thumb|245px|Dom towarzyski bydgoskiego Bractwa Kurkowego przy ul. Toruńskiej 30. Dla celów Towarzystwa był użytkowany w latach 1865–1939. Na jego zapleczu znajdował się rozległy ogród, strzelnica, teatr letni Bydgoskie Bractwo Kurkowe – organizacja kurkowa, istniejąca od XV w. w Bydgoszczy, początkowo funkcjonująca jako paramilitarna organizacja cechowa, dzisiaj prowadząca przede wszystkim działalność o charakterze społecznym.
Największą rolę Bydgoskie Bractwo Kurkowe spełniało w okresie staropolskim, gdy stanowiło formę szkolenia bojowego ogółu mieszczan i mogło być użyte do obrony miasta przed nieprzyjacielem. W okresie zaboru pruskiego przekształciło w organizację wojskowo-policyjną o charakterze niemieckim. W dwudziestoleciu międzywojennym pozostało organizacją elitarną, pełniącą funkcje reprezentacyjne i towarzyskie.
Historia Okres staropolski 1495-1772 Warunki do założenia bractwa strzeleckiego zaistniały w Bydgoszczy w XV wieku, po utrwaleniu samorządu miejskiego, budowie umocnień obronnych, rozwoju rzemiosła i handlu oraz powstaniu patrycjatu. Pierwsze dowody na istnienie bractwa pochodzą z 1495 r. i zawarte są w kronice Wojciecha ŁochowskiegoJaniszewska-Mincer Barbara: Bractwo Kurkowe w Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska X (1986–1988). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy 1989.. Stwierdza ono, że organizację oparto na wilkierzu łuczników poznańskichW Poznaniu bractwo łucznicze istniało od 1417 r. i było najstarszą konfraternią na terenie Wielkopolski..
Używana często nazwa bractwa kurkowego urobiona została od kura, który umieszczony na wysokiej żerdzi, stanowił cel dla strzelających łuczników, a jego strącenie oznaczało zakończenie zawodów i ogłoszenie zwycięzcy tzw. „króla kurkowego”Guldon Zenon, Kabaciński Ryszard: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI–XVIII w. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Popularnonaukowe nr 9. Bydgoszcz 1975.. Bractwo bydgoskie miało charakter elitarny, patrycjuszowski co było typowe dla większości ziem polskich (tylko na Śląsku bractwa kurkowe miały powszechny charakter). Główną funkcją społeczną tej organizacji było upowszechnianie wśród mieszczan umiejętności posługiwania się bronią, a w razie potrzeby czynna obrona miastaRogalski Bogumił: Przyczynek do dziejów Bractwa Łuczników w Bydgoszczy w XVI wieku. [w:] Kronika Bydgoska XVII (1995). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy 1996..
Z okresu staropolskiego zachowały się trzy oryginalne przywileje królewskie i Księga Królów Kurkowych z okresu 1682–1774 – jedna z nielicznych, jakie zachowały się w PolscePoza Bydgoszczą tylko Kalisz i Kraków mogą pochwalić się takim zabytkiem.. Pierwszym zachowanym źródłem pisanym jest dyplom z 2 czerwca 1523 r., wydany przez burmistrza i radę miejską Bydgoszczy, który zwalniał króla kurkowego od wszelkich danin, podatków, ciężarów i posług miejskich. W późniejszych czasach uprzywilejowanie króla kurkowego uległo poszerzeniom, pochodzącym z nadań królewskich oraz starościńskich. Z wzmianek w księdze ławniczej Bydgoszczy wynika, że po pomyślnej działalności bractwa w XVI w. nastąpiło zmniejszenie jego aktywności w I połowie XVII w. związane z grabieżami i niszczeniem miasta, epidemiami i powodziami. Bractwo na prośbę magistratu i pospólstwa reaktywował w 1652 r. starosta bydgoski Zygmunt Denhoff. Członkowie bractwa w kwietniu 1656 r. pomogli żołnierzom polskim wedrzeć się do miasta opanowanemu wcześniej przez Szwedów.
26 października 1680 r. król Jan III Sobieski na prośbę magistratu wydał dokument pozwalający na wznowienie działalności bractwa kurkowego, polecając wzorować wilkierz na statucie chełmińskim. Przychylnie do sprawy odnosili się starostowie bydgoscy. Drugi konsens po Zygmuncie Denhoffie wystawił w dniu 5 czerwca 1682 r. Jan Wolff zwalniając w nim również przyszłego króla kurkowego od miar słodowych i podatków w naturze, jakie należały się starostwu. Zwolnienie to potwierdził w 1689 r. następny starosta – Franciszek Zygmunt Gałecki. Jak wskazuje Księga Królów Kurkowych, bractwo faktycznie wznowiło swą działalność w 1682 r. Z tego okresu pochodzi też klejnot bracki, będący dziełem bydgoskiej sztuki jubilerskiej XVII w. Jest to srebrny orzeł w pozłacanej koronie. Na gałęzi przy prawym pazurze znajduje się złocona tarcza na srebrnej blaszce z herbem miasta Bydgoszczy. Na piersi orła widnieje ozdobny herb Grzymała na złoconej blasze. W 1682 r. do bractwa należało 29 członków. Należeli do niego: burmistrz, wójt, pisarz miejski oraz bogaci rzemieślnicy i kupcy bydgoscy. W 1691 r. zatwierdzono nowy wilkierz, oparty na wzorach chełmińskich, a 16 czerwca 1692 r. Jan III Sobieski wystawił dla bractwa przywilej, zwalniając króla kurkowego od wszelkich ciężarów miejskich.
W bydgoskim bractwie warunki przynależności były wygórowane, możliwe do spełnienia przez ludzi zamożnych, mogących się wykazać nienaganną opinią. Kościołem macierzystym bractwa była fara bydgoska, a za patrona obrano sobie Trójcę Świętą. Zebrania odbywały się trzy razy do roku. W bractwie kurkowym obowiązywała surowa dyscyplina. Równocześnie dbano jednak o przyjazne stosunki między członkami i o wzajemne udzielanie w razie potrzeby pomocy. Członkowie byli zobowiązani w uczestnictwie w obrzędach kościelnych i świeckich (powitania dostojników przybywających do miasta) oraz pogrzebach braci.
Główne zawody strzeleckie rozpoczynały się w środę po Zielonych Świątkach i trwały trzy dni. Wyjście z miasta na strzelnicę odbywało się w formie uroczystej procesji, na czele której kroczył chorąży, niosący sztandar bracki, zaś klejnot bracki dzierżył król kurkowy. Strzelanie rozpoczynał starosta (strzał honorowy, bez udziału w zawodach), następnie burmistrz i kolejno członkowie bractwa według hierarchii. Kto trzykrotnie trafił w herb tarczy, zostawał królem kurkowym, otrzymując jako nagrodę przechodnią srebrnego kura. Trzykrotne kolejne zwycięstwo w zawodach tego samego strzelca pociągało za sobą dożywotnią wolność od wszelkich obowiązków wobec miasta oraz otrzymanie na własność klejnotu brackiego. Doroczny król zobowiązany był wystawić ucztę, sprawić bractwu klejnot oraz nową tarczę.
W księdze bydgoskich królów kurkowych istnieje luka w latach 1704–1719, kiedy miasto zostało wyludnione, wskutek zaraz, pożarów i ciągłego stacjonowania wojsk (Sasi, Rosjanie, Szwedzi). W 1719 r. na prośbę wójta bydgoskiego, Wolfa Henryka de Baudissin, bractwo zwróciło się do króla Augusta III i otrzymało nowy przywilej (7 marca 1720), zaś kolejny w 1745 r. Przyjmuje się, że w okresie staropolskim bractwo kurkowe w Bydgoszczy liczyło 30-50 osób. Wielu królów kurkowych, w krótki czas po zwycięstwie zostawało prezydentami miasta. Niektórzy bracia byli królami 3-4 razy, jednak w żadnym wypadku przez trzy kolejne lataWawrzyniec Piński był królem w latach 1688, 1690, 1693 i 1704, Jan Nieporzęcki – w latach 1698, 1701 i 1702, Adrian Duszyński – w latach 1750,1752,1754 i 1755..
Strzelnica bydgoska tzw. celestat, w XV–XVI wieku znajdowała się na północ od murów miasta (przy drodze do Myślęcinka, za kościołem karmelitów). Była ona kilkakrotnie niszczona przez żołnierzy (1577-1579, 1619), wielokrotnie odbudowywana. Począwszy od 1682 r. miejscem zawodów i nauki strzelania było Przedmieście Kujawskie. Strzelnica tam usytuowana była wystawiona i utrzymywana przez radę miasta. Znajdowała się w dużym ogrodzie i posiadała budynek, w którym prowadzono wyszynk piwaBręczewska-Kulesza Daria: Dom towarzyski Bractwa Kurkowego w Bydgoszczy. [w.] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 13. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy.. W odróżnieniu od innych bractw, np. lwowskiego, w Bydgoszczy nie było obowiązku nauki strzelania dla wszystkich mieszczan. Kto chciał nauczyć się strzelania, za opłatą korzystał z broni będącej własnością bractwa. Nauka strzelania miała miejsce od Wielkanocy do Zielonych Świąt, 3 dni tygodniowo.
Każdorazowy król kurkowy miał obowiązek opiekowania się skarbem brackim. Do skarbu tego należały klejnoty i herby, sztandar, dokumenty i gotówka, a przede wszystkim łańcuch króla kurkowego z kurem lub orłem. Do tradycji należało, że każdorazowy zwycięzca wieszał na łańcuchu swój klejnot (medal). W 1631 r. skarb zawierał około 40 klejnotów, na których grawerowano różnego rodzaju sentencje. Pierwszy sprawił go bractwu w 1505 r. starosta bydgoski Stanisław Kościelecki, na którym umieścił herb Kościeleckich – Ogończyk i własne inicjały. Większość znanych z inwentarza klejnotów pochodzi z darów mieszczan bydgoskich, m.in. Marcina Orłowity. Do czasów dzisiejszych przetrwał najcenniejszy zabytek, jakim jest srebrno-złoty orzeł z II połowy XVII w. (nagroda przechodnia królów kurkowych), przechowywany obecnie w Muzeum Okręgowym im. L. Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.
Okres pruski 1772–1920 Po przejściu Bydgoszczy w wyniku I rozbioru Polski w granice Królestwa Prus, bractwo rozpoczęło działalność w 1774 r. Królem kurkowym został wtedy Józef Kozierkiewicz. Jednak w następnych latach Prusacy nie pozwolili bractwu na kontynuację działalności bez uzyskania przywileju od króla pruskiego. Dopiero w 1788 r. król Fryderyk Wilhelm II zatwierdził dawne przywileje bractwa i poszerzył je o prawo do wolnego warzenia piwa. Przywilej przeznaczony był w jednakowej mierze dla Niemców i Polaków. Nowe statuty opracowane w 1789 r. w sprawach zasadniczych nie różniły się od wilkierzy polskich, wprowadzono jednakże kilka nowości, np. dopuszczenie protestantów do władz bractwaJaniszewska-Mincer Barbara: Bractwo Kurkowe w Bydgoszczy. Lata 1774–1939 cz. II. [w:] Kronika Bydgoska XI (1989). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy 1990..
Bractwo w okresie pruskim przez pewien czas było jeszcze stowarzyszeniem polsko-niemieckim, potem jednakże zaczęli przeważać Niemcy. W 1789 r. uzyskano zezwolenie na strzelanie podczas dorocznych uroczystości w imieniu książąt Hohenzollernów, ci zaś odwdzięczali się przesyłając bractwu różne dary (pieniądze, puchary, medale, sztandary). Począwszy od 1790 r. trwał spór o przywileje króla kurkowego, gdyż Kamera Wojenna i Domenalna zniosła jego zwolnienia od podatków miejskich. Dopiero w 1817 r. ustalono, że król kurkowy otrzyma zamiast zwolnienia od ciężarów rocznie 33 talary i 10 groszy, a ponadto zwolniony będzie od kwaterunku.
W 1789 r. Bractwo Kurkowe wydzierżawiło ogród na Przedmieściu Toruńskim, w którym zaczęto budowę nowej Strzelnicy. W tym okresie posiadało ono 34 członków, a więc mniej niż w czasach staropolskich. W 1815 r. bractwo sprzedało Strzelnicę z powodu trudności finansowych oraz niejasnej sytuacji prawnej stowarzyszenia. Dopiero kiedy w 1821 r. rząd pruski uznał bydgoskie bractwo za korporację, któremu przysługiwało prawo do zakupu gruntu, można było uregulować sytuację własnościową. Wówczas nastąpiło uroczyste otwarcie strzelnicy. W 1824 r. władze nadały bractwu nowy statut. Organizację uważano odtąd za niemiecką, oddaną królowi pruskiemu, a wszyscy bracia zmuszeni zostali do noszenia mundurówZielone mundury z czerwonym kołnierzem wyszywanym złotem, latem w białych, krótkich spodniach i trójkątny kapelusz z ciemnozielonym pękiem piór.. Nowością było wprowadzenie dwóch tarcz: dużej (królewskiej) i małej. W bractwie znajdowali się trzej oficerowie: kapitan i dwaj porucznicy oraz dwóch chorążych. Kolejne statuty opracowano w 1835 i 1838 r.