Stanisław Tadeusz Chlebowski herbu Poraj (ur. 26 września 1835 w Pokutyńcach na Podolu, zm. 14 czerwca 1884 w Kowanówku) – polski malarz, podróżnik, kolekcjoner orientalnej broni i rzemiosła artystycznego. W malarstwie rozwijał estetykę orientalizmu, łącząc go z akademickim tematem peinture d'histoire.
Życiorys Stanisław Chlebowski był synem Kazimierza i Kamili Skorupki-Padlewskiej h. ŚlepowronAkt chrztu Stanisława Chlebowskiego w parafii Sołodkowce nr 63 z 1835 roku. Archiwum Państwowe Obwodu Chmielnickiego.. Rysunku uczył się w Odessie. W latach 1853–1859 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Za obraz przedstawiający poselstwo kozackie na dworze Piotra Wielkiego otrzymał stypendium, które umożliwiło studia malarskie w Paryżu u Jeana-Léona Gérôme'aA. Kątski, S. Chlebowski, „Kłosy” 1871, I, s. 371–372. Zwiedzał Hiszpanię, Włochy, Niemcy, Belgię. W latach 1864 (lub 1865)–1876 przebywał w Imperium Osmańskim i pracował dla dworu, a od 1870 roku pełnił funkcję nadwornego malarza sułtana Abdülaziza (Abdul-ul-Aziza) w StambuleA. Wójcik, Nadworny malarz sułtana, „Alma Mater”, nr 124, s. 42. Współpraca władcy z artystą polegała na licznych zamówieniach obrazów batalistycznych, przedstawiających zwycięskie walki Turków z Rosjanami, Grekami i Austriakami. Namalował między innymi bitwę pod Warną i pod Mohaczem, sułtanów Mehmeda I, Murada IV oraz Sulejmana Wspaniałego. Równolegle Chlebowski pracował na zamówienie rodaków, między innymi Władysława Kościelskiego, który w latach 1865–1876 zamówił u niego obrazy Sobieski pod Wiedniem i Śmierć Władysława Jagiellończyka pod Warną.
Według współczesnych artyście krytyków oraz przekazów samego artysty, praca na sułtańskim dworze okazała się rozczarowaniem – miała polegać na malowaniu od rana do wieczora, pod dużą presją. Chlebowski zmuszony był nanosić na swoje obrazy poprawki narzucane bezpośrednio przez Abdul-ul-Aziza. Antoni Zaleski, twórca wspomnień z wyprawy na wschód nazwał obrazy Chlebowskiego urzędowymi, nisko oceniając ich artystyczną jakość – w opinii współczesnych były one schematyczne, nie oddawały realiów historycznych i rzucała się w oczy ich reprezentacyjna funkcja. Podobnego zdania był sam artysta, wspominający to w wywiadzie dla „Czasu”. Zachowane w zbiorach muzealnych prace charakteryzuje biegłość techniczna i umiejętne stosowanie konwencji sztuki reprezentacyjnej, np. poprzez sposób ukazywania zwycięskiego władcy na białym koniu. Zarówno w dużych płótnach, jak w mniejszych studiach, Chlebowski z dużą dokładnością ukazywał dekoracje wschodnich wnętrz i fasad, ozdobne desenie i fakturę tkanin.
Okoliczności pojawienia się artysty w Stambule nie są jasne. Podczas pobytu w Stambule, artysta nawiązał kontakty z Polakami, przebywającymi w stolicy Imperium Osmańskiego, między innymi z Sadykiem Paszą (Michałem Czajkowskim), Seferem Paszą (Władysławem Kościelskim) i Olgierdem Sabińskim, przedstawicielem belgijskiej firmy handlującej bronią. W latach 1866–1870 sprowadził tam swoją matkę i siostry, Kamilę, Ksawerę i Helenę, które następnie wróciły do Krakowa. W 1876 Stanisław Chlebowski przeniósł się do Paryża. W czasie, gdy miał tam pracownię, malował na sprzedaż liczne niewielkie studia o etnograficznym charakterze: przedstawienia wartowników, Bachi-Bazouków (żołnierzy z nieregularnych oddziałów armii tureckiej), żołnierzy albańskich (tzw. Arnautów lub Albańczyków), modlących muzułmanów, muzykantów i kobiet w ludowych ubiorach, posługując się konwencją zapożyczoną od Gérôme’a, od którego mógł przejąć upodobanie do skrupulatnego studium przedmiotów i wiernego odtwarzania motywów.
Podczas pobytu z matką i siostrami w Krynicy poznał swoją przyszłą żonę, Marię Mikułowską, również malarkę-orientalistkę. Jej domniemany portret znajduje się w zbiorach Katolickiego Uniwersytetu LubelskiegoStanisław Chlebowski, Popiersie turczynki (Marii z Mikułowskich Chlebowskiej Madeyskiej?), olej na tekturze, 1884, zbiory cyfrowe KUL. Ożenił się z nią 8 stycznia 1880 roku w Krakowie, gdzie zamieszkali wspólnie w roku 1881. Dotarła tam również kolekcja ubiorów i militariów Chlebowskiego, przekazana przez spadkobierczynie artysty do zbiorów Muzeum Narodowego oraz Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie.
Po opuszczeniu dworu Abdul-ul-Aziza kontynuował w malarstwie wątki orientalne, posługując się w tworzeniu bronią i ubiorami, których sporą kolekcję zabrał ze sobą. W latach 70. powstały malarskie studia tych obiektów, znajdujące się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Studia te stanowiły przygotowanie do stworzenia wielkoformatowego dzieła Wjazd sułtana Mehmeda II do Konstantynopola, nieukończonej kompozycji o wysokości 500 cm i szerokości 1094 cmStanisław Chlebowski, Wjazd sułtana Mahometa II do Konstantynopola, olej na płótnie, 1874–1884, Nr inw.: MNK II-a-72, Zbiory cyfrowe Muzeum Narodowego w Krakowie. Praca nad płótnem zbiegła się w czasie z współpracą z Władysławem Czartoryskim, opiekującym się rodzinną kolekcją, w latach 1870–1876 przemieszczającą się pomiędzy Paryżem a Krakowem, w związku z założeniem w Krakowie Muzeum. Czartoryski wypożyczał zbiory na różnego rodzaju wystawy, a Chlebowski pełnił wówczas rolę kurieraA. Lebet-Miniakowska, Z Polski do Odessy – z Odessy do Polski. Roman Chojnacki i Stanisław Chlebowski. Repozytorium Uniwersytetu w BiałymstokuDziennik Czynności Zarządu Zbiorów XX Czartoryskich od 1. Stycznia 1878 do 31 Grudnia 1884, Kraków, Archiwum Biblioteki Czartoryskich, 24 grudnia 1878 r., 2 stycznia 1879 r., 8 stycznia 1880 r., Biblioteka Książąt Czartoryskich, sygn. 12344.. Studia detali do wielkiego płótna uzyskały z czasem status niezależnych dzieł sztuki. Reprezentatywny dla tego momentu twórczości artysty jest zestaw 16 podarowanych Muzeum Narodowemu przez wdowę po artyście malarskich szkiców na płótnie i tekturze, powstałych w roku 1879. Pięć spośród namalowanych w tej serii obiektów zostało zidentyfikowanych jako dokumentacja zbiorów Czartoryskiego, głównie z tzw. „Skarbca Sieniawskich”. Są to: buława „hetmana Sieniawskiego”, siodło „po Lubomirskim”, dwa strzemiona, tarcza „po Sieniawskim” i szabla „po Sieniawskim”. Możliwe, że na pozostałych 11 obrazach znajdują się wizerunki obiektów zaginionych podczas II wojny światowej.
Stanisław Chlebowski jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w pobliżu grobowca Henryka Rodakowskiego (kwatera W).
Reprodukcja ukazującego wschoni turban Studium do obrazu „Wjazd sułtana Mahometa II do Konstantynopola” ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie została w 2023 roku włączona do talii kart dodatku do gry Dixit, Dixit: MNKInstrukcja do gry, materiały dystrybutora.
mały|Grób Stanisława Chlebowskiego na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie
Znane dzieła Poselstwo kozackie u Piotra Wielkiego (1859), obraz namalowany podczas nauki w Petersburgu Śmierć księcia Orange (1861) Joanna d’Arc w więzieniu w Amiens (1864), kupiony przez cesarza Napoleona III dla miasta Bar-le-DucB. Studziżba-Kubalska, Kompozycje historyczne i rodzajowe Stanisława Chlebowskiego (1835–1884) – w kręgu inspiracji malarstwem francuskim, „Roczniki Humanistyczne”, 4, 2008–2009, s. 139–153., Château des ducs de Bar, Bar-le-Duc Kochanowski przy zwłokach Urszuli (Le Poète polonais Jean Kochanowski pleurant la mort de sa fille Ursule), olej na płótnie, 1835–1873, Musée d’Orsay Sobieski pod Wiedniem, olej na płótnie, między 1865–1876, Muzeum Narodowe w Krakowie Śmierć Władysława Warneńczyka pod Warną, olej na płótnie, między 1865–1876, Muzeum Narodowe w Krakowie Polowanie z sokołami sułtana Ahmeda III, olej na płótnie, 1873, Muzeum Narodowe w Poznaniu Wjazd Mehmeda II do Konstantynopola (1874-1884), olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Krakowie Studia broni i ubioru do obrazu Wjazd Mehmeda II do Konstantynopola, lata 70. XIX wieku Turczynka, olej na tekturze, po 1864, Muzeum Śląskie w Katowicach Sułtan Bajazyt w niewoli u Tamerlana (1878) Śmierć sułtanki (Uduszenie sułtanki), przed 1879 Studia postaci i sceny rodzajowe: Przy bramie miejskiej (1873) Turecki wartownik (1880) Grajek przed meczetem w Konstantynopolu Czas modlitwy
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu Kategoria:Bataliści Stanisław Kategoria:Ludzie związani z Kowanówkiem Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polacy w Imperium Osmańskim 1795–1918 Kategoria:Polscy malarze XIX wieku Kategoria:Polscy malarze nadworni Kategoria:Polscy malarze realizmu Kategoria:Polscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Urodzeni w 1835 Kategoria:Zmarli w 1884