkliwie zniszczone. Liczyło zaledwie około 400 mieszkańców. 1708 – w okolicach Ostrołęki Kurpie stoczyli walki ze Szwedami (bitwa pod Kopańskim Mostem), broniąc im wejścia na tereny puszczańskie. 1769, 3 sierpnia – po zawiązaniu się konfederacji barskiej, w Ostrołęce odbył się zjazd konfederatów ziemi łomżyńskiej. 1777 – miasto liczyło 1674 mieszkańców i było trzecim pod względem wielkości miastem Mazowsza (po Warszawie i Pułtusku). 1783 – w dokumentach Komisji Edukacji Narodowej odnotowano, że w tym roku istniała szkoła parafialna, utrzymywana przez księdza. 1789 – powstała kolejna szkoła otwarta przez bernardynów. Uczęszczało do niej 150 uczniów. 1793 – w Ostrołęce stacjonował sztab 1 brygady wraz z 10 szwadronem wielkopolskiej kawalerii narodowej dowodzonej przez brygadiera Antoniego Madalińskiego. Po zatwierdzeniu II rozbioru Polski, kiedy to miano przeprowadzić redukcję wojsk polskich, Madaliński wyruszył z Ostrołęki na czele zgromadzonych szwadronów w kierunku Krakowa, dając tym hasło do wybuchu insurekcji kościuszkowskiej. 1795 – po III rozbiorze Polski miasto weszło w skład zaboru pruskiego, stając się jednym z ośrodków miejskich Prus Nowowschodnich. początek XIX w. – rozwój miasta: opracowano plan regulacyjny, rozpoczęto budowę manufaktury włókienniczej i osady rękodzielniczej na prawym brzegu Narwi pomiędzy ujściem Omulwi a drogą do Myszyńca. 1807, 16 lutego – została stoczona bitwa między wojskami francuskimi a rosyjskimi. Francuzi odnieśli w niej zwycięstwo upamiętnione wyryciem nazwy Ostrołęki na Łuku Triumfalnym w Paryżu. Miasto stało się miastem powiatowym departamentu płockiego w Księstwie Warszawskim. 1808 – miasto wraz z przedmieściami liczyło 2036 mieszkańców. 1815 – Ostrołęka została włączona w skład Królestwa Kongresowego, zostając jednym z miast obwodowych. Powstał plan regulacyjny miasta, a po 1820 roku zbudowano ratusz, pocztę, dom Komisji Obwodowej. 1829 – miasto liczyło 2883 mieszkańców. 1831, 26 maja – Ostrołęka była miejscem bitwy wojsk polskich pod dowództwem J. Skrzyneckiego z armią rosyjską dowodzoną przez I. Dybicza. Do ostatecznego rozbicia wojsk polskich nie dopuścił ppłk Józef Bem, dzięki szarży czwartej baterii artylerii lekkokonnej, którą osobiście dowodził. W wyniku bitwy nastąpiły całkowite zniszczenie prawobrzeżnej osady oraz duże zniszczenie miasta lewobrzeżnego. II połowa XIX w. – w latach 80. zlokalizowano w mieście duży garnizon wojsk rosyjskich. Wybudowano forty, później w Wojciechowicach przy drodze łomżyńskiej, wybudowano koszary. Miasto liczyło wówczas 7965 mieszkańców, a wraz z wojskiem 12 949. 1893 – Ostrołęka zyskała połączenie kolejowe przez Łapy i Małkinię z linią Warszawa – Petersburg. 1897 – miasto zyskało połączenie kolejowe z Tłuszczem. 1913 – liczba mieszkańców bez wojska osiągnęła 13 500. Dynamiczny rozwój miasta zaowocował nowymi zakładami przemysłowymi. Działały m.in. fabryki świec, mydła, kafli, guzików, 2 destylarnie, 3 browary, duża cegielnia, tartak, młyny i inne. Powstały oddział Towarzystwa Krajoznawczego oraz duże, murowane więzienie. 1915 – przez miasto przeszedł front I wojny światowej. Nastąpiły znaczne zniszczenia wojenne. Wycofująca się armia rosyjska spaliła miasto. Liczba mieszkańców spadła do 5 tys., z czego 80% stanowiła ludność żydowska. 1918 – po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Ostrołęka weszła w skład województwa białostockiego, w którym pozostawała aż do 1939. Na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej miasto zostało włączone w skład województwa warszawskiego. 1920, 7 sierpnia – miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną bez walkiJan Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku” Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 330., by 23 sierpnia zostać wyzwolone. 1924 – chłopi z okolicznych wsi, wzburzeni brutalnym ściąganiem podatków i licznymi licytacjami majątków chłopskich, zajmują miasto. Zdemolowane zostają urzędy i spalone akta urzędowe. Jedynie namowy przybyłych na miejsce posłów PSL „Wyzwolenie” i PPS zapobiegły poważniejszym rozruchom. Chłopi rozeszli się do swoich domostw. Jednak, wbrew zapewnieniom, skutkiem ataku na Ostrołękę było skazanie przez sądy kilkudziesięciu uczestników zajść“Odgłosy Rewolucji Październikowej na Mazowszu i Podlasiu”. Praca zbiorowa. Książka i Wiedza 1970, s. 298, 299.. 1920–1939 – po I wojnie światowej nastąpiły odbudowa miasta oraz rozwój szkolnictwa podstawowego i średniego. W 1936 r. dokonano zmian granic Ostrołęki: wiejskie przedmieścia na prawym brzegu Narwi zostają wyłączone, a włączono do miasta: Kaczyny-Stacja, Kaczyny-Wypychy, Kaczyny-Starą Wieś, Łęczysk, Pomian, Grabowo, Omulew oraz osadę młyńską w Olszewie–Borkach. 1937 – miasto miało 13 650 mieszkańców. 1939–1945 – okres okupacji niemieckiej, miasto (nazwane Scharfenwiese) zostało wcielone bezpośrednio do III Rzeszy. Znalazło się na terenie Landkreis Scharfenwiese w rejencji ciechanowskiej w prowincji Prusy WschodnieNatalia Lenda, Egzekucje w Ostrołęce w czasie II wojny światowej, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, 35, 2021, s. 109–117.. 1939, 4 października – Żydzi zostali wygnani z miasta na rozkaz niemieckich władz okupacyjnychJan Mironczuk, Ostrołęka bez Żydów. Kwestia żydowska w powiecie ostrołęckim po II wojnie światowej, „Komunikaty warmińsko-mazurskie” 2014, nr 2, s. 279.. W Ostrołęce utworzone były obozy pracy przymusowej. Głównym miejscem straceń w mieście było piaszczyste wzgórze za cmentarzem katolickim nad Narwią. W czasie wojny miasto zostało poważnie zniszczone 1945 – Ostrołęka została miastem powiatowym w województwie warszawskim. 1951 – rozpoczęto budowę elektrociepłowni, uruchomiona w 1956 o mocy 80 MW, do 1965 zwiększono moc do 104 MWTomasz Chludziński, Janusz Żmudziński, Mazowsze, mały przewodnik Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 179.. 1959 – powstała Ostrołęcka Fabryka Celulozy i Papieru (od 1971 Ostrołęckie Zakłady Celulozowo-Papiernicze). 1960–1970 – budowa Wytwórni Elementów WielkopłytowychWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 212.. 1970–1990 – liczba mieszkańców wzrosła ponad 2-krotnie. 1972–1976 – w mieście powstały kolejne zakłady przemysłowe: Elektrownia „B” o mocy 600 MW, Zakłady Wapienno-Piaskowe „Grabowo”, Zakłady Mięsne (1974), Fabryka Domów (1974), Zakłady Betonów Komórkowych (1976) i Proszkownia Mleka. Rozbudowano również obiekty infrastruktury społecznej, powstały: nowy szpital, dworzec autobusowy, dom rzemiosła, międzyzakładowy dom kultury, dom sportowca, stadion. 1975, 1 czerwca – Ostrołęka została miastem wojewódzkim. Nastąpił dynamiczny rozwój funkcji administracyjnych. 1977 – powstanie filii Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie, uruchomienie komunikacji miejskiej i nadawczego ośrodka telewizyjnego. 1979 – na początku kwietnia miasto zostało sparaliżowane na skutek ogromnej powodzi. Poziom Narwi osiągnął wówczas 6 m. W związku z tymi wydarzeniami z wizytą do Ostrołęki przybył Edward Gierek. 1990 – restytucja samorządu terytorialnego. 1995 – powstał Most Madalińskiego, wzorowany na moście Barqueta w Sewilli. 1999 – powrót do statusu miasta na prawach powiatu oraz zostanie siedzibą starostwa powiatowego. Miasto w tym czasie liczyło 54 tys. mieszkańców. 2002 – odbyły się pierwsze od 1945 roku powszechne wybory prezydenta miasta. Zwyciężył w nich Ryszard Załuska, urząd sprawował do roku 2006. 2007 – wstąpienie Ostrołęki do Związku Gmin „Pisa-Narew”, którego celem jest wzrost konkurencyjności Doliny Pisy i Doliny Narwi jako regionu turystycznego i tym samym podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej tych gmin. W tym roku również obszar o powierzchni 86,1 ha w Ostrołęce – Wojciechowicach został włączony do Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. 2018 – powiększono granice Ostrołęki o część terenów pobliskiej Gminy Rzekuń. 2020 – otwarto przebudowany most drogowy na Narwi w ciągu drogi krajowej nr 61, otrzymał imię kard. Stefana Wyszyńskiego. 2026 – uruchomienie pierwszego w historii miasta bezpośredniego, dalekobieżnego połączenia kolejowego PKP Intercity relacji Olsztyn – Białystok, przebiegającego przez Ostrołękę. Linia kolejowa nr 29 prowadząca do Tłuszcza zostaje zamknięta w związku z jej gruntowną modernizacją, prowadzoną na największą skalę od czasu elektryfikacji tej trasy w latach 80. XX wieku.
Zabytki mały|Kościół św. Wojciecha w ostrołęckich Wojciechowicach mały|Wnętrze kościoła pw. św. Antoniego grodzisko wczesnośredniowieczne, gródek obronny pochodzący prawdopodobnie z XI lub XII w., położony na południowy zachód od miasta; historyczny układ urbanistyczny starego miasta z rynkiem i ulicami przyległymi, miasto lokowane w XIV w. na prawie chełmińskim