thumb|240px|Północne Indie w czasach Buddy Wczesny buddyzm – pierwszy okres w historii buddyzmu, który rozpoczął się wraz z podjęciem działalności przez historycznego Gautamę Buddę (Siakjamuniego), a zakończył pierwszą schizmą i powstaniem wczesnych szkół buddyjskich.

Badania dotyczące tego okresu oscylują wokół trzech głównych problemów: kwestii historyczności Siakjamuniego i jego życia, głoszonej przez niego nauki (w literaturze polskiej zwanej czasami „buddyzmem pierwotnym”) oraz organizacji życia zakonnego (sangi). Dużą uwagę poświęca się również sytuacji politycznej, ustrojowej i gospodarczej państw indyjskich oraz kondycji dominującego wówczas braminizmu. Według uczonych czynniki te miały istotny wpływ na powstanie pierwotnej doktryny oraz jej przyszły sukces i szybkie rozpowszechnienie.

Rys historyczny Ok. XV wieku p.n.e. Indoariowie po przekroczeniu Hindukuszu rozpoczęli podbój Półwyspu Indyjskiego. Ich przybycie zbiegło się z upadkiem cywilizacji doliny Indusu (ok. XIII wieku p.n.e.), której północne, pokrywające się z terenem dzisiejszego Pendżabu obszary, początkowo zasiedlili. Od X wieku p.n.e. stopniowo przesuwając się w kierunku wschodnim, zajmowali żyzne ziemie pomiędzy Indusem i rzeką Jamuną, gdzie stworzyli wysokorozwiniętą cywilizację, składającą się z grupy samodzielnych, rywalizujących ze sobą państewek. Ich cechą wspólną pozostawała religia oparta na Wedach, a także społeczny podział na cztery klasy (warny), dwie wyższe: kapłanów i wojowników oraz dwie niższe: rolników i niewolnych.

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym i licznymi zapożyczeniami z religii ludów podbitych, wedyzm wyewoluował w kierunku braminizmu, religii mocno zrytualizowanej i zdominowanej przez dziedzicznych kapłanów. Ci, którym nie wystarczały proste wierzenia oparte na kulcie sił przyrody, wiedzę natury filozoficzno-religijnej czerpali z Upaniszad (komentarzy do Wed). Ich motywem przewodnim były rozważania o brahmanie (byt absolutny) oraz jego relacje z transmigrującym (reinkarnującym się) atmanem (duszą osobową).

Indie w VI wieku p.n.e.

Życie i działalność Gautamy Buddy przypadły na okres istotnych przemian politycznych i ekonomicznych w Indiach, w VI wieku p.n.e. Przejście od gospodarki naturalnej do opartej na pieniądzu gospodarki towarowej zapoczątkowało niespotykany dotąd w historii rozwój produkcji i handlu. Korzystała na tym nowo powstała klasa kupców oraz władcy, którzy w celu zdobycia wytworzonych bogactw, posuwali się do gwałtów i bezprawia.

W tym czasie w północnej części półwyspu rywalizowało ze sobą 16 państw, monarchii i republik, pogrążonych w permanentnej wojnie, a kilka z nich zorganizowanych w sposób autokratyczny, szukało powszechnej dominacji. Zgromadzone dobra pozwalały co ambitniejszym władcom na zbudowanie potężnych monarchii i zmuszenie mniejszych sąsiadów do uległości. Frustracja wywoływana bezradnością wobec tych, ingerujących w tradycyjny sposób życia zmian, rodziła poczucie zagrożenia wśród mieszkańców mniejszych krain. Obawiali się oni utraty niezależności, a co za tym idzie swojej dotychczasowej pozycji społecznej, determinującej jakość egzystencji w systemie kastowym.

W tych okolicznościach silnie zrytualizowana religia bramińska okazała się zawodna, nie potrafiąc zapewnić oparcia w nowej, stymulującej ale również pełnej zagrożeń sytuacji. Nasilił się za to, zakorzeniony w tradycji sięgającej czasów cywilizacji doliny Indusu i opozycyjny w stosunku do braminizmu ruch filozoficzno-religijny, reprezentowany przez tzw. śramanów. Byli to wędrowni, wywodzący się z różnych kast i żyjący z jałmużny asceci, którzy odrzucali opartą na Wedach religię, a pozostając na marginesie życia społecznego dążyli do uspokojenia umysłu poprzez umartwienie i jogę oraz rozmyślania natury filozoficznej i nauczanie. Negując tradycyjne, boskie wyobrażenie praw rządzących wszechświatem, zaczęli szukać satysfakcjonującego wyjaśnienia nurtujących ich pytań poprzez racjonalizację, znacznie przyczyniając się do rozwoju astronomii, matematyki i medycyny. Doprowadziło to odrzucenia wiedzy opartej na autorytecie i założenie jej weryfikowalności.

W sferze religijnej większość śramanów przyjmowała, zapoczątkowaną przez Upaniszady doktrynę reinkarnacji, zakładając jednak, że celem najwyższym nie powinno być ziemskie szczęście (osiągalne poprzez moralne życie, które w przyczynowo-skutkowym prawie karmana zapewnia dobre odrodzenie), ale całkowite wyzwolenie transmigrującej duszy z cyklu wcieleń.

Budda thumb|240px|Lumbini (Nepal). Zgodnie z tradycją miejsce narodzin księcia Siddharthy

Chociaż pojawiały się próby wyjaśnienia fenomenu Buddy poprzez konotacje mityczne (szczególnie wśród uczonych XIX-wiecznych), w świetle współczesnych badań, historyczność założyciela buddyzmu nie budzi już żadnych wątpliwości. Przedmiotem długoletniej dyskusji pozostawała także kwestia datowania, szeroko opisywanej w źródłach paranirwany (momentu śmierci), stanowiącej punkt wyjścia dla wszelkich ustaleń chronologicznych. Pomimo nie do końca wyjaśnionych wątpliwości od dłuższego czasu przyjmuje się jednak, że Budda zmarł ok. roku 480 p.n.e., a dokładniej w 486 p.n.e. (na podstawie informacji źródłowych o tym, że w chwili śmierci miał 80 lat, wnioskuje się, że urodził się w 566 p.n.e.)

Przyszły Budda przyszedł na świat jako Siddhartha z rodu Gautama (Gotama), z plemienia Siakjów (jego przydomek Siakjamuni oznacza mędrca z kraju Siakjów, sanskr. muni mędrzec). Jego ojcem był władca małego miasta-państwa Kapilavastu, utożsamianego współcześnie ze stanowiskiem archeologicznym na terenie miasta Tilaurakot w południowym Nepalu. Państwo Siakjów pozostawało w zależności od któregoś z większych sąsiadów, ale posiadało ustrój republikański, a władca był obieralny. thumb|left|150px|Drzewo pod którym Budda miał doznać oświecenia Bodh Gaja

Pomimo tego, iż młody książę Siddhartha miał rodzinę (żonę i syna), w wieku 29 lat zdecydował się porzucić bliskich, aby wieść życie śramana. Po 6 latach praktyk jogicznych i ascezy osiągnął oświecenie (miał wtedy 35 lat) i rozpoczął nauczanie.

Sangha

Pierwszymi uczniami oświeconego Buddy byli asceci z Parku Jeleni w indyjskiej miejscowości Sarnath, z którymi ten medytował przez kilka wcześniejszych lat. Podobnie jak w przypadku innych szkół, wokół zrealizowanego mistrza i jego uczniów zgromadzili się świeccy, chcący podążać ich drogą. Pierwotna buddyjska sangha zorganizowana była wokół czterech niezależnych grup: dwóch zakonnych (mnichów bhikszu i mniszek bhikuszini) oraz dwóch świeckich (mężczyzn upasaka i kobiety upasika). Mnisi zajmowali się praktyką i nauczaniem, a świeccy zapewniali im środki niezbędne do życia. Poszczególne zgromadzenia pozostawały od siebie niezależne, a mnisi spotykali się regularnie w celu uregulowania spraw bieżących, przy czym decydował głos większości (wzorem dla tej praktyki był prawdopodobnie republikański ustrój rodzimego miasta Siakjamuniego). W celu uniknięcia konfliktów z władzami i niepotrzebnych napięć wewnątrz zgromadzeń, do wspólnoty nie przyjmowano ludzi w służbie królewskiej, przestępców chcących uniknąć odpowiedzialności oraz osób chorych zakaźnie. Wewnątrzwspólnotowe zasady współżycia opisane zostały w tzw. Vinayi. thumb|240px|Zbudowana przez króla Aśokę Stupa Dhamekh w miejscu, w którym Budda wygłosił pierwsze nauki

Warto zwrócić uwagę na to, iż założone przez Buddę zgromadzenie nie było ani jedynym, ani nawet największym w tym czasie. Oprócz Siakjamuniego i jego uczniów istniało sześć innych szkół, skupionych wokół cieszących się dużym autorytetem nauczycieli z kręgu śramanów. Należeli do nich: Maskarin Gośala przywódca adźiwików, którego poglądy oscylowały wokół fatalizmu jego uczeń Mahawira założyciel szkoły dżinijskiej Adźita Keśakambali przedstawiciel materializmu Kakuci Katjajana (eteryczność) Sandżajin Wajratiputra (agnostycyzm) Purana Kaśjapa (zaprzeczenie wszelkiej moralności, swoisty nihilizm).

Nauki

Budda nie zostawił żadnych spisanych nauk, pomimo tego iż od momentu oświecenia działał przez kolejnych 45 lat. Dlatego też w trzy miesiące po jego śmierci odbył się pierwszy sobór buddyjski, na którym recytowano z pamięci wskazania mistrza, po czym spisano je w formie tzw. sutr, które razem z Vinayą (reguły monastyczne) i Abhidharmą (komentarze) stworzyły kanoniczną Tripitakę. thumb|left|240px|Miejsce śmierci Buddy. Kushinagar, Indie

Dostęp do sutr zgromadzonych w Tripitace nie oznacza jednak bezpośredniego wglądu w pierwotne nauczanie Buddy. Ze względu na to, iż każda z późniejszych tradycji (pozainyjskich) stworzyła własne tłumaczenia i komentarze, różnią się ona od siebie znacznie, również w kwestiach natury doktrynalnej. Na domiar złego oryginalne indyjskie teksty zostały zniszczone w wyniku trzynastowiecznych, muzułmańskich najazdów oraz związanego z nimi planowego burzenia szkół i klasztorów.

W tej sytuacji porównano teksty Tripitaki różnych tradycji oraz dokonano przeglądu źródeł zewnętrznych. Szybko okazało się, że rekonstrukcję pierwotnej doktryny ułatwia porównanie sutr do nauczania współczesnych Buddzie konkurencyjnych szkół oraz w miarę możliwości odtworzenie ich wzajemnych relacji (w kwestiach doktrynalnych). W ten sposób ustalono, że wczesny buddyzm charakteryzowało: odrzucenie wiedzy opartej na autorytecie oraz podkreślenie, że prawda musi zostać odkryta osobiście przez praktykującego (empiryzm i weryfikowalność) przekonanie o skuteczności działania (stanowisko opozycyjne do fatalizmu Adźiwików) brak przywiązania, osiąganego poprzez tzw. „drogę środka”, czyli odrzucenie hedonizmu i nadmiernej ascezy przekonanie o powszechnej nietrwałości przekonanie o powszechnej przyczynowości (prawo karmana) przekonanie o ograniczonych możliwościach poznania i wiedzy

W tym świetle doktryna buddyjska wyłamuje się z prostych prób zakwalifikowania jej jako religii lub filozofii i według badaczy ...tak długo jak religia opisywana będzie przy użyciu terminów wyłącznie teistycznych, a filozofia z pominięciem kwestii czysto duchowych i etycznych, buddyzm nie będzie żadną z nich.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Historia buddyzmu Kategoria:Buddyzm indyjski