thumb|Sentencja na budynku Akademii Muzycznej „Muzyka porusza duszę” oddająca styl życia kulturalnego miasta nad Brdą i Wisłą thumb|Program sezonu operetkowego w Teatrze Miejskim w Bydgoszczy w 1899 r. – 15 marca 1899 r. „Bromberger Zeitung” thumb|Kamienica al. Mickiewicza 9 – siedziba Bydgoskiego Konserwatorium Muzycznego w latach 1906–1921 thumb|Pomorski Dom Sztuki w Bydgoszczy, w którym skupiało się życie kulturalne Bydgoszczy do 1950 r. Później był m.in. siedzibą Teatru Muzycznego, a od 2006 r. użytkuje go Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy thumb|Willa Wilhelma Blumwego w Bydgoszczy, będąca od 1945 r. siedzibą Pomorskiej Rozgłośni Polskiego Radia thumb|Oddany do użytku w 1958 budynek Filharmonii Pomorskiej im. Ignacego Jana Paderewskiego, a przed nią Bydgoska Fontanna Multimedialna Budynek Akademii Muzycznej|thumb|200px thumb|Posąg Piotra Czajkowskiego w galerii pomników kompozytorów i wirtuozów w Bydgoszczy położonej w Dzielnicy Muzycznej thumb|Budynek Opery Nova thumb|Posąg Andrzeja Szwalbego (1923–2002) – długoletniego dyrektora Filharmonii Pomorskiej, animatora kultury muzycznej, pomysłodawcy Dzielnicy Muzycznej, inicjatora festiwali, budowniczego placówek kulturalnych thumb|Tablica Artura Rubinsteina – patrona Zespołu Szkół Muzycznych w Bydgoszczy Bydgoszcz jest od lat wyróżniającym się w kraju ośrodkiem muzycznym. W mieście działają liczne instytucje muzyczne, uczelnia, szkoły i stowarzyszenia, koncertują znane orkiestry, chóry i wykonawcy. Życie muzyczne sięga korzeniami minionych stuleci. Ponad 100-letnią tradycją szczyci się działający tu Oddział Polskiego Związku Chórów i Orkiestr, a w 1921 roku założono Towarzystwo Muzyczne im. I.J. Paderewskiego. Najstarszy istniejący do dzisiaj chór został założony w 1883 r. Pierwszą średnią szkołę muzyczną założono w Bydgoszczy w 1904 r., zawodową Miejską Orkiestrę Symfoniczną w 1936 r., Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia w 1945 r., Filharmonię w 1953 r., Operę i Operetkę w 1956 r., a Akademię Muzyczną w 1974 r.
Utrzymywaniu odpowiedniego poziomu kultury muzycznej sprzyja baza materialna. Obok gmachu Opery Nova, charakteryzującego się nowoczesną konstrukcją architektoniczną, znajduje się tu słynąca ze świetniej akustyki Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego. Owocem rozwoju tej dziedziny kultury w Bydgoszczy jest około 40 festiwali, przeglądów i konkursów muzycznych oraz szereg laureatów prestiżowych konkursów muzycznych. Absolwent bydgoskiej Akademii Muzycznej Rafał Blechacz został zwycięzcą XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w 2005 r.
Bydgoszcz to także jeden z ośrodków muzyki awangardowej. W latach 90. XX w. artyści związani z klubem Mózg stworzyli tu nowy typ muzyki tzw. yass.
Dzielnica muzyczna
Większość bydgoskich instytucji muzycznych znajduje się na stosunkowo niewielkiej przestrzeni we wschodniej części Śródmieścia Bydgoszczy, rozplanowanej urbanistycznie w formie miasta ogrodu. W jej skład wchodzą: Filharmonia Pomorska im. I.J. Paderewskiego wraz z Zespołem Szkół Muzycznych im. A. Rubinsteina, Akademia Muzyczna im. F. Nowowiejskiego, sala koncertowa i domy studenckie tej uczelni, wtopione w zieleń parku im. Jana Kochanowskiego. Całość otacza galeria pomników wybitnych kompozytorów i wirtuozów oraz Bydgoska Fontanna Multimedialna w kształcie organów tańcząca w rytm muzyki podczas wieczornych spektaklihttp://express.bydgoski.pl/310566,Fontanna-przed-Filharmonia-Pomorska-po-remoncieZDJECIA.html dostęp 18-06-2014, a w sąsiedztwie znajdują się także: figura bydgoskiej Łuczniczki uznawana za symbol miasta, Teatr Polski im. Hieronima Konieczki i Polskie Radio Pomorza i Kujaw ze studiem koncertowym. Jedyną instytucją muzyczną nie położoną bezpośrednio w rejonie dzielnicy muzycznej jest Opera Nova, lecz mimo to lokalizacja budynku Opery uznawana jest za bardzo atrakcyjną.
Dźwiękowe symbole Bydgoszczy
Od 19 kwietnia 1946 r. Bydgoszcz posiada hejnał, skomponowany przez Konrada Pałubickiego z okazji uroczystości 600-lecia lokacji miasta przez Kazimierza WielkiegoRyszkowska Eulalia: Dźwiękowe symbole Bydgoszczy. [w:] Kalendarz Bydgoski 2012.. Jest to melodia ośmiotaktowa na trąbkę oparta na motywach ludowych z Kaszub. Grany jest trzy razy dziennie (12, 15, 18) z wieży kościoła klarysek. Początkowo podejmowali się tego zadania żołnierze, w latach 70. i 80. XX w. dwaj trębacze, a od 1993 r. odtwarzany jest mechanicznie. Nie wyczerpuje to jednak zagadnienia symboli dźwiękowych miasta.
Jest prawdopodobne, że na wieży bydgoskiego ratusza, istniejącego w XVI–XVIII w. istniała izba trębacza. W latach 1925–1939 z wieży kościoła klarysek rozbrzmiewał hejnał wojskowy w dniu Święta 3 Maja, zaś z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy w latach 1934–1939 sygnalista z plutonu trębaczy 16 Pułku Ułanów Wlkp. odgrywał z tego miejsca dwa razy dziennie hejnał maryjny. Znaczenie symboliczne mają również dźwięki dzwonów katedry bydgoskiej. Dwa z nich pochodzą z Kamieńca Podolskiego i trafiły do Bydgoszczy w 1923 r. w ramach traktatu ryskiego. Najstarszy z nich, odlany w 1641 r. zwany „Dzwonem Wołodyjowskiego”, opisany w Trylogii Henryka Sienkiewicza – był świadkiem kilku wydarzeń z historii Polski: utraty twierdzy w Kamieńcu Podolskim na rzecz Turków (1672) i powrotu wojsk polskich (1699).
Rozpoznawalnym symbolem dźwiękowym w Bydgoszczy jest też sygnał Pomorskiej Rozgłośni Polskiego Radia „Hej, ty Wisło modra rzeko…”, nawiązujący do flisaczych tradycji Bydgoszczy i regionu oraz muzyka skomponowana przez Grzegorza Daronia, towarzysząca spektaklowi ukazywania się Mistrza Twardowskiego w oknie jednej z kamienic na Starym Rynku w Bydgoszczy (godz. 13:13 i 21:13).
Tradycje kultury muzycznej Okres staropolski (1346–1772) W okresie I Rzeczypospolitej duży wpływ na krzewienie muzycznej w Bydgoszczy miały szkoły: parafialna istniejąca od XIV wieku przy bydgoskiej farze, kolegium bernardyńskie i kolegium jezuickieOpioła Monika: Wydarzenia muzyczne w Bydgoszczy (XVI–XVIII wiek). [w:] Wydarzenia muzyczne na Pomorzu i Kujawach. Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Prace zbiorowe III, nr 23. Bydgoszcz 2006. .. Umuzykalnieniem społeczeństwa zajmowały się również bractwa i kapele klasztorne. W 1466 r. ufundowano Bractwo Bożego Ciała, które miało za obowiązek uczestniczenia i uświetniania swoim śpiewem nabożeństw. Kolejnym ośrodkiem muzyki w Bydgoszczy był klasztor bernardynów, założony w 1480 r., w którym wykonywano utwory wielogłosowe, muzykę organową, a kilku kantorów zyskało sławę w źródłach pisanych (Dionizy Szyjka, Stefan Rączka, Cyprian Kacki, Marcin Piwko)Maniszewska Małgorzata: Miasto muzyki. [w:] Kalendarz Bydgoski 2000.. Bursy muzyczne istniały również przy klasztorze karmelitów i jezuitów. W szkole karmelickiej nauka trwała 7 lat, zaś adepci szkoły jezuitów uczyli się śpiewu i gry na instrumentach. W 1623 r. bydgoszczanie śpiewem i recytacją najpierw w bramie miejskiej, a potem farze i auli szkolnej powitali króla Zygmunta III, który w drodze do Gdańska zatrzymał się w Bydgoszczy. Kilku muzyków z Bydgoszczy rozwinęło swe kariery m.in. na dworze królewskim (Bartłomiej Wardeński – lutnista w kapeli Władysława IV) i w Krakowie (trębacz Melchior)Kultura, nauka i szkolnictwo w latach 1466–1772. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 258-325.. W tym okresie muzyka profesjonalna była związana głównie z Kościołem, lecz zespoły kościelne uświetniały również uroczystości świeckie.
Okres zaboru pruskiego (1772–1920) Na początku XIX wieku ukształtowały się w Bydgoszczy profesjonalne zespoły teatralne: niemieckie Wilhelma Vogla i Bernarda Seibta oraz polski Kaspra Kamińskiego. Ten ostatni, działający do 1815 roku, zaprezentował śpiewogrę Wojciecha Bogusławskiego z muzyką Jana Stefaniego Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, której warszawska prapremiera z 1794 roku przerodziła się w burzliwą manifestację patriotyczną.
W tym czasie pojawiły się nowe formy upowszechniania muzyki. Obok salonów mieszczańskich, w których amatorsko uprawiano muzykę oraz przyjeżdżających do miasta zespołów operowych i instrumentalnych coraz większą rolę w życiu Bydgoszczy odgrywały towarzystwa śpiewacze. Od ok. 1820 r. działało niemieckie Towarzystwo Śpiewacze (niem. Gesangverein) i Towarzystwo Operowe (niem. Opernverein)Gogol-Drożniakiewicz Barbara: Działalność muzyczna bydgoskiej Sceny Niemieckiej w okresie II Rzeczpospolitej. [w:] Muzyka w instytucjach i stowarzyszeniach na Pomorzu i Kujawach. Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Z badań nad muzyką i życiem muzycznym Pomorza i Kujaw (8). Bydgoszcz 2004., a od 1842 r. najstarszy bydgoski chór niemiecki LiedertafelGogol-Drożniakiewicz Barbara: Działalność wydziału muzycznego Deutsche Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft w Bydgoszczy (1920–1939). [w:] Muzyka w instytucjach i stowarzyszeniach na Pomorzu i Kujawach. Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Z badań nad muzyką i życiem muzycznym Pomorza i Kujaw (8). Bydgoszcz 2004..
Już w I połowie XIX w. wystawiano sztuki operowe w Teatrze Miejskim (zespoły z Gdańska, Poznania, Berlina). Niewątpliwym wydarzeniem było wystawienie na bydgoskiej scenie poznańskiej inscenizacji Tannhäusera Richarda Wagnera w sierpniu 1853 roku, na długo przedtem zanim z dziełem tym zapoznała się publiczność Berlina, Wiednia czy Monachium. Po 1842 r. szereg sztuk wystawiało własnymi siłami Towarzystwo Operowe wraz z chórem Liedertafel.
W latach 70. XIX wieku pojawiły się sekcje śpiewacze przy polskich stowarzyszeniach (Towarzystwo Czeladzi Polsko-Katolickiej, Towarzystwo Przemysłowe, Towarzystwo Kupców). W 1876 r. w panoramę Bydgoszczy wpisał się chór „Święty Wojciech”, w 1883 r. – Towarzystwo Śpiewu „Halka”, zaś w 1908 r. – chór mieszany „Moniuszko”. W 1885 r. odbył się w Bydgoszczy pierwszy zjazd chórów polskich, na którym padła myśl utworzenia Związku Kół Śpiewaczych, zrealizowana w 1892 r. Powołany w ramach związku Bydgoski Okręg Śpiewaczy należał do najlepiej pracujących okręgów w Rzeszy NiemieckiejOświata, kultura i sztuka w latach 1850–1914. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 592–599.. Z różnych relacji wynika, że w latach 1870–1900 istniały w polskich domach rzemieślniczych 32 zespoły domowego muzykowania. Pionierami krzewienia polskiej kultury muzycznej byli przede wszystkim krawcy i szewcy, których grupy zawodowe były wśród bydgoszczan najliczniejsze i najlepiej zorganizowanePrus Zdzisław, Kuczma Rajmund, Weber Alicja: Bydgoski leksykon muzyczny. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 2004, s. 293.. Działalność amatorskiego ruchu muzycznego wśród Polaków pozwoliła wytworzyć u schyłku XIX w. na ziemi bydgoskiej silne organizacyjno-artystyczne struktury, będące bastionem polskości i patriotyzmu, które przetrwały kolejne stulecie mimo zmian ustrojów politycznych, wojen i przemian ideologicznych i estetycznych.
Niemiecki ruch śpiewaczy był reprezentowany w 1904 r. przez 10 chórów, z których najwyższy poziom osiągnęły: Liedertafel, Eintracht, Gutenberg i Towarzystwo Śpiewu Sine cura. Bydgoskie chóry niemieckie tworzyły okręg w ramach Poznańskiego Prowincjonalnego Związku Śpiewaczego (niem. Posener Provinzial-Sangerbund). Począwszy od 1855 r. w Bydgoszczy odbywały się kilkakrotnie niemieckie prowincjonalne zjazdy śpiewacze. W 1902 r. kulturalne organizacje niemieckie zrzeszono w Niemieckim Towarzystwie Sztuki i Wiedzy. W wydziale muzycznym tej organizacji znalazły się m.in. chóry, Bydgoskie Towarzystwo Orkiestrowe (niem. Orchesterverein, zał. 1898) i Bydgoski Związek Śpiewaczy (niem. Singakademie, 1903). Rodowód bydgoski posiadali też kompozytorzy niemieccy np. Gustav Graben-Hoffmann, zaś w 1880 r. w Bydgoszczy mieszkał i pracował jeden z najwybitniejszych muzykologów niemieckich – Hugo Riemann.