Vyšný Kubín (węg. Felsőkubin) – wieś (obec) na północy Słowacji, w powiecie Dolný Kubín, na Orawie.
Położenie Vyšný Kubín położony jest na Pogórzu Orawskim, u północnych podnóży Wielkiego Chocza. Leży ok. 3,5 km na południe od Dolnego Kubina, w dolinie potoków Jasenovskiego i Leštinskiego, przy czym większość zabudowy znajduje się w dolinie tego drugiego cieku wodnego. Nad tą częścią zabudowy od strony północnej wznoszą się dwie majestatyczne, wapienne Wyżniokubińskie Skały – Tupá skala i Ostrá skala.
Przez zachodnią część miejscowości przebiega droga krajowa nr 59, natomiast doliną Leštinskiego potoku biegnie droga lokalna do miejscowości Malatiná, obie z komunikacją autobusową, z Dolnego Kubina odpowiednio do Rużomberku przez Valaską Dubovą i do Malatiny przez Osádkę.
Historia Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pochodzi z 1325 roku, tym nie mniej ślady ludzkiego osadnictwa sięgają tu epoki brązu. W dolinie Jasenovskiego potoku, bez mała w centrum wsi, odkryte zostało rozległe, używane przez długi czas cmentarzysko urnowe kultury łużyckiej, zarówno z mogiłami, jak i z kamiennymi grobami skrzynkowymi. Na wznoszących się nad dzisiejszym Vyšným Kubínem skałach Ostrej i Tupej istniało ciągłe osadnictwo, poświadczone wykopaliskami archeologicznymi. Osady ludzkie istniały tu poczynając od eneolitu (epoka miedzi) przez epokę brązu (kultura łużycka), wczesną epokę żelaza (kultura halsztacka) aż po okres lateński (kultura puchowska). W kolejnych stuleciach wiódł tędy z doliny Wagu do doliny Orawy i dalej, przez ziemie polskie nad Bałtyk, ruchliwy szlak handlowy, którego trasę wyznaczają liczne miejsca znalezisk archeologicznych. Znaleziska datowane na IV w. n.e. wskazują, że wierzchołki wspomnianych skał były później użytkowane w początkach ery wędrówek ludów. Ostatnią fazę osadnictwa wyznaczył tu gród z czasów wielkomorawskich (IX w.).
We wspomnianym 1325 r. potężny możnowładca górnowęgierski pierwszej połowy XIV w., żupan zwoleński znany jako „magister” Doncz, nadał ziemianom z okolicy Rużomberka w zamian za Liptovską Revucę leżącą już na Orawie osadę, nazwaną Felseu Kulbin. Osada ta wkrótce została włączona w skład wielkiego „państwa” feudalnego z siedzibą na Zamku Orawskim. W 1355, a następnie w 1361 roku król Ludwik I wyłączył osadę Vyšný Kubín spod jurysdykcji Zamku Orawskiego i przyznał ją miejscowej szlachcie jako prywatną własność. Odtąd była już wsią szlachecką, należącą do ziemiańskich rodów Meškalów i Kubínyich. Ci władali Vyšným Kubínem do 1848 r.
W rejestrze podatkowym z 1547 r. Felsew Kubin z dwoma portami (bramami domostw, od których płacono podatki) i dwoma żelarzami (chłopami pańszczyźnianymi bez ziemi i domu) wymieniony jest jako majątek Krzysztofa Kubyny. W roku 1570 pojawia się nazwa wsi w formie Vyšný Kubín. W 1598 roku Vyšný Kubín należał do Kubínyich i liczył 14 domostw. W 1604 roku we wsi wzmiankowane były dwa dwory ziemiańskie i siedem domów pańszczyźnianych. W 1611 roku Vyšný Kubín należał do parafii ewangelickiej w Dolnym Kubinie. W 1778 r. we wsi naliczono 13 roli i 455 mieszkańców, w tym 67 osób z rodzin ziemiańskich i 6 wolnych chłopów. Rodziny ziemiańskie to: Kubínyi, Messko, Országh-Gazda, Ivanović, Koroda. W 1828 roku w Vyšnym Kubínie było 78 gospodarstw, w których mieszkało 535 osób.
Pomiary przeprowadzone w 1850 r. wykazały, że obszar wsi obejmuje 2142 morgi. Ustawa o zniesieniu poddaństwa z 1848 r. nie spowodowała żadnych zmian w stosunkach własnościowych gruntów, ponieważ wszystkie one należały do konkretnych rodzin ziemiańskich. Do 1870 roku liczba domów wzrosła do 137, a mieszkańców do 626.
Mieszkańcy wsi zajmowali się głównie uprawą roli i hodowlą. W XVIII wieku w Vyšnym Kubínie zaczęło rozwijać się domowe rzemiosło: płóciennictwo, sukiennictwo, a następnie krawiectwo, szewstwo i kuśnierstwo. Kamieniem milowym w historii wsi był rok 1907, kiedy to powstała tu kancelaria notarialna, obejmująca oprócz samego Vyšnego Kubína wsie: Jasenová, Leštiny, Malatiná, Osádka, Pokryváč, Srňacie. Za czasów tzw. Pierwszej Republiki (1920-1938) działał we wsi tartak, kuźnia i trzy młyny.
W końcowym okresie II wojnie światowej w okolicy wsi rozwijał się ruch oporu. Warunki jego działania pogorszyły się, kiedy we wrześniu 1944 r., krótko po wybuchu słowackiego powstania narodowego, Dolny Kubin wraz z okolicznymi wsiami zajęły jednostki niemieckie. Od połowy września 1944 r. w okolicy działał kilkuosobowy oddział partyzantów radzieckich o nazwie „Signál”, który do końca roku rozrósł się do ok. 220 ludzi. Dowodził nim podpułkownik Šarov (Alexander Šarapov). Pod Wielkim Choczem od strony Vyšného Kubína we wrześniu 1944 r. utworzono leśny obóz grupy partyzanckiej porucznika Emila Kováčika, który oddzielił się od oddziału partyzanckiego kapitana Tichonowa z zadaniem nękania transportu wroga na drodze Rużomberk – Dolny Kubin.
Gdy na początku stycznia 1945 r. Niemcy zaczęli częściej napadać na okoliczne wsie, będące ostoją partyzantów, ci wzmogli swoje działania. M.in. w nocy z 25 na 26 stycznia 1945 r. zaskoczyli niemiecki oddział nocujący w gospodarstwie Mešków, przy czym zdobyli samochód pancerny. 28 stycznia w pobliżu Vyšného Kubína partyzanci zastrzelili niemieckiego majora, porucznika i dwóch żołnierzy, którzy jechali z nimi na saniach. W odpowiedzi niemieckie dowództwo z Dolnego Kubina zorganizowało kilka ekspedycji karnych przeciwko partyzantom. Największa z nich, w której uczestniczył oddział własowców, miała miejsce 31 stycznia. Działania Niemców, zwłaszcza w okresie zbliżania się frontu, nie zastraszyły partyzantów, a jedynie sprowokowały ich wzmożoną aktywność, skierowaną również przeciwko oddziałom niemieckim w Vyšným Kubínie. Przykładem tego był np. napad na stacjonujący w Kasztelu Kubínyich oddział niemiecki, w którym partyzanci zdobyli kilka koni. 4 kwietnia trwały już walki o Srňacie (dziś część Dolnego Kubina) i o Wyżniokubińskie Skały. Pierwsze jednostki Armii Czechosłowackiej dotarły do Vyšného Kubína 5 kwietnia 1945 r.
Po II wojnie światowej mieszkańcy znaleźli pracę w lokalnej rolniczej spółdzielni produkcyjnej, gospodarce leśnej oraz w zakładach Dolnego Kubina i Rużomberku.
W Vyšným Kubínie urodził się jeden z najwybitniejszych poetów słowackich, Pavol Országh Hviezdoslav (1849-1921). Jego dom rodzinny nie zachował się do naszych czasów. Jego miejsce wyznacza skromny, pamiątkowy obelisk. Pomnik, upamiętniający poetę, znajduje się przy głównej drodze, naprzeciwko kasztelu Kubínyich (dolnego). Przedstawia on prządkę, postać z wiersza, w którym Hviezdoslav opiewał swoją matkę. Modernistyczna kompozycja z 1972 r. jest dziełem słowackiego artysty Fraňa Štefunko.
We wsi urodziła się również Margita Figuli (1909-1995), słowacka pisarka, autorka nowel psychologicznych i powieści historycznych.
Zabytki Znaleziska archeologiczne na Tupej i Ostrej skale; Średniowieczny, katolicki kościół pw. Najświętszej Trójcy; Kasztel Kubínyich (tzw. Dolny) z XVII w.; Kasztel Kubínyich (tzw. Górny) z końca XVIII w.;
Szlak turystyczny Vyšný Kubín – polana Drapáč – Wielki Chocz. Czas przejścia: 4h
Przypisy Hencovský Ján a kolektív: Orava. Turistický sprievodca ČSFR, č. 29, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1990, s. 234–235 .
Kategoria:Vyšný Kubín Kategoria:Orawa Kategoria:Miejscowości w powiecie Dolny Kubin