Wach – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Kadzidło, nad rzeką Rozogą.

W latach 1867–1931 siedziba gminy Wach.

W miejscowości znajduje się kościół – siedziba parafii św. Jana Chrzciciela oraz działające od 2009 prywatne Muzeum Kurpiowskie Laury i Zdzisława Bziukiewiczów.

Historia Miejscowa legenda wyprowadza pochodzenie nazwy wsi od Wachula, mężczyzny, który osiedlił się tu w XVII wieku. Wybrał niewielkie wzniesienie pośród bagien, miejsce, gdzie współcześnie stoją szkoła i kościół. Wach dzieli się na części: Baran, Ćwiekotek, Kadłubek, Kalno (dawne bagno), Luźniki, Nadgościniec, Podgórze, Ruty, Stara Wieś, Tabory, Targły, Zabaranie, Zakobiałki, Zamątki, Zamostki i Zaparowa. Zabudowa wsi jest rozproszona wśród lasów i pól z centrum w Starej Wsi.

W 1740 wieś włączono do parafii Kadzidło. Liczyła wówczas ponad 30 domów. We wsi znajdowała się karczma prowadzona przez Żyda Hankela. W 1789 mieszkało tu 48 gospodarzy, którzy płacili czynsz staroście ostrołęckiemu.

W 1817 w Wachu było 66 domów, w których mieszkało 172 mężczyzn i 164 kobiety. W 1827 istniało tu 70 domów, w których mieszkało 388 osób. Społeczność wsi zajmowała się rolnictwem i hodowlą zwierząt, zbieractwem runa leśnego, myślistwem, bartnictwem i pszczelarstwem, rybołówstwem, obróbką bursztynu (szczególnie rodzina Bziukiewiczów w XIX i XX wieku) i smolarstwem (we wsi były dwie smolarnie). W 1875 w Wachu mieszkało 53 gospodarzy i 2 luźników.

W czasie I wojny światowej we wsi działał Gminny Komitet Obywatelski organizujący pomoc dla mieszkańców.

Na terenie wsi znajdują się 4 cmentarze z I wojny światowej, głównie z lata 1915, z okresu przełamania frontu wschodniego w czasie II bitwy przasnyskiej.

W latach 1921–1931 wieś leżała w województwie białostockim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Wach (od 1931 w gminie Kadzidło). We wsi znajdowała się siedziba leśnictwa.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku wieś zamieszkiwały 784 osoby w 127 budynkach mieszkalnych. Wszyscy zadeklarowali polską narodowość. Miejscowość należała do parafii rzymskokatolickiej w Kadzidle. Podlegała pod sąd grodzki w Myszyńcu i okręgowy w Łomży; właściwy urząd pocztowy mieścił się w Kadzidle.

W wyniku agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 Wach znalazł się pod okupacją niemiecką i do „wyzwolenia” wszedł w skład Landkreis Scharfenwiese, Regierungsbezirk Zichenau III Rzeszy.

Na terenie kolonii Nadgościniec, w miejscu przystanku kolei wąskotorowej zlikwidowanego w 1973, znajduje się pomnik upamiętniający śmierć członków ruchu oporu, m.in. sierż. Bolesława Kurpiowskiego ps. Orlik, poległych 6 lipca 1944 w walce o odbicie z rąk Niemców więźniów-Polaków przewożonych pociągiem.

W latach 1954–1975 istniała gromada Wach. W latach 1975–1998 miejscowość należała do województwa ostrołęckiego.

W 2002 w Wachu były 254 gospodarstwa domowe. Na dzień 31 grudnia 2019 wieś liczyła 771 osób. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 we wsi mieszkało 718 osób. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 14,7%.

thumb|Wach widziany z dostrzegalni w Podgórzu

We wsi funkcjonuje Szkoła Podstawowa im. ks. Jerzego Popiełuszki.

Od 2012 działa Ludowy Zespół Pieśni i Tańca „Wach”.

W Muzeum Kurpiowskim Bziukiewicze odtworzyli XIX-wieczną kopalnię bursztynu. Na terenie wsi istnieje Rezerwat przyrody Podgórze utworzony w 1978 (z wieżą obserwacyjną) oraz rowerowa leśna ścieżka edukacji ekologicznej o długości 16 km, która częściowo biegnie po dawnych torowiskach bocznicy Myszynieckiej Kolei Wąskotorowej na odcinku między Wachem a tartakiem w Charciabałdzie. Na terenie przysiółka Podgórze rosną pomniki przyrody – dwie sosny.

Na terenie wsi zachowały się zabytkowe kapliczki (drewniana domkowa z XIX w., dawniej z figurą św. Jana Nepomucena, oraz kubaturowa z 1918).

Przypisy Raport o stanie gminy Kadzidło w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 3 Strona gminy, sołtysi

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Muzeum Kurpiowskie w Wachu

Kategoria:Wach (województwo mazowieckie)