Wołkowysk (biał. Ваўкавыск/Vaŭkavysk Waukawysk; ros. Волковыск, Wołkowysk) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, stolica rejonu wołkowyskiego, nad Wołkowyją, w pobliżu jej ujścia do Rosi; 44 tys. mieszkańców (2010); przemysł maszynowy, metalowy, elektrotechniczny, mineralny, drzewny, chemiczny, spożywczy; węzeł kolejowy.
Miasto królewskie położone było w końcu XVIII wieku w starostwie grodowym wołkowyskim w powiecie wołkowyskim województwa nowogródzkiegoВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 98.. Miejsce obrad sejmiku generalnego Wielkiego Księstwa Litewskiego i sejmików ziemskich powiatu wołkowyskiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 34..
Historia Gród został założony przez litewskiego księcia Mendoga. Następnie należał do książąt włodzimiersko-wołyńskich. W XIV wieku ponownie włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Wołkowysku mieściło się starostwo grodowe i siedziba powiatu w województwie nowogródzkim. Tu odbywały się sejmiki generalne dla całej Litwy. Do znaczniejszych rodzin Wołkowyska należeli m.in. Gołgowscy i Piotrowicze.
1386 – 11 stycznia na zamku w Wołkowysku poselstwo polskiej szlachty zawarło z Władysławem Jagiełłą umowę, na mocy której m.in. Jagiełło miał objąć polską koronę i Jadwigę Andegaweńską za żonę. 1507 – nadanie praw miejskich przez króla Zygmunta I Starego. 1522 – na zamku przebywał król Polski Zygmunt I Stary. 1569 – po unii lubelskiej miasto w Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1655 – zamek zniszczyły wojska szwedzkie Karola X Gustawa 1734 – fundacja klasztoru Jezuitów przez Katarzynę Elżbietę z Ogińskich Puzyninę, kasztelanową mścisławską, przy współudziale Józefa Antoniego i Salomei Katarzyny Kaczanowskich, podkomorstwa powiatu wołkowyskiego 1755 – konsekracja drewnianego kościoła Jezuitów (akademickiego) koniec XVIII wieku – ukończenie budowy murowanego klasztoru Jezuitów 1795 – po III rozbiorze Polski pod zaborem rosyjskim 25 czerwca 1800 – spalenie się kościoła Jezuitów 1812 – spalenie miasta podczas walk wojsk Napoleona z wojskami rosyjskimi 1815 – kongres wiedeński – potwierdzenie przynależności do Rosji 1827 – spalenie się kościoła farnego pw. Św. Mikołaja 1863 – w powstaniu styczniowym wzięła udział kompania wołkowyska pod dowództwem Gustawa Strawińskiego 1886 – budowa linii kolejowej do Białegostoku 1906 – budowa linii kolejowej do Siedlec 1919–1939 – Wołkowysk w II Rzeczypospolitej w województwie białostockim; siedziba powiatu wołkowyskiego oraz wiejskiej gminy Biskupice 1919 – pod miastem ma miejsce pierwsze starcie wojsk polskich z bolszewikami w wojnie polsko-bolszewickiej 24 lipca 1920 – wyparcie sił polskich zajęcie miasta przez bolszewicką 16 Armię. 1920 – zdobycie miasta przez polską 3 Dywizję Piechoty Legionów gen. Leona Berbeckiego. 1922 – 8 grudnia koszary w mieście zajął 3 Pułk Strzelców Konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego. 1924 – utworzono dowództwo VIII Brygady Kawalerii.
1939 – w czasie kampanii wrześniowej sformowana została Rezerwowa Brygada Kawalerii „Wołkowysk”. 1939–1941 – okupowany przez ZSRR, miejsce przetrzymywania przez Armię Czerwoną jeńców polskich, wywózki Polaków 1941–1944 – okupowany przez Niemcy, zagłada ludności żydowskiej 1949 – ostatnie walki Armii Krajowej w okolicach miasta 1945–1991 – w Białoruskiej SRR od 1991 w Republice Białorusi
Zabytki
Góra Zamkowa (Góry Szwedzkie) z miejscem po zamku z XIV w. kościół parafialny pw. św. Wacława z 1841 r. cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja z 1847 r. cmentarz powstańców styczniowych 1863 r. i żołnierzy Wojska Polskiego poległych w latach 1919–1920 koszary 3 Pułku Strzelców Konnych Dworek, przed wojną tzw. Dom Napoleona, po wojnie tzw. Dom Bagrationa – obecnie muzeum historyczno-wojskowe.
Nieistniejące:
Kościół farny pw. św. Mikołaja – drewniany, położony na obrzeżach miasta, spłonął w październiku 1827 rokuMarcin Zgliński, Kościół pw. Najświętszego Odkupiciela i klasztor jezuitów w Wołkowysku, [w:] Sztuka kresów wschodnich, t. 6, Instytut Sztuki PAN, Kraków 2006.. Kościół i klasztor jezuitów – drewniany kościół i klasztor w 1734 roku ufundowali Katarzyna Elżbieta z Ogińskich Puzynina, kasztelanowa mścisławska oraz podkomorzy wołkowyski Józef Antoni Kaczanowski i jego żona Salomea Katarzyna oraz o. Jerzy Linowski. Staraniem rektora słonimskiego, o. Kazimierza Stankiewicza, w r. 1753 na danym przez miasto placu rozpoczęto budowę nowego kościoła pw. Najświętszego Odkupiciela, poświęconego w r. 1755 i konsekrowanego w r. 1757 przez biskupa wileńskiego Jana Zienkowicza. Kościół usytuowany był w centrum miasta, na wschód od rynku. Został wzniesiony z drewna, na murowanych piwnicach i posiadał dwuwieżową fasadę. Świątynia posiadała trzy krypty: jedną pod wielkim ołtarzem, przeznaczoną na pochówek fundatorów i zakonników, oraz dwie pod ołtarzami bocznymi: rodziny Bułharynów oraz dla studentów kolegium i służby. Po kasacie zakonu jezuitów w r. 1773 szkoła jezuitów została podporządkowana Komisji Edukacji Narodowej, jako podwydziałowa, a kościół funkcjonował pod nazwą akademickiego do 25 czerwca 1800 roku, kiedy spłonął. W 1773 roku obok drewnianego klasztoru na krótko przed kasatą wzniesiono murowany klasztor. Był on parterowy i 7-osiowy. Synagoga – wybudowana w pierwszej połowie XIX wieku. Umiejscowiona została przy Dziedzińcu Szkolnym następnie zmienionym na ul. Berka Joselewicza. Obecnie ul. Lenina. Bożnicę w 1941 spalili Niemcy. Była także druga synagoga wybudowana w latach 30. XX wieku przy ulicy Zamościańskiej. W latach 60. została rozebrana by uzyskać teren pod budowę kombinatu chlebowego.
Sport Od czasów II RP w Wołkowysku funkcjonuje klub sportowy Sokół Wołkowysk. Do 1939 roku w mieście funkcjonowały także kluby sportowe WTS Wołkowysk oraz Przyszłość Wołkowysk.
Ludzie związani z Wołkowyskiem Barys Batura – białoruski działacz polityczny i sportowy, samorządowiec, członek i przewodniczący Rady Republiki; Ludwik Benoit – polski aktor teatralny i filmowy, Rafał Lemkin - prawnik, twórca konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, Benjamin Blumenfeld – radziecki szachista, Jerzy Bołędź – polski właściciel ziemski i działacz społeczny związany z Grodzieńszczyzną, poseł na Sejm IV kadencji (1935–1938), Janusz Brochwicz-Lewiński – polski żołnierz Armii Krajowej w batalionie „Parasol”, generał brygady, Aleksandr Diediuszko – rosyjski aktor telewizyjny i filmowy, Elijjahu Golomb – twórca żydowskich sił samoobrony w Mandacie Palestyny w latach 1920–1945, architekt Hagany, Dawid Janowski – francuski szachista polskiego pochodzenia, uczestnik meczu o mistrzostwo świata z Emanuelem Laskerem, Eugeniusz Kabatc – polski prozaik oraz tłumacz literatury, Włodzimierz Kalinowski – białoruski działacz społeczny, polityk, prawnik i historyk. Maciej Kasperowicz – rosyjski inżynier, działacz mniejszości rosyjskiej w Polsce, senator II RP. Tadeusz Kruczkowski – polski historyk, działacz mniejszości, polskiej na Białorusi, prezes Związku Polaków na Białorusi w latach 2000–2005, Stanisław Plewa – polski geofizyk, profesor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, Teresa Torańska – polska dziennikarka i pisarka, Zerach Warhaftig – żydowski prawnik i polityk, sygnatariusz Deklaracji Niepodległości Izraela, Zofia Wilczyńska – polska aktorka, Janina Żejmo – radziecka aktorka
Współpraca Gusiew, Rosja Siedlce, Polska Șoldănești, Mołdawia
Zobacz też Synagoga w Rosiu
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Dokument króla Zygmunta Starego z Wołkowyska zabytki na stronie Radzima.org Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w obwodzie grodzieńskim Kategoria:Rejon wołkowyski Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo nowogródzkie) Kategoria:Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej Kategoria:Starostwo wołkowyskie (I Rzeczpospolita)