Antin (Antoni) Wasyńczuk (ukr. Антін Васиньчук), też Antin Wasylczuk (ukr. Антін Васильчук); ur. 21 listopada 1885 w Chełmie, zm. 13 maja 1935 tamże) – ukraiński działacz społeczny na Chełmszczyźnie, polityk, agronom. W latach 1918–1919 minister pełnomocny URL ds. repatriacji prawosławnej ludności Chełmszczyzny i Podlasia. W 1920 założyciel towarzystwa Ridna Chata i gazety Nasze Żyttia w Chełmie.

W latach 1922–1927 poseł do Sejmu I kadencji, a w okresie od 1922 do 1923 prezes Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej. Organizator ukraińskiego ruchu spółdzielczego na Chełmszczyźnie. Opowiadał się za szeroką autonomią dla ludności ukraińskiej w ramach państwa polskiego, dążył do porozumienia z władzami II Rzeczypospolitej. Sprzeciwiał się wpływom radykalnych ideologii pośród Ukraińców zamieszkujących Polskę – zarówno komunizmu, jak i skrajnego nacjonalizmu.

Brat Pawła Wasyńczuka.

Wczesne lata Pochodził z rodziny mieszczan-rolników Kłymentija (Klemensa) i Marii z domu Dżaman. Był najstarszym dzieckiem tego małżeństwa. Miał troje rodzeństwa: Pawło (Pawła) (1893–1944), Mikołaja (ur. 1897) i Marię (1905–1945). Ukraińska unicka rodzina Wasyńczuków, pochodzenia chłopskiego, wywodziła się z miejscowości Iłowa położonej na Chełmszczyźnie. W 1810 Mikołaj Wasyńczuk (1765–1845), prapradziadek Antina, osiedlił się w Chełmie. Od tego czasu rodzina Wasyńczuków zamieszkiwała to miasto.

W różnych materiałach dotyczących zarówno samego Antina, jak i jego brata Pawło, ich nazwisko często występuje w formie „Wasylczuk” (szczególnie, gdy zapisywane jest cyrylicą). Jak podaje biograf Wasyńczuka, dr Mirosław Szumiło, w 1917 Antin, Pawło oraz ich kuzyn Jerzy zmienili nazwisko na wcześniej wspomniane (na początku lat 20. XX wieku Antin posiadał dokumenty osobiste na nazwisko „Wasylczuk”). Do pierwotnego jego brzmienia powrócili w 1923. Prasa ukraińska pozostała jednak przy formie „Wasylczuk”.

W większości wydawnictw poświęconych postaci Wasyńczuka podawana jest błędna data jego narodzin – 16 lipca. Datę 21 listopada 1885 wskazują jednak dane Urzędu Stanu Cywilnego w Chełmie oraz zapis w dowodzie osobistym samego zainteresowanego, przywoływany przez biografa Wasyńczuka, Mirosława Szumiłę. Antin został ochrzczony w prawosławnym soborze katedralnym w Chełmie (obecnie rzymskokatolicka bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny). Pierwsze lata przeżył w rodzinnym domu, położonym przy ulicy Browarnej.

Edukacja thumb|Budynek I LO im. Stefana Czarnieckiego w Chełmie, dawnego seminarium prawosławnego, do którego uczęszczał Antin Wasyńczuk W 1894 rozpoczął edukację w szkole jednoklasowej działającej przy chełmskim seminarium duchownym. Następnie, od 1895, uczęszczał do szkoły duchownej, przygotowującej uczniów do seminarium duchownego. Był dobrym uczniem, jednak nie wykazywał zapału do nauki przedmiotów związanych z kwestiami religijnymi. Pomimo tego, w 1900 rozpoczął naukę w prawosławnym seminarium duchownym w Chełmie. Uczęszczających do niego poddawano rusyfikacji, jak również wpajano poglądy antykatolickie i antypolskie. U Wasyńczuka indoktrynacja ta wywarła skutki odwrotne od zamierzonych. Po rewolucji w 1905 wstąpił do nielegalnej organizacji ukraińskiego ruchu narodowego – Hromady chełmskiej, mającej charakter kulturalno-oświatowy. Gdy posunięcie to wyszło na jaw, został wydalony z seminarium w Chełmie i przeniesiony do Symferopola na Krymie, gdzie kontynuował naukę w tamtejszym seminarium duchownym. Tam też zdał maturę.

W 1905 znalazł się w Kijowie, gdzie studiował na Wydziale Agronomicznym tamtejszego Instytutu Politechnicznego Imperatora Aleksandra. Działał wówczas w Ukraińskich Studenckich Hromadach, niepodległościowych organizacjach o charakterze socjalistycznym. W tym czasie nawiązał kontakty z Polakami, prowadzącymi podobną działalność, m.in. w Korporacji studentów Polaków Uniwersytetu i Politechniki. W 1909 lub 1910 Wasyńczuk przeniósł się do Nowej Aleksandrii (ówczesna nazwa Puław), gdzie uczęszczał do Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa. Uczelnię ukończył w 1911, otrzymując tytuł uczonego agronoma 1 kategorii.

Dalsza edukacja Wasyńczuka i jego pierwsze doświadczenia zawodowe nie są do końca poznane. Najprawdopodobniej studiował następnie na politechnice w Rosji (jako asystent), potem zatrudniony był w ziemstwie połtawskim, później pracował jako inżynier gubernialny w Grodnie. Od 1915 do 1916 był słuchaczem Wydziału Ekonomicznego Instytutu Handlowego w Kijowie. Według części źródeł, miał być także studentem w Heidelbergu, gdzie poznał swą późniejszą żonę, Polkę wyznania rzymskokatolickiego, Stefanię Galińską. Ich ślub miał miejsce prawdopodobnie w 1916. 11 października 1917 na świat przyszedł ich syn Klemens, a 28 czerwca 1918 w Nieżynie – córka Irena.

Działalność polityczna Według niektórych źródeł, na początku 1917 Wasyńczuk zgłosił się na ochotnika do armii rosyjskiej, pragnąc prowadzić w jej szeregach akcję propagandową mającą na celu uświadamianie narodowe żołnierzy pochodzenia ukraińskiego. Następnie, po wybuchu rewolucji lutowej, miał być zaangażowany w likwidację carskiej administracji w Kijowie, stojąc na czele zrewoltowanych telegrafistów i telefonistów, potem zasiadać w komitecie wykonawczym delegatów robotników i żołnierzy. Miał także zostać prezesem Komisji prowincjonalnej zajmującej się aprowizacją okręgu wojskowego, a w końcu członkiem zarządu Kijowa. Mirosławowi Szumile informacji tych nie udało się jednak zweryfikować.

27-28 marca 1917 Wasyńczuk był delegatem na gubernialny kooperatywny zjazd Kijowszczyzny. W tym czasie został również członkiem Związku Ukraińskich Autonomistów-Federalistów, późniejszej Ukraińskiej Partii Socjalistów-Federalistów, ugrupowania popierającego Rząd Tymczasowy Rosji i opowiadającego się za szeroką autonomią Ukraińców w ramach federacyjnej Rosji. Najprawdopodobniej wszedł także w skład Ukraińskiej Centralnej Rady.

Minister pełnomocny URL ds. repatriacji

Po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) i obaleniu Rządu Tymczasowego Rosji w Piotrogrodzie, w konsekwencji ogłoszeniu tzw. III Uniwersału przez Centralną Radę i proklamowaniu powstania Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) 20 listopada 1917, Wasyńczuk otrzymał propozycję wejścia w skład socjalistycznego rządu Wołodymyra Wynnyczenki – miał zostać wiceministrem rolnictwa lub dyrektorem departamentu w ministerstwie spraw wewnętrznych. Nie przyjął tych ofert, ze względu na radykalizm nowo powstałego gabinetu (który próbował konkurować z bolszewikami, ogłaszając m.in. zniesienie prywatnej własności ziemi). Pomimo tego, po zawarciu 9 lutego 1918 w Brześciu traktatu przez władze URL z państwami centralnymi, zakładającego m.in. włączenie w skład Ukraińskiej Republiki Ludowej Chełmszczyzny i części Podlasia, stanął na czele delegacji, która udała się na te ziemie, w celu zbadania tamtejszej sytuacji. Pod koniec marca 1918 Wasyńczuk przybył do Brześcia.

Najprawdopodobniej w kwietniu 1918 Antin Wasyńczuk został ministrem pełnomocnym URL do spraw repatriacji. Jego zadaniem było umożliwienie ponownego osiedlenia się na wspomnianych terenach ludności prawosławnej, która została przymusowo ewakuowana wraz z wycofującą się armią rosyjską latem 1915. Rezydował w Równem, a w swej działalności współpracował z przedstawicielami Niemiec, Austro-Węgier, polskiej Rady Regencyjnej i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Utworzył międzypaństwową komisję repatriacyjną z siedzibą w Kowlu oraz kilkanaście mniejszych komisji w innych miastach znajdujących się na Wołyniu i Polesiu. W swojej pracy nie kierował się narodowością repatriantów, traktując równo Ukraińców i Polaków. W tym czasie współpracował m.in. z endeckim politykiem Stanisławem Moskalewskim, prezesem Zarządu Rejonowego Centralnego Komitetu Obywatelskiego na Ukrainie, organizującym repatriację Polaków do Królestwa Polskiego. Opowiadał się za ukraińsko-polską kooperacją skierowaną przeciwko Rosjanom.

Działalność społeczno-polityczna na Chełmszczyźnie

thumb|Liderzy Ridnej Chaty ok. 1924: Antin Wasyńczuk (przewodniczący, nr 1), Semen Lubarski (zastępca przewodniczącego, nr 2), Maria Fedoń (członek, 5), Konstanty Soszynski (sekretarz, na dole po lewej) i Iwan Nowosad (skarbnik, na dole po prawej) thumb|Fragment Memoriału w sprawie sytuacji ukraińskiej ludności na Chełmszczyźnie stworzonego przez Wasyńczuka, przedłożonego polskiemu rządowi w październiku 1919, opublikowanego przez Ziemię Lubelską 7 października 1919 Na przełomie 1918 i 1919 Antin Wasyńczuk powrócił wraz z rodziną do Chełma. Tam skupił się na prowadzeniu działalności społecznej pośród prawosławnych Ukraińców, opowiadając się za aktywnością na tym polu w ramach państwa polskiego. Od początku 1919, w domu Wasyńczuka działał Ukraiński Komitet Dobroczynności, którego był przewodniczącym. Organizacja skupiła się na pomocy materialnej i działalności edukacyjnej oraz kulturowej pośród ukraińskiej ludności Chełmszczyzny. Wkrótce przekształciła się ona w Towarzystwo Dobroczynności Ridna Chata. Antin Wasyńczuk działał także w Ukraińskim Towarzystwie Pedagogicznym, założonym w lutym 1919, na czele którego stał jego kuzyn, Jerzy Wasyńczuk. Celem tej organizacji była działalność na rzecz szkolnictwa ukraińskiego.

Jesienią 1919 Wasyńczuk opublikował Memoriał w sprawie sytuacji ukraińskiej ludności na Chełmszczyźnie, w którym jasno opowiedział się za lojalnością wobec władz polskich. W dokumencie opisywał też sytuację Ukraińców na tych ziemiach, deklarował spełnianie przez nich wszelkich powinności wobec RP jako obywateli polskich, a także postulował wprowadzenie całkowitego ich równouprawnienia. Przekonywał również, że są oni wrogo nastawieni wobec bolszewizmu, podobnie jak Polacy. Memoriał zawierał postulat otwarcia ukraińskich szkół ludowych, prywatnego gimnazjum w Chełmie, dopuszczenia języka ukraińskiego w sądach i urzędach, uporządkowania spraw cerkiewnych i zorganizowania doradczego wobec władz polskich Komitetu Ukraińskiego z siedzibą w Chełmie. W październiku 1919, na czele delegacji, Wasyńczuk złożył dokument w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (7 października) i w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (8 października). Władze polskie zareagowały na memoriał nieprzychylnie, a samo pismo pozostało bez oficjalnej odpowiedzi. Nie udało się także oficjalnie zarejestrować Ridnej Chaty, która pomimo tego kontynuowała swą działalność.

Jesienią 1919 Wasyńczuk został prezesem Delegatury Ukraińskiej, międzypartyjnej rady politycznej skupiającej przedstawicieli wszystkich ukraińskich partii politycznych działających na terenie byłego zaboru rosyjskiego. Ponadto, 26 lutego 1920 przewodził delegacji, która spotkała się z wojewodą lubelskim Stanisławem Moskalewskim, przedstawiając postulaty podobne do tych opublikowanych w Memoriale... Polski urzędnik obiecał przyjrzeć się położeniu ludności ukraińskiej, jednak wizyta ta nie przyniosła żadnych wymiernych rezultatów. W tym czasie Wasyńczuk utrzymywał już także kontakty z polskim ruchem socjalistycznym (Polską Partią Socjalistyczną) oraz socjaldemokratami ze Lwowa. 9 czerwca 1920 brał udział w konferencji polskich i ukraińskich ugrupowań politycznych, która odbyła się na zaproszenie sejmowych ugrupowań lewicowych i centrowych. W wydarzeniu tym reprezentowani byli Ukraińcy z Chełmszczyzny, Podlasia, zachodniego Polesia i Wołynia (delegacji tej współprzewodniczyli Wasyńczuk i Marko Łuckewycz) oraz reprezentanci PPS, PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie”, PSL Lewica i Narodowej Partii Robotniczej. Efektem tego spotkania był memoriał postulujący i opisujący autonomię narodowo-terytorialną dla ziem zamieszkałych przez ludność ukraińską w Polsce. Dokument w szczegółowy sposób poruszał kwestie administracji, szkolnictwa, języka, samorządu i spraw wyznaniowych. Memoriał miał stać się przedmiotem obrad Sejmu, jednak upadek rządu Leopolda Skulskiego temu przeszkodził.