Ministerstwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – poniższy artykuł zawiera spis ministerstw i urzędów na prawach ministerstw istniejących w państwie polskim w latach 1944–1991, czyli w okresie jego pozostawania w strefie wpływów ZSRR oraz przynależności do polityczno-wojskowych i gospodarczych struktur bloku wschodniego.
Datą początkową dla zestawienia jest dzień utworzenia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (21 lipca 1944 r.), natomiast okres końcowy obejmuje czasy transformacji ustrojowej przeprowadzonej w latach 1989–1991 (uwzględnione zostały ministerstwa funkcjonujące w rządach Tadeusza Mazowieckiego i Jana Krzysztofa Bieleckiego, działających przed pierwszymi wolnymi wyborami parlamentarnymi).
Zasady organizacji naczelnych organów administracji państwowej ukształtowane po II wojnie światowej pozostały niezmienne aż do reformy centrum administracyjno-gospodarczego rządu i wprowadzenia działów administracji rządowej w drugiej połowie lat 90. Urzędy ministrów i obsługujące ich ministerstwa tworzone były za pomocą ustaw lub dekretów z mocą ustawy. Na ich podstawie Rada Ministrów wydawała rozporządzenia lub uchwały w sprawie szczegółowego zakresu działania ministrów oraz uchwały nadające ministerstwom statuty organizacyjne. Wiele spraw dotyczących funkcjonowania resortów regulowały akty normatywne niższego rzędu.
Szczególnym rodzajem naczelnych organów przewidzianym w Konstytucji PRL były komisje i komitety działające na zasadzie kolegialności. Na czele ich aparatów wykonawczych (urzędów posiadających rangę ministerstw) stali przewodniczący wchodzący w skład rządu z pozycją równorzędną stanowiskom ministrów.
Administracja publiczna i gospodarka komunalna Na mocy ustawy z 21 lipca 1944 r.. utworzono: Resort Administracji Publicznej (21 lipca 1944 r. – 31 grudnia 1944 r.)
Na mocy ustawy z 31 grudnia 1944 r.. w miejsce Resortu Administracji Publicznej utworzono: Ministerstwo Administracji Publicznej (31 grudnia 1944 r. – 28 kwietnia 1950 r.)
Na mocy dekretu z 13 listopada 1945 r.. utworzono: Ministerstwo Ziem Odzyskanych (27 listopada 1945 r. – 21 stycznia 1949 r.)
Na mocy ustawy z 11 stycznia 1949 r.. zlikwidowano Ministerstwo Ziem Odzyskanych (z dniem 21 stycznia 1949 r.), a jego zadania przejęło Ministerstwo Administracji Publicznej (częściowo również inne urzędy).
Na mocy ustawy z 19 kwietnia 1950 r.. (w związku ze zmianami w funkcjonowaniu terenowych organów administracji państwowej) w miejsce Ministerstwa Administracji Publicznej (część jego zadań przejęły również inne urzędy) utworzono Urząd do Spraw WyznańUrząd do Spraw Wyznań, do momentu zlikwidowania na mocy ustawy z 23 listopada 1989 r. (), formalnie funkcjonował jako urząd podległy Prezesowi Rady Ministrów. Jednak od czasu powołania drugiego rządu Piotra Jaroszewicza aż do zakończenia działalności rządu Mieczysława Rakowskiego w skład Rady Ministrów, zgodnie z uchwałami Sejmu, wchodzili Ministrowie-Kierownicy Urzędu do Spraw Wyznań, co oznaczało faktyczne podniesienie tej struktury w okresie 27 marca 1976 r. – 12 września 1989 r. do rangi ministerstwa, choć nie dokonano w tym zakresie stosownych zmian ustawowych. oraz: Ministerstwo Gospodarki Komunalnej (28 kwietnia 1950 r. – 29 marca 1972 r.)
Na mocy ustaw z 29 marca 1972 r.... w miejsce Ministerstwa Gospodarki Komunalnej oraz Centralnego Urzędu Gospodarki Wodnej (część jego zadań przejęło Ministerstwo Rolnictwa oraz Ministerstwo Żeglugi), a także po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych utworzono: Ministerstwo Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska (29 marca 1972 r. – 28 maja 1975 r.)
Na mocy ustawy z 28 maja 1975 r.. (w związku ze zmianami w funkcjonowaniu terenowych organów administracji państwowej) w miejsce Ministerstwa Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska utworzono: Ministerstwo Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska (28 maja 1975 r. – 1 sierpnia 1983 r.)
Na mocy ustaw z 28 lipca 1983 r... w miejsce Ministerstwa Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska utworzono Urząd Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (urząd przejął również część zadań Ministerstwa Komunikacji oraz Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej) oraz: Ministerstwo Administracji i Gospodarki Przestrzennej (1 sierpnia 1983 r. – 12 listopada 1985 r.) (urząd przejął również część zadań Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych oraz Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej)
Na mocy ustawy z 12 listopada 1985 r.. w miejsce Ministerstwa Administracji i Gospodarki Przestrzennej (część jego zadań przejęło Ministerstwo Komunikacji, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Urząd Rady Ministrów) oraz Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych utworzono: Ministerstwo Budownictwa, Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej (12 listopada 1985 r. – 24 października 1987 r.)
Na mocy ustawy z 12 listopada 1985 r. rangę ministerstwa uzyskał (istniejący od 21 listopada 1952 r.): Urząd Rady Ministrów (12 listopada 1985 r. – 1 stycznia 1997 r.) (kierowany przez Ministra-Szefa Urzędu) (urząd przejął również część zadań zlikwidowanego Ministerstwa Administracji i Gospodarki Przestrzennej)
Na mocy ustawy z 23 października 1987 r.. w miejsce Ministerstwa Budownictwa, Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej (część jego zadań przejęło nowo utworzone Ministerstwo Przemysłu) oraz Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii utworzono: Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa (24 października 1987 r. – 1 stycznia 1997 r.)
Budownictwo i architektura Na mocy dekretu z 24 maja 1945 r.. utworzono: Ministerstwo Odbudowy (11 czerwca 1945 r. – 13 maja 1949 r.)
Na mocy ustawy z 27 kwietnia 1949 r.. w miejsce Ministerstwa Odbudowy oraz Głównego Urzędu Planowania Przestrzennego (część ich zadań przejęło Ministerstwo Administracji Publicznej oraz urząd Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego) utworzono: Ministerstwo Budownictwa (13 maja 1949 r. – 1 stycznia 1951 r.)
Na mocy ustawy z 30 grudnia 1950 r.. w miejsce Ministerstwa Budownictwa (część jego zadań przejęły również inne urzędy) utworzono urząd Komitetu do Spraw Urbanistyki i Architektury oraz: Ministerstwo Budownictwa Miast i Osiedli (1 stycznia 1951 r. – 14 lipca 1956 r.) Ministerstwo Budownictwa Przemysłowego (1 stycznia 1951 r. – 14 lipca 1956 r.)
Na mocy dekretu z 17 listopada 1952 r.. po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Handlu Wewnętrznego oraz Ministerstwa Przemysłu Lekkiego utworzono: Ministerstwo Przemysłu Materiałów Budowlanych (17 listopada 1952 r. – 5 kwietnia 1957 r.)
Na mocy dekretu z 5 lipca 1956 r.. w miejsce Ministerstwa Budownictwa Miast i Osiedli oraz Ministerstwa Budownictwa Przemysłowego utworzono: Ministerstwo Budownictwa (14 lipca 1956 r. – 5 kwietnia 1957 r.)
Na mocy ustawy z 22 marca 1957 r.. w miejsce Ministerstwa Budownictwa oraz Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych utworzono: Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych (5 kwietnia 1957 r. – 12 listopada 1985 r.)
Na mocy ustawy z 14 czerwca 1960 r.. w miejsce urzędu Komitetu do Spraw Urbanistyki i Architektury, a także po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych utworzono: urząd Komitetu Budownictwa, Urbanistyki i Architektury (22 czerwca 1960 r. – 3 marca 1964 r.) (kierowany przez Przewodniczącego Komitetu)
Na mocy ustawy z 25 lutego 1964 r.. zlikwidowano urząd Komitetu Budownictwa, Urbanistyki i Architektury (z dniem 3 marca 1964 r.), a jego zadania przejęło Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych (częściowo również Ministerstwo Rolnictwa oraz urząd Komisji Planowania).
Na mocy ustawy z 12 listopada 1985 r. w miejsce Ministerstwa Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych oraz Ministerstwa Administracji i Gospodarki Przestrzennej (część jego zadań przejęło Ministerstwo Komunikacji, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Urząd Rady Ministrów) utworzono: Ministerstwo Budownictwa, Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej (12 listopada 1985 r. – 24 października 1987 r.)
Na mocy ustawy z 23 października 1987 r. w miejsce Ministerstwa Budownictwa, Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej (część jego zadań przejęło nowo utworzone Ministerstwo Przemysłu) oraz Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii utworzono: Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa (24 października 1987 r. – 1 stycznia 1997 r.)
Edukacja, nauka i technika Na mocy ustawy z 21 lipca 1944 r. utworzono: Resort Oświaty (21 lipca 1944 r. – 31 grudnia 1944 r.)
Na mocy ustawy z 31 grudnia 1944 r. w miejsce Resortu Oświaty utworzono: Ministerstwo Oświaty (31 grudnia 1944 r. – 16 listopada 1966 r.)
Na mocy ustawy z 26 kwietnia 1950 r.. po wydzieleniu części zadań Ministerstwa Oświaty utworzono: Ministerstwo Szkół Wyższych i Nauki (12 maja 1950 r. – 31 grudnia 1951 r.)
Na mocy ustawy z 15 grudnia 1951 r.. w miejsce Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki utworzono: Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego (31 grudnia 1951 r. – 16 listopada 1966 r.)
Na mocy ustawy z 17 lutego 1960 r.. utworzono: urząd Komitetu do Spraw Techniki (29 lutego 1960 r. – 5 lipca 1963 r.) (kierowany przez Przewodniczącego Komitetu)
Na mocy ustawy z 28 czerwca 1963 r.. w miejsce urzędu Komitetu do Spraw Techniki utworzono: urząd Komitetu Nauki i Techniki (5 lipca 1963 r. – 29 marca 1972 r.) (kierowany przez Przewodniczącego Komitetu)
Na mocy ustawy z 11 listopada 1966 r.. w miejsce Ministerstwa Oświaty oraz Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego utworzono: Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego (16 listopada 1966 r. – 29 marca 1972 r.)
Na mocy ustaw z 29 marca 1972 r..... w miejsce Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego oraz urzędu Komitetu Nauki i Techniki (część jego zadań przejęło nowo utworzone Ministerstwo Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, Polska Akademia Nauk oraz inne urzędy) utworzono: Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki (29 marca 1972 r. – 1 stycznia 1985 r.) Ministerstwo Oświaty i Wychowania (29 marca 1972 r. – 24 października 1987 r.)
Na mocy ustawy z 3 grudnia 1984 r.. w miejsce Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki utworzono: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (1 stycznia 1985 r. – 24 października 1987 r.) Urząd Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń (1 stycznia 1985 r. – 22 marca 1991 r.) (kierowany przez Ministra-Kierownika Urzędu)Urząd Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń pełnił również funkcję aparatu wykonawczego nowo utworzonego Komitetu do Spraw Nauki i Postępu Technicznego. Minister-Kierownik Urzędu zajmował stanowisko I Zastępcy Przewodniczącego Komitetu, a na mocy ustawy z 27 kwietnia 1989 r. () mógł być powoływany na urząd Przewodniczącego Komitetu.
Na mocy ustawy z 23 października 1987 r.. w miejsce Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Ministerstwa Oświaty i Wychowania utworzono: Ministerstwo Edukacji Narodowej (24 października 1987 r. – 23 października 2001 r.)
Na mocy ustawy z 12 stycznia 1991 r.. w miejsce Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń utworzono: Urząd Komitetu Badań Naukowych (22 marca 1991 r. – 1 kwietnia 2003 r.) (kierowany przez Przewodniczącego Komitetu)Urząd Komitetu Badań Naukowych pełnił funkcję aparatu wykonawczego Komitetu Badań Naukowych utworzonego w miejsce Komitetu do Spraw Nauki i Postępu Technicznego. Przepisy te weszły w życie 29 stycznia 1991 r., KBN rozpoczął działalność 22 marca 1991 r.
Finanse Na mocy ustawy z 21 lipca 1944 r. utworzono: Resort Gospodarki Narodowej i Finansów (21 lipca 1944 r. – 12 grudnia 1944 r.)
Na mocy dekretu z 1 grudnia 1944 r.. w miejsce Resortu Gospodarki Narodowej i Finansów utworzono Resort Aprowizacji i Handlu, Resort Przemysłu oraz: Resort Skarbu (12 grudnia 1944 r. – 31 grudnia 1944 r.)
Na mocy ustawy z 31 grudnia 1944 r. w miejsce Resortu Skarbu utworzono: Ministerstwo Skarbu (31 grudnia 1944 r. – 30 marca 1950 r.)