Biuro Ochrony Rządu (BOR) – jednolita, uzbrojona formacja podległa ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, działająca w Polsce, wykonująca zadania z zakresu ochrony osób i obiektów ważnych ze względu na dobro i interes państwa w latach 1956 – 2018. Została zorganizowana w 1956 r. na bazie struktur istniejących od 1944 r. W latach 1990–2001 biuro funkcjonowało jako Jednostka Wojskowa Nr 1004. W 2001 Biuro otrzymało status Policji i zostało umundurowane. W 2018 r. w miejsce BOR utworzona została Służba Ochrony Państwa.
Historia BOR Okres przedwojenny Biuro Ochrony Rządu wywodziło swoją tradycję z działań formacji utworzonej w strukturach Policji Państwowej w dwudziestoleciu międzywojennym. Głównym powodem jej powołania stał się zamach na prezydenta Gabriela Narutowicza przeprowadzony 16 grudnia 1922 r. Konsekwencją tego zabójstwa były m.in. zmiany personalne i organizacyjne dokonane w systemie bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej.
29 lipca 1924 r. szef Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Zygmunt Hübner podpisał instrukcję o prowadzeniu służby ochronnej wobec prezydenta, innych wysokich urzędników oraz głów obcych państw przebywających na terenie RP (nową wersję instrukcji w tej sprawie zatwierdził 1 sierpnia 1934 r. i wydał 19 grudnia 1934 r. kolejny minister, Marian Zyndram-Kościałkowski). Jednostką odpowiadającą za bezpieczeństwo dostojników państwowych stała się Brygada Ochronna działająca przy Okręgowym Urzędzie Policji Politycznej (od 1926 r. przy Urzędzie Śledczym) na m. st. Warszawę. Jej zorganizowanie nastąpiło na mocy zarządzeń z 12 czerwca 1924 r. szczegółowo określających zadania formacji. Za ochronę siedziby prezydenta od 1926 r. odpowiedzialna była Kompania Zamkowa (będąca pododdziałem wojskowym, który w 1928 r. wszedł w skład wydzielonego z Brygady Ochronnej Oddziału Zamkowego)Piotr Krzysztof Marszałek, Prawne podstawy organizacji ochrony VIP-ów w II Rzeczypospolitej, [w:] Studia Lubuskie, tom 5, Sulechów 2009, s. 13–34..
W nawiązaniu do utworzenia Brygady Ochronnej dzień 12 czerwca był w latach 2001–2017 obchodzony jako Święto Biura Ochrony Rządu.
Ochrona rządu w okresie 1944-1956 Bezpośrednimi poprzednikami BOR były jednostki działające w latach 1944–1956 w obrębie aparatu represji Polski Ludowej. Po powołaniu Resortu Bezpieczeństwa Publicznego pierwszą z nich stał się Wydział Ochrony PKWN RBP utworzony 22 sierpnia 1944 r. W związku z powstaniem Rządu Tymczasowego i przekształceniem resortu w Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego 1 stycznia 1945 r. komórka otrzymała nazwę Wydział Ochrony Rządu MBP. Jej funkcjonariusze odpowiedzialni za osobistą ochronę członków Rządu współpracowali z żołnierzami Batalionu Ochrony PKWN (Rządu) – następnie przemianowywanym na Samodzielny Batalion Ochrony Rządu – który odpowiadał za ochronę obiektów rządowych i specjalnych o szczególnym znaczeniuSławomir Gawroński: Media relations służb mundurowych w Polsce: Analiza wybranych formacji. Kraków–Rzeszów–Zamość: Wydawnictwo Konsorcjum Akademickie, 2011, s. 94. ..
Kilka lat później, na mocy rozkazu organizacyjnego nr 012 ministra z 20 stycznia 1949 r., w miejsce wydziału powstał Departament Ochrony Rządu MBP prowadzący ochronę osobistą najwyższych przedstawicieli władzy partyjno-państwowej aż do rozwiązania ministerstwa w grudniu 1954 r. Następnie funkcję tę przy nowo powołanym Komitecie do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego przejął Departament VIII KdsBP. Formalne zorganizowanie jednostki nastąpiło na podstawie rozkazu organizacyjnego nr 055 przewodniczącego komitetu z 18 marca 1955 r. Jej działalność trwała do momentu zniesienia Departamentu VIII KdsBP w listopadzie 1956.
Biuro Ochrony Rządu MSW Po włączeniu struktur Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego - (oraz Departamentu VIII KdsBP), do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, na mocy zarządzenia nr 00238 ministra z 29 listopada 1956 r. utworzone zostało Biuro Ochrony Rządu, jako jedna z kilkunastu nowych komórek organizacyjnych w MSW. Nadzór nad BOR sprawował bezpośrednio minister lub wyznaczeni przez niego wiceministrowie. Zadania i charakter tej jednostki pozostawały bez zmian, od tej pory jednak jej funkcjonariuszom nadawano stopnie służbowe stosowane w resorcie MSW oparte na nazewnictwie wojskowym.
Wewnętrzna organizacja BOR w 1975 r. przedstawiała się następująco: Wydział I (ochrona osobista) Wydział II (ochrona obiektów) Wydział III (ochrona techniczna) Wydział IV (sprawy ogólnoorganizacyjne) Wydział V (transport samochodowy) Wydział VI (zaopatrzenie specjalne).
Biuro posiadało również jedną jednostkę terenową ulokowaną w strukturze Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej (od sierpnia 1983 r. Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych) w Katowicach. Była to utworzona w listopadzie 1973 r. Samodzielna Sekcja Operacyjno-Ochronna KW MO, którą w styczniu 1977 r. przekształcono w Wydział Operacyjno-Ochronny KW MO / WUSW. Komórka funkcjonowała do lutego 1990 r., zajmując się ochroną dostojników partyjno-państwowych działających na terenie województwa (w tym ministra odpowiedzialnego za sprawy górnictwa mającego swoją siedzibę w Katowicach).
W wyniku reformy dzielącej MSW na służby w listopadzie 1981 r. Biuro Ochrony Rządu (z uwagi na realizowanie zadań wspólnie z Nadwiślańskimi Jednostkami Wojskowymi), znalazło się pod nadzorem szefa wojsk MSW. Po likwidacji tego stanowiska w listopadzie 1989 r. kontrolę nad komórką przejął szef Służby Bezpieczeństwa. Stan ten trwał do czasu zreorganizowania ministerstwa i podległych mu formacji dokonanego w okresie od 10 maja do 31 lipca 1990Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, tom III, 1975–1990, red. Paweł Piotrowski, Warszawa 2008, s. 12, 16, 37, 49..
BOR a SB Kwestia przynależności Biura Ochrony Rządu do Służby Bezpieczeństwa wzbudza kontrowersje ze względu na fakt, iż w okresie PRL nie został wydany żaden akt prawny wyższego rzędu jednoznacznie określający jakie komórki organizacyjne MSW wchodziły w skład SB. Obecnie, zgodnie z ustawą lustracyjną, za jednostki Służby Bezpieczeństwa uważane są te jednostki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, które z mocy prawa podlegały rozwiązaniu w chwili zorganizowania Urzędu Ochrony Państwa, oraz te jednostki, które były ich poprzedniczkami.. W rozumieniu tak skonstruowanych przepisów BOR należy umieścić poza systemem SB, gdyż nie został on rozwiązany, lecz po przekształceniu w dalszym ciągu funkcjonował w ramach ministerstwa. W trakcie procesu legislacyjnego, podczas obrad sejmowej komisji nadzwyczajnej rozpatrującej projekty ustaw lustracyjnych, rozważano również uwzględnienie biura jako odrębnej pozycji w katalogu organów bezpieczeństwa państwa, ostatecznie jednak propozycja ta nie uzyskała akceptacji parlamentarzystówHistoryczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz, Warszawa 2013, Podsumowanie, s. 106..
Odmienne od decyzji politycznych stanowisko w sprawie BOR zajmują natomiast historycy, a w szczególności badacze związani z Instytutem Pamięci Narodowej. Zwracają oni uwagę na nieprecyzyjność zapisów ustawowych powodującą trudności interpretacyjne i stoją na stanowisku, że określenie struktury Służby Bezpieczeństwa nie jest możliwe bez odwołania się do normatywów niższego rzędu (niejawnych uchwał, zarządzeń, rozkazów itp.) regulujących bieżącą pracę Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRLAdrian Jusupović, Andrzej Ostapa, Jacek Wygoda, Pojęcie „Służba Bezpieczeństwa” w rozumieniu ustawy lustracyjnej. Propozycja wykładni, [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 62–65, 82–84.. Tego typu akty w odniesieniu do Biura Ochrony Rządu wskazują zaś na to, że funkcjonariusze BOR prowadzili działalność na takich samych zasadach jak pracownicy innych jednostek operacyjnych i operacyjno-technicznych SB.
O związkach biura z organami bezpieczeństwa państwa świadczą m.in. następujące dokumenty: zarządzenie organizacyjne nr 0140 Ministra Spraw Wewnętrznych z 11 października 1975 r. w sprawie uposażenia według szczebla „B” dla stanowisk w komórkach organizacyjnych Służby Bezpieczeństwa, które wymienia w tym celu odpowiednie jednostki centralne i terenowe, wśród nich Biuro Ochrony Rządu MSW i Samodzielną Sekcję Operacyjno-Ochronną SB KW MO (w Katowicach)Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz, Warszawa 2013, dokument nr 15, s. 232–233., zarządzenie nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z 9 grudnia 1989 r. w sprawie zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa wraz z załączoną instrukcją operacyjną, która wymienia Biuro Ochrony Rządu MSW jako jedną z jednostek organizacyjnych zobowiązanych do stosowania tych przepisówInstrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989), red. Tadeusz Ruzikowski, Warszawa 2004, s. 142., notatki służbowe wewnątrzministerialnych zespołów zajmujących się w latach 70. i 80. XX w. kwestią uporządkowania struktury Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (m.in. notatka z 25 czerwca 1984 r. dotycząca propozycji podziału jednostek organizacyjnych MSW na jednostki SB i MO, sporządzona w Biurze Organizacyjno-Prawnym MSW), które zaliczają Biuro Ochrony Rządu MSW do pionu Służby Bezpieczeństwa, określając je jako jednostkę operacyjno-techniczną lub jednostkę pomocniczą SBSzymon Hermański, Adrian Jusupović, Tomasz Wróblewski, Percepcja „bezpieki” w resorcie spraw wewnętrznych, [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 42–53..
Przy ocenie BOR należy wziąć pod uwagę, iż komórka ta wykonywała jedynie funkcję ochrony fizycznej przedstawicieli najwyższych władz partyjno-państwowych oraz równorzędnych delegacji zagranicznych (jak również ochrony budynków i obiektów rządowych). Nie były to więc zadania zbliżone do typowych działań SB obejmujących (obok tradycyjnego wywiadu i kontrwywiadu) przede wszystkim operacyjną kontrolę wszelkich sfer życia społecznego w kraju. Nie zmienia to jednak faktu, że sprawy ochrony rządu w okresie PRL zaliczano do dziedziny ochrony bezpieczeństwa państwa, na co wskazuje m.in. rozporządzenie Rady Ministrów z 18 sierpnia 1983 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Spraw Wewnętrznych.. Ponadto instytucjonalne usytuowanie BOR wpisuje się w ogólny model organizacyjny aparatu represji państw socjalistycznych oparty na wzorcach radzieckich (w ZSRR jednostka ochrony partii i rządu zawsze wchodziła w skład organów bezpieczeństwa państwowego, jej najdłużej działającym wcieleniem był IX Zarząd KGB).
Nowego określenia struktur SB na gruncie prawnym dokonano w 2017 r. w związku z wejściem w życie nowelizacji ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy służb oraz ich rodzin (tzw. ustawy dezubekizacyjnej).. W akcie tym dotychczasowe pojęcie „służba w organach bezpieczeństwa państwa” (odwołujące się do katalogu organów umieszczonego w ustawie lustracyjnej) zostało zastąpione terminem „służba na rzecz totalitarnego państwa” oraz szczegółowym wyliczeniem odpowiednich służb, jednostek i stanowisk opracowanym w oparciu o ustalenia IPN. Zgodnie z przepisami ustawy służba w Biurze Ochrony Rządu oraz jego poprzednikach w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. uznana została za służbę na rzecz totalitarnego państwa, samo zaś biuro zaliczono w nowym katalogu do jednostek organizacyjnych wypełniających zadania Służby Bezpieczeństwa.
Jednostka Wojskowa Nr 1004