Sobór katedralny Objawienia Pańskiego (), zwany popularnie soborem Bogojawleńskim (ros. Богоявленский собор) – prawosławny sobór Jekaterynburga. Wzniesiony w latach 1771–1774 na głównym placu miejskim. W czasach Imperium Rosyjskiego główna świątynia biskupów jekaterynburskich i jeden z symboli miasta. Wysadzony w 1930 r. przez władze bolszewickie.
Historia Lata 1745–1771 W 1747 r. spłonęła drewniana cerkiew św. Katarzyny Aleksandryjskiej, najważniejszy prawosławny obiekt sakralny ówczesnego Jekaterynburga. Nie przystąpiono od razu do jej natychmiastowej odbudowy, lecz postanowiono tymczasowo uczynić główną świątynią miasta, drewnianą cerkiew Objawienia Pańskiego. Obok cerkwi Przemienienia Pańskiego była ona wówczas jedyną czynną prawosławną świątynią Jekaterynburga. Cerkiew Jekatierińska jeszcze przed pożarem była w bardzo złym stanie technicznym, dlatego już w 1745 r. rozpoczęto budowę cerkwi Objawienia Pańskiego, która mogłaby odciążyć przepełnioną cerkiew św. Katarzyny. Zwłaszcza iż i tak planowano jej rozbiórkę i wzniesienie na jej miejscu kamiennej świątyni. Cerkiew Objawienia Pańskiego miała stanowić tymczasowe rozwiązanie w czasie realizacji tego projektu. Pożar przekreślił te plany. Budowę rozpoczęto jeszcze 1 sierpnia 1745 rokuDaty z okresu Imperium Rosyjskiego podane w Starym Stylu., a uroczystej konsekracji dokonano 13 listopada 1747 r. Metropolita syberyjski i tobolski Antoni erygował nową parafię, która obejmowała swoją jurysdykcją północno-zachodnie tereny miasta.
Pośpieszna konsekracja sprawiła, że przez pierwsze kilka lat nabożeństwa odbywały się w nie w pełni jeszcze ukończonej świątyni. Prace wykończeniowe trwać miały do 1752 r. W 1748 r. uruchomiono przycerkiewny cmentarz, a kolejne dwa lata zajęło pisanie ikon do ikonostasu. Wykonał je osiedleniec Piotr Michajłow. Szybko okazało się, że nowa cerkiew nie jest w stanie pomieścić wszystkich wiernych, chcących brać udział w nabożeństwach. W 1755 r. cerkiew została powiększona o dodatkową kaplicę, którą dedykowano Apostołom Piotrowi i Pawłowi. W międzyczasie rozpoczęła się budową nowej, tym razem murowanej, cerkwi św. Katarzyny, która ostatecznie została ukończona w 1767 r. Wkrótce podjęto decyzję o zastąpieniu drewnianej cerkwi Bogojawleńskiej, budowlą wykonaną z kamienia. W 1770 r., dobudowana przed piętnastoma latami, kaplica Świętych Piotra i Pawła została rozebrana. Wraz z innymi drewnianymi elementami całej budowli została ona przeniesiona w inny rejon miasta, gdzie została ponownie złożona i poświęcona jako cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego. Ta także została później zastąpiona przez murowaną bryłę, a drewniane elementy po kolejnej rozbiórce, zostały przetransportowane do Niżneisecka (obecnie w granicach Jekaterynburga), gdzie wykorzystane zostały przy budowie kolejnej cerkwi i przetrwały do 1930 r.
Lata 1771–1917 mały|240px|Jekaterynburg na początku XX wieku. Z lewej strony widoczny sobór Objawienia Pańskiego Stan techniczny drewnianej cerkwi pogarszał się, co doprowadziło do podjęcia decyzji o wzniesieniu nowej, murowanej świątyni. 17 lipca 1771, obok istniejącej jeszcze drewnianej cerkwi, rozpoczęto budowę nowego obiektu. Prace posuwały się szybko i już 30 marca 1774 r. konsekrowano cerkiew, której także nadano wezwanie Objawienia Pańskiego. Znajdujący się tu ikonostas był trzyrzędowy. 28 czerwca 1775 poświęcono górną świątynię, która za patronów otrzymała – podobnie jak w przypadku wcześniejszej cerkwi – świętych Apostołów Piotra i Pawła. Umieszczono tu dwurzędowy ikonostas. Murowana bryła późniejszego soboru stanęła po lewej stronie już opuszczonego drewnianego budynku jego poprzedniczki, a ta ostatnia została wkrótce ostatecznie rozebrana. W północnej części parteru wybudowano wkrótce kaplicę, która w 1789 r. dedykowana została św. metropolicie Aleksemu. Po remoncie w 1823 r. została dedykowana trzem moskiewskim hierarchom: wspomnianemu już Aleksemu, Piotrowi i Jonaszowi. Kaplica ta w tej postaci i tym miejscu została zlikwidowana ostatecznie w latach sześćdziesiątych XIX wieku. W 1868 r. doszło do kolejnej rozbudowy świątyni. Dolny kościół zyskał dwie nowe kaplice, po północnej i południowej stronie, które zostały konsekrowane w 1869 r. Pierwsza z nich otrzymała za patrona św. Michała Archanioła, a druga ponownie trzech wspomnianych moskiewskich hierarchów. Budynek wieńczyła wieża ze złotą iglicą. Wskazywano na podobieństwo w stylu do petersburskiego soboru Pietropawłowskiego, na którym to konstrukcja miała się wzorować. Całość otoczona była żelaznym parkanem umieszczonym na granitowej podmurówce.
25 grudnia 1833 r. w ramach eparchii permskiej ustanowiono wikariat, którego biskup miał mieć siedzibę w Jekaterynburgu. Cerkiew Objawienia Pańskiego została wybrana jako sobór katedralny. Otrzymanie statusu głównego soboru miasta spowodowało, że trzeba było dostosować ją do nowej sytuacji. Sprawiło to, że w XIX wieku kilka razy została ona przebudowana. W latach 1863–1864 rozbudowano zachodnią część budynku, tworząc galerię i dodając m.in. nową klatkę schodową. Na piętrze pod kopułą umieszczono zakrystię, w której przechowywano cenne szaty i sprzęty liturgiczne, w tym m.in. bogato zdobione enkolpiony (panagia), dekorowane pochodzącymi z ziemi uralskiej kamieniami szlachetnymi ewangeliarze, a także wykonane ze srebra i topazów krzyże. W 1819 r. cerkiew zyskała krucyfiks z relikwiami dwudziestu ośmiu świętych, przywieziony z Kijowa przez jednego z jekaterynburskich notabli. W 1820 r. został on udekorowany, a obecnie przechowywany jest w soborze Świętej Trójcy. W 1853 r. kupiec Tielegin ufundował dla świątyni nowy ikonostas. W dolnym kościele soboru pochowano trzech jekaterynburskich biskupów: Melchizedeka (24 września 1845 r.), Ireneusza (8 maja 1860 r.) i Polikarpa (24 października 1891 r.). W 1885 r. utworzona została samodzielna eparchia jekaterynburska, a sobór Objawienia Pańskiego stał się jej główną świątynią.
Budynek jekaterynburskiego soboru katedralnego wykonany został z czerwonej cegły i spoiwa wapiennego. Na zewnątrz jego ściany pomalowane zostały na kolor turkusowy i biały. W czasie jednego z późniejszych remontów fasadzie nadano barwy złote i białe. Sobór wzniesiony został w stylu rosyjskiego baroku. Nie zachowały się dokładne dane architektoniczne obiektu, jest on znany z kilkudziesięciu fotografii oraz rycin. W 1856 r. długość budowli wynosiła 45 metrów, a szerokość 15 metrów. Po ostatniej przebudowie, w latach sześćdziesiątych XIX wieku (gdy dobudowano nowe kaplice), wymiary soboru były następujące: 55,5 metrów długości i 25,6 metrów szerokości. Sobór mógł pomieścić około 4,5 tysiąca wiernych. Kopuła i iglica świątyni były złocone i doskonale widoczne na terenie miasta. Zwarta dzwonnica soborowa miała pięć pięter i mierzyła 66 metrów, a jej najcięższy dzwon ważył ponad 5 ton. Była to tym samym druga pod względem wysokości budowla w mieście, zaraz po Wielkim Złatouście.
W 1900 r. parafia działająca przy soborze liczyła 1473 osoby. Przy cerkwi funkcjonował fundusz charytatywny, stworzony na bazie środków zgromadzonych przez jednego z duchownych (A. Krotkowa), który miał za zadanie wspierać biednych i potrzebujących na terenie Jekaterynburga. W 1900 r. przy parafii otwarto szkołę żeńską. Największe uroczystości w soborze odbywały się 6 stycznia, gdy w mieście organizowana była wielka procesja z udziałem duchowieństwa, przedstawicieli władz oraz wiernych. W 1906 r. na placu przy soborze odsłonięto pomnik imperatora Aleksandra II Romanowa. Został on wzniesiony z datków zebranych wśród mieszkańców miasta. Obiekt sakralny uchodził za jedną z najpiękniejszych świątyń w mieście i był jednym z symboli przedrewolucyjnego Jekaterynburga. Uznawano go jeden z najświetniejszych przykładów architektury barokowej na terenie Uralu. Sobór Objawienia Pańskiego był ważnym miejscem dla mieszkańców przedrewolucyjnego Jekaterynburga. Tutaj odbywały się ważne uroczystości związane z życiem miasta, przyjmowano tu członków panującej dynastii Romanowów i przedstawicieli władz, a także grzebano prominentnych obywateli.
Lata 1917–1930 mały|240px|Sobór Objawienia Pańskiego na archiwalnej fotografii W latach 1914–1917 górna świątynia służyła za cerkiew garnizonową 126 rezerwowego pułku piechoty. Sytuacja soboru zmieniła się wskutek październikowego przewrotu w 1917 r. i ostatecznego zwycięstwa bolszewików w rosyjskiej wojnie domowej. W 1917 r. plac przy soborze był miejscem protestów i pikiet organizowanych przez bolszewików. Jeszcze w tym samym roku zrewoltowani żołnierze zrzucili z piedestału statuę Aleksandra II. Latem 1918 r. ustawiono tam (przy jednej ze ścian soboru) pomnik ku czci poległych przedstawicieli ruchu robotniczego, ale po wkroczeniu wojsk podległych Aleksandrowi Kołczakowi został on zburzony. Soboru Bogojawleńskiego nie ominęły prześladowania nowych władz sowieckich, w tym m.in. dotknęła go akcja otwierania prawosławnych relikwii. 28 kwietnia 1922 r. przeprowadzono konfiskatę majątku. Świątynię ograbiono łącznie z 18 pudów i 11 funtów srebra, co łącznie wyniosło około 292 kilogramów. W 1924 r. sobór został przekazany ruchowi Żywej Cerkwi. Od tej pory aż do końca istnienia sobór miał pozostawać w rękach tego odłamu rosyjskiego prawosławia i być siedzibą biskupa związanego z odnowicielstwem.
Na początku 1930 r. władze zaczęły inspirować protesty robotników i mieszkańców, którzy mieli „domagać się” zamknięcia dwóch największych prawosławnych soborów w mieście. Także w prasie pojawiały się artykuły domagające się ich przejęcia lub zlikwidowania. Ostatnia procesja z okazji święta Objawienia Pańskiego odbyła się 19 stycznia 1930 r. 15 lutego tegoż roku SwierdłowskaW 1924 r. Jekaterynburg przemianowano na Swierdłowsk, a do dawnej nazwy powrócono w 1991 r. Rada Miejska podjęła decyzję o zamknięciu soboru św. Katarzyny Aleksandryjskiej i soboru Objawienia Pańskiego. Początkowe plany zakładały przekształcenie soboru w dom towarowy, lecz ostatecznie podjęto decyzję o wysadzeniu świątyni w celu uzyskania materiałów budowlanych. Ostatnie nabożeństwo odbyło się 16 kwietnia 1930 r. Przed zamknięciem budynek soboru został ogołocony ze wszystkich pozostałych w nim cennych przedmiotów, rozgrabiono też całe znajdujące się w nim wyposażenie liturgiczne. Niewielką ich ilość udało się uratować i są one obecnie przechowywane w innych cerkwiach Jekaterynburga. W kwietniu 1930 r. sobór został wysadzony w powietrze. Uzyskana w ten sposób cegła, pomimo jej kiepskiej jakości spowodowanej wybuchem, była wykorzystywana przy sowieckiej przebudowie miasta. Wykorzystano ją także najprawdopodobniej do zasypania podziemi soboru, a także do wytyczania nowych, utwardzanych przy jej pomocy, arterii komunikacyjnych w Swierdłowsku.
Odbudowa Apele o odbudowę soboru