Ogród Botaniczny w Petersburgu, właśc. Ogród Botaniczny Botanicznego Instytutu imienia Władimira Komarowa Rosyjskiej Akademii Nauk (ros. Ботанический сад Ботанического института им. В. Л. Комарова РАН), przed 1917 rokiem znany jako Cesarski Ogród Botaniczny (ros. Императорский Ботанический сад) – ogród botaniczny znajdujący się w Petersburgu. Położony na wyspie Aptekarskiej, założony w 1713/1714 roku przez Piotra I Wielkiego (w latach 1913–1918 noszący też jego imię), jedna z najstarszych i największych tego typu placówek w Federacji Rosyjskiej, jednocześnie jeden z najdalej wysuniętych na północ ogrodów botanicznych na świecie. Uznany za obiekt kulturowego dziedzictwa Rosji.
Historia Ogród Aptekarski Początki ogrodu Botanicznego w mieście nad Newą wiążą się z przeniesieniem z Moskwy do Petersburga Prikazu Aptekarskiego, który był m.in. odpowiedzialny za aprowizację wojsk rosyjskich w środki medyczne i chemiczne. Został on powołany do istnienia przez Piotra I Wielkiego. Tradycyjnie za datę utworzenia petersburskiego ogrodu botanicznego uznawany jest 11 lutego 1714 rokuDaty z okresu Carstwa i Imperium Rosyjskiego podane zostały w starym stylu.O. Stapf, The Imperial Botanic Garden of Peter the Great at St. Petersburg, w: Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew), Vol. 1913, No. 7 (1913), s. 244.. W archiwach miejskich i państwowych istnieją jednak dokumenty wskazujące, że ogród miał istnieć już w 1713 roku (podawana jest data 11 grudnia). Ogród oznaczony jest na mapach nowej stolicy z 1714 roku. Zlokalizowany został przy dwóch ramionach Newy – Karpowce i Wielkiej Newce, w pobliżu siedziby Prikazu Aptekarskiego, stąd też wyspę tę zaczęto określać mianem Aptekarskiej. Teren ogrodu położony jest dość nisko, co wiązało się z ryzykiem zalania, do czego zresztą doszło w czasie powodzi z 1824 roku. Głównym celem istnienia ogrodu było dostarczanie roślin użyteczności medycznej na potrzeby armii. Stąd znany był on jako Ogród Aptekarski (ros. Аптекарский сад). W modernizującym się państwie rosyjskim pełnił on także funkcje edukacyjno-naukowe. Miał on też za zadanie zbieranie ciekawych i zagranicznych roślin oraz ich odpowiednie przechowywanie, a także badanie. Już w latach dwudziestych XVIII wieku wybudowana została pierwsza szklarnia. W latach trzydziestych XVIII wieku w ogrodzie rosło około 300 gatunków roślin m.in. z rodzajów: rumianek, szałwia, mięta, gorczyca, macierzanka, jałowiec, piwonia i lawenda. W 1736 roku ogród uchodził za jedną z najszybciej się rozwijających tego typu placówek w Europie. Rośliny i drzewa sprowadzano z Europy, Azji, Syberii oraz Chin, wybudowanych zostało też kilka szklarni. Ogród stanowił także zaplecze farmaceutyczne dla petersburskich aptek. W XVIII wieku związani z nim byli tacy badacze jak Johann Christian Buxbaum, Johann Georg Siegesbeck oraz Johan Peter Falck. Od 1735 roku ogród zwany był też Ogrodem Medycznym (ros. Медицинский сад).
Za panowania cesarzowej Elżbiety, zaczął się on skupiać nie tylko na uprawie roślin użytecznych, ale także ornamentalnych. Pod kierunkiem Siegesbecka utworzono kolekcję roślin syberyjskich, a także przeprowadzono pierwszą ekspedycję naukową w rejony Wyborga. W 1736 roku wydany został pierwszy katalog roślin petersburskiego ogrodu, zatytułowany Primitiae Florae Petropolitanae obejmujący swym zakresem 1275 gatunków. W 1747 roku Siegesbeck został odwołany. W kolejnych latach w ogrodzie uprawiano przede wszystkim rośliny o znaczeniu medycznym, a także dostarczano z niego owoce i warzywa na dwór cesarski. Od 1765 roku placówką kierował Johan Peter Falck. Liczba gatunków uprawianych w ogrodzie nie miała być wysoka – Catalogus plantanum borti Imperialis medici Petropolitani in Insula Apothecaria wydany w 1796 roku podaje liczbę 1456.
W 1798 roku ogród, decyzją cesarza Pawła I, zaczął podlegać pod otwartą niedawno Akademię Medyko-Chirurgiczną. Dyrektor ogrodu wykładał tam kurs botaniki, ale sam ogród cierpiał na braki w finansowaniu i jego rozwój był zatrzymany. Do 1823 roku na ogród przeznaczano około 10 tysięcy rubli rocznie, co nie było wysoką kwotą. Od 1774 do swojej śmierci w 1802 roku ogrodem kierował Iwan Lepiochin. Od 1809 roku kierował nim Jason Pietrow. Ogród był w fatalnej kondycji, brak remontów spowodował, że rośliny w szklarniach nie były w stanie przetrwać srogich zim, tylko w 1818 roku z powodu chłodu stracono 180 roślin. W 1823 roku minister spraw wewnętrznych Wiktor Koczubej doszedł do wniosku, że Imperium Rosyjskie powinno stworzyć w swej stolicy ogród botaniczny na wysokim poziomie.
thumb|250px|Ogród Botaniczny w Petersburgu zimą Na początku XIX wieku znaczenie ogrodu podupadło. Został on przyćmiony przez podobną placówkę, istniejącą w podmoskiewskich Gorienkach, a założoną przez Aleksieja RazumowskiegoO. Stapf, The Imperial Botanic Garden of Peter the Great at St. Petersburg, w: Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew), Vol. 1913, No. 7 (1913), s. 245.. Po jego śmierci w 1822 roku, cesarz Aleksander I Romanow, pod wpływem Koczubeja, podjął decyzję o reorganizacji stołecznej placówki. Do stolicy sprowadzony został Friedrich Ernst Ludwig von Fischer, który od 1804 roku kierował ogrodem Razumowskiego.
Cesarski Ogród Botaniczny W 1823 roku Ogród Aptekarski został oficjalnie przekształcony w Cesarski Ogród Botaniczny (ros. Императорский Ботанический сад). Stało się to 28 marca 1823 roku, gdy cesarz wydał wysokie zarządzenie zreformowania struktury ogrodu. Został on także wsparty dotacją przeszło 100 tysięcy rubli. Trzy lata trwała intensywna rozbudowa ogrodu. Powierzchnia szklarni wynosiła 1600 metrów kwadratowych, a koszt budowy wyniósł 19 tysięcy funtów brytyjskichZa źródłem brytyjskim (The Imperial Botanic Garden of Peter the Great at St. Petersburg) kwoty podane są w funtach szterlingach, lecz gdzie było to możliwe uzupełnione zostały także o informacje w rublach rosyjskich.. W międzyczasie, podczas powodzi w 1824 roku utracono 1500 okazów. W 1824 roku dyrektor placówki, Friedrich von Fischer udał się w podróż na zachód Europy. Zapoznał się on z pracą ogrodów botanicznych w państwach niemieckich, a także we Francji i w Wielkiej Brytanii. W tej ostatniej odwiedził m.in. Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew, ogrody Royal Horticultural Society, Chelsea Physic Garden, a także ogrody w Edynburgu, Glasgow i w Liverpoolu. W Londynie von Fischer miał łącznie zakupić nowych okazów za kwotę 1600 funtów. Z podróży tej przywiózł 3230 gatunków roślin. W Wielkiej Brytanii pozyskał także ogrodników i badaczy (m.in. Franza Faldermanna), którzy mieli przybyć do pracy w Rosji. W 1826 roku rząd imperialny przyznał ogrodowi sumę 3178 funtów, a roczny budżet ustalony został na poziomie 2200 funtów. W 1830 roku liczba gatunków uprawianych w petersburskim ogrodzie wynieść miała już około 12 tysięcy. Ogród przejął też wielką bibliotekę Razumowskiego z Gorienek. Zaczęto także gromadzić zielniki, m.in. z okazami z Brazylii. Von Fischer wykorzystywał własne znajomości do rozbudowy kolekcji ogrodu, m.in. korespondował z Williamem Jacksonem Hookerem. Po śmierci Fischera ogród Cesarski odkupił od wdowy po nim jego osobiste kolekcje, m.in. zielnik zawierający około 60 tysięcy gatunków roślin.
Przed reorganizacją ogród podlegał pod Akademię Medyko-Chirurgiczną, a następnie został przeniesiony w zarząd Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 30 marca 1830 roku, decyzją cesarza Mikołaja I ogród został włączony pod jurysdykcję Ministerstwa Dworu CesarskiegoO. Stapf, The Imperial Botanic Garden of Peter the Great at St. Petersburg, w: Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew), Vol. 1913, No. 7 (1913), s. 246.. W 1830 roku roczny budżet wynosił 4250 funtów, a liczył sobie 22 hektary (około 54 akrów) powierzchni. Roczna dotacja zwiększyła się więc prawie dwukrotnie, ogród otrzymywał teraz co roku 123 tysiące rubli. Za Fischera oprócz dyrektora w ogrodzie pracowało dwóch jego asystentów, sekretarz do spraw naukowych, bibliotekarz i opiekun kolekcji, urzędnik administracyjny, malarz i około 25 ogrodników. W 1834 roku w ogrodzie utworzono nowe stanowiska konserwatora ds. kolekcji oraz fizjologa. Fischer przeszedł na emeryturę w 1850 roku, a zastąpił go Carl Anton von Meyer, który od 1832 roku był asystentem dyrektora. Zmarł on 1855 roku, a jego następcą został Eduard August von Regel.
thumb|left|250px|Plan ogrodu z 1843 roku W latach dwudziestych z ekspedycji nad Morzem Kaspijskim, a także z rejonu Kaukazu i pogranicza z Persją przywieziono wiele cennych zbiorów. Także w latach dwudziestych, później także trzydziestych XIX wieku, z inicjatywy Georga von Langsdorffa, odbywały się rosyjskie ekspedycje naukowe w Brazylii. Z Rio de Janeiro do Cesarskiego Ogrodu Botanicznego przesłanych zostało kilka tysięcy nowych roślin. W tym czasie, w Rio de Janeiro, funkcjonowała nawet oficjalnie filia ogrodu. Istniała ona od 1831 do 1836 roku. Organizowane były także wyprawy na Alaskę, do Meksyku (1826–1832), na Zabajkale, do Dżungarii, a także na tereny północnoeuropejskie. Nowe rośliny sprowadzano m.in. z Cejlonu, Kalkuty i Jawy. W 1853 roku zbudowano specjalną szklarnię, w której umieszczono wiktorię królewską. W latach 1853–1857 ekspedycja naukowa odwiedziła Chile, Brazylię, Sandwich Południowy i Daleki Wschód, przywożąc do Petersburga nasiona 250 gatunków roślin i 400 nowych okazów. Od 1855 roku polityczną pieczę nad placówką piastował Piotr von Meyendorff. Od 1853 roku wydawany był periodyk Schriften aus dem ganzen Gebiete der Botanik. Prowadzano także działalność wydawniczą, publikując m.in. Sertum Petropolitanum (w 1846, 1852 i 1869 roku).
24 lipca 1863 roku ogród przeszedł pod jurysdykcję Ministerstwa Mienia Państwowego. Potwierdzono formalnie tytuł cesarskiego, a opiekunem ogrodu został wielki książę Mikołaj Mikołajewicz. Kierownictwo ogrodu przejął teraz Ernst Rudolf von Trautvetter, a von Regel został przesunięty na pozycję głównego botanika. Ta reorganizacja zachwiała na jakiś czas pracą naukową w ogrodzie. Reformy te miały sprowadzić rolę ogrodu do zajęcia się przede wszystkim „praktycznym ogrodnictwem”. Z tego powodu zwolnionych zostało większość pracowników stricte naukowych. Ta niekorzystna sytuacja nie trwała długo. Jeszcze w latach sześćdziesiątych praktycznie co roku organizowane były wyprawy naukowe, m.in. na stepy nadwołżańskie, do Dagestanu i Turkiestanu. Nikołaj Przewalski w czasie swojej ekspedycji mongolskiej (1870–1873) zbierał dla petersburskiego ogrodu nasiona i rośliny. Materiały do ogrodu dostarczali też Grigorij Potanin, Wsiewołd Roborowski i Władimir Komarow. W 1873 roku świętowano pięćdziesiątą rocznicę reorganizacji pod nowym szyldem. W swej kolekcji ogród Botaniczny w Petersburgu posiadał 21 320 gatunków. W tym samym roku odbyła się wystawa światowa w Wiedniu, chociaż petersburska placówka nie wzięła w niej bezpośredniego udziału, to wysłała ona swojego przedstawiciela, von Regela. Sam ogród uczestniczył natomiast w różnego typu wystawach branżowych, zarówno w kraju jak i poza Rosją. Kolekcja uzupełniana była o rośliny tropikalne pochodzące z Ameryki Południowej, a wiele próbek dostarczył wspomniany Nikołaj Przewalski ze swoich wypraw do wschodniej i centralnej Azji. W połowie XIX wieku Ogród Botaniczny w Petersburgu dysponował jedną z największych kolekcji okazów na świecie.
thumb|250px|Brasiliopuntia brasiliensis z widoczną wstążką św. Jerzego, oznaczającą, że okaz ten przetrwał II wojnę światową i blokadę Leningradu