Okręg Nowogródek Armii Krajowej

Okręg Nowogródek AK (kryptonimy: „Lotnisko”, „Kurki”, „Cyranka”, „Nów”, „Las”, „Grzyb”) – jednostka terytorialno-organizacyjna Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, obejmująca teren zbliżony do przedwojennego województwa nowogródzkiego.

Podstawowe informacje Pierwsze próby zorganizowania Okręgu Nowogródek ZWZ, podejmowane od początku roku 1940, nie powiodły się. Właściwa działalność Okręgu rozpoczęła się po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej i zajęciu terenów wschodnich Rzeczypospolitej przez Niemców. Początkowo Okręg Nowogródek należał, obok Okręgu Białystok i Okręgu Polesie, do Obszaru Białostockiego AK, od połowy grudnia 1943 (formalnie od 24.03.1944 r.) funkcjonował jako okręg samodzielny. 12 czerwca 1944 r., przed operacją „Ostra Brama” został podporządkowany komendantowi Okręgu Wilno, zszedł więc do roli podokręgu.

W połowie 1944 r. siły oddziałów partyzanckich Okręgu liczyły 9 batalionów piechoty i kilka szwadronów kawalerii – ok. 7 – 8 tys. ludzi umundurowanych i dobrze uzbrojonych. Szacuje się, że w walkach na terenie okręgu poległo ok. 1600 partyzantów.

Granice Okręgu pokrywały się początkowo z granicami przedwojennego województwa nowogródzkiego, ale w 1943 r. dokonano pewnych zmian. Pod dowództwo Okręgu Wilno przeszły miasto i gmina Wołożyn, natomiast na południu Okręg Nowogródek mógł (za zgodą Okręgu Polesie) rozciągnąć swą działalność aż po rzekę Prypeć. Siedzibą władz Okręgu była Lida. Funkcję Delegata Rządu na województwo nowogródzkie pełnili kolejno: Jan Trzeciak (ps. „Aleksander”) i Marian Jankowski (ps. „Habdank”).

Charakterystyka terenu Teren okręgu zamieszkiwała ludność kilku narodowości. Spis z 1921 r. podaje, że ludność polska w województwie nowogródzkim stanowiła 53,9%, tutejsi – wpisywani jako Białorusini 37,7%, żydowska 6,8% oraz 1,6% inna. Ludność polska przeważała na terenach na północ od Niemna, w powiatach Szczuczyn, Lida, Wołożyn i Stołpce, ludność białoruska w powiatach południowych, zwłaszcza na terenach wiejskich. W północno-zachodniej części powiatu lidzkiego nielicznie zamieszkiwali Litwini, zwłaszcza w gminach Koniawa i Raduń.

W czasie okupacji niemieckiej obszar dawnego województwa nowogródzkiego podzielony został między trzy jednostki administracyjne. Największy teren znalazł się w granicach Generalbezirk Weiss-Ruthenien należącego do Komisariatu Rzeszy Ostland. Północny skrawek województwa przyłączono do Generalbezirk Lithuanian (także części Komisariatu Rzeszy Ostland). Najważniejsza i najbardziej uciążliwa dla ludności była granica zachodnia – oddzielająca obszar należący do Bezirk Białystok, była to bowiem jednocześnie granica między Komisariatem Rzeszy Ostland a terenami włączonymi do Prus Wschodnich.

Na terenie Okręgu działały, poza siłami niemieckimi i skierowanymi tu przez Niemców oddziałami Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, Białoruska Samopomoc Ludowa, bataliony Białoruskiej Obrony Krajowej oraz Białoruska Policja Pomocnicza, podlegająca Niemcom, ale częściowo zinfiltrowana, zwłaszcza w powiatach północnych, przez konspirację polską. Poważną siłę stanowiła partyzantka radziecko-żydowska. Największe zgrupowanie, liczące ok. 10 tys. ludzi, działało w Puszczy Nalibockiej. Poza nim istotne znaczenie miały oddziały w Puszczy Lipiczańskiej (5 tys.) i w Puszczy Rudnickiej (ok. 200). (Liczebność radzieckiej partyzantki według polskich szacunków.)

Struktura organizacyjna Komenda i sztab okręgu Komendanci: ppłk Janusz Prawdzic-Szlaski (ps. „Prawdzic”, „Borsuk”) do 26.06.1944 r. (odwołany) ppłk Adam Szydłowski (ps. „Poleszuk”) 26.06 -17.07.1944 r. (aresztowany przez Sowietów) ppłk Janusz Prawdzic-Szlaski (ps. „Prawdzic”, „Borsuk”) 17-19.07.1944 r. (bez nominacji, wyznaczony przez komendanta połączonych Okręgów Wilno i Nowogródek, przekazał komendę) ppłk Stanisław Sędziak (ps. „Warta”) 19.07-5.08.1944 r. (bez nominacji, wyznaczony przez poprzednika, przekazał komendę) mjr Maciej Kalenkiewicz (ps. „Kotwicz”) 5-21.08.1944 r. (wyznaczony przez poprzednika, depeszą z 18.08. oficjalnie mianowany przez KG AK, poległ w walce) ppłk Stanisław Sędziak (ps. „Warta”) 21.08. 1944 r. – listopad 1945 r. (wyznaczony przez poprzednika, depeszą z 29.08. mianowany przez KG AK p.o. komendanta, przekazał komendę) por./rtm. Jan Skorb (ps. „Puszczyk”, „Skorb”) listopad 1944 – kwiecień (lub maj) 1945 (p.o. komendanta) ppor. Ludwik Nienartowicz (ps. „Mazepa”) kwiecień – sierpień 1945

Adiutant komendanta: ppor. Zenon Batorowicz (ps. „Zdzisław”, „Chmara”)

Sztab okręgu (marzec 1943): Szef sztabu kpt./ppłk Stanisław Sędziak (ps. „Warta”, „Wicher”, „Oset”) od października 1942 Szef oddziału I (organizacyjny) – kpt. Władysław Stawowski (ps. „Sawa”) Szef oddziału II (wywiad) – kpt. Bolesław Wasilewski (ps. „Bustromiak”) Szef oddziału III (operacyjny) – kpt./ppłk Stanisław Sędziak (ps. „Warta”, „Wicher”, „Oset”) Szef oddziału IV (kwatermistrzostwo) – kpt. Wacław Pecul (ps. „Krzysztof”) Szef oddziału V (łączność) – ppor./por. Józef Orechwo (ps. „Juz”), ppor. Stefan Kazimierczak (ps. „Kazik”) – po kwietniu 1944 Szef oddziału VI (Biuro Informacji i Propagandy) – Stanisław Wawrzyńczyk (ps. „Ligenza”) Szef oddziału VII (saperzy) – por. Józef Łubikowski (ps. „Sybirak”) Szef kancelarii i oficer personalny – por. Józef Mamczyc (ps. „Spokojny”) Szef legalizacji – ppor. Stefan Fiedorowicz vel Teodorowicz (ps. „Stefan”) Szef duszpasterstwa – ks. ppłk Giedymin Pilecki (ps. „Długosz Kazimierz”) Szef służby sanitarnej – dr Bolesław Dziczkaniec (ps. „Nowogródzki”, „X”)

Struktura terenowa Listopad 1942 Początkowo teren Okręgu podzielony był na obwody (odpowiadające powiatom), rejony i placówki (odpowiadające gminom). Organizacja sił w Okręgu w listopadzie 1942 r. wyglądała następująco:

Inspektorat Rejonowy Północny – kpt. Władysław Stawowski (ps. „Sawa”) I Obwód Szczuczyn Armii Krajowej (kryptonim „Łąka”) – komendant ppor. Kazimierz Krzywicki (ps. „Wiesław”) II Obwód Lida Armii Krajowej (kryptonim „Bór”) – komendant ob. Olgierd Kuszelewski (ps. „Sulima”) III Obwód Wołożyn Armii Krajowej (kryptonim „Brzoza”) – kpt. Stanisław Dedelis (ps. „Pal”) Inspektorat Rejonowy Środkowy – kpt. Mieczysław Ostrowski (ps. „Kartacz”) IV Obwód Nowogródek Armii Krajowej (kryptonim „Stawy") – komendant ob. Ludwik Nienartowicz (ps. „Miedzianka”) V Obwód Stołpce Armii Krajowej (kryptonim „Słup”) – komendant ppor. Aleksander Warakomski (ps. „Świr”) Inspektorat Rejonowy Południowy – kpt. Andrzej Wierzbicki (ps. „Józef") VI Obwód Słonim Armii Krajowej (kryptonim „Piaski”) – komendant kpt. Mieczysław Ostrowski (ps. „Kartacz”) VII Obwód Baranowicze Armii Krajowej (kryptonim „Puszcza”) – komendant kpt. Andrzej Wierzbicki (ps. „Józef”) VIII Obwód Nieśwież Armii Krajowej (kryptonim „Strażnica”) – komendant por. Stanisław Winter (ps. „Stanley”)

1943-1944 W ramach przygotowań do realizacji planu „Burza” w styczniu 1943 r. zastąpiono obwody ośrodkami: na południu ośrodki dywersyjno-partyzanckie: Stołpce – ppor. Aleksander Warakomski (ps. „Świr”) Nieśwież – por. Stanisław Winter (ps. „Stanley”) Baranowicze – por. Andrzej Wierzbicki (ps. „Józef”) Słonim (uśpiony) Byteń (postulowany przez KG Armii Krajowej, nie utworzony) w części środkowej ośrodek partyzancki: Nowogródek – por. „Szczerbic” (Mieczysław Szczerski) na północy ośrodki dywersyjno-partyzanckie: Iwje – kpt. Stanislaw Dedelis (ps. „Pal”) Lida – kpt. Władysław Stawowski (ps. „Sawa”) Szczuczyn – ppor. Bojomir Tworzyański (ps. „Ostoja”), od stycznia 1944 Jan Piwnik (ps. „Ponury”), od czerwca 1944 r. ponownie „Ostoja”.

Organizacja oddziałów partyzanckich 1944 Na początku 1944 r. dokonano reorganizacji oddziałów partyzanckich, tworząc z nich, zgodnie z planem odtwarzania w ramach Armii Krajowej jednostek przedwojennego Wojska Polskiego, bataliony i pułki. Według projektów siłami Okręgu Nowogródek miała zostać odtworzona dywizja piechoty (77., 78. i 80 pułk) oraz brygada kawalerii. Ostatecznie odtworzono: 77 pułk piechoty Armii Krajowej 78 pułk piechoty Armii Krajowej (tylko 1. batalion) 23 pułk ułanów Armii Krajowej (częściowo) 26 pułk ułanów Armii Krajowej (częściowo) 27 pułk ułanów Armii Krajowej

Faktycznie siły partyzanckie w polu podzielone były pod względem operacyjnym na zgrupowania:

Zgrupowanie Południe Okręgu Nowogródek AK – por. Józef Świda (ps. „Lech"), do 12 marca 1944 r., mjr Maciej Kalenkiewicz (ps. „Kotwicz”) 1., 4. i 8 batalion 77 pp., 26 pułk ułanów. Zgrupowanie Północ Okręgu Nowogródek Armii Krajowej – por. Jan Borysewicz (ps. „Krysia”) 2. i 5. batalion 77 pp. Zgrupowanie Wschód Okręgu Nowogródek Armii Krajowej – kpt. Stanisław Dedelis (ps. „Pal”) 3. i 6. batalion 77 pp. Zgrupowanie Zachód Okręgu Nowogródek Armii Krajowej – por. Jan Piwnik (ps. „Ponury”) do 16.06.1944. 7 batalion 77 pp. Zgrupowanie Stołpeckie Armii Krajowej – por. Adolf Pilch (ps. „Góra”, „Dolina”) 1 batalion 78 pp., 27 pułk ułanów, szwadron ckm 23 pułku ułanów.

Działalność struktur konspiracyjnych Organizowanie konspiracji w okręgu odbywało się równolegle do organizowania przez Niemców administracji okupacyjnej na tym terenie. Według szefa sztabu Okręgu od początku starano się obsadzić Polakami możliwie jak najwięcej stanowisk w administracji tworzonej przez okupanta. Celem takiego działania było zarówno wykorzystywanie tej administracji jako zaplecza (czasem narzędzia) działań konspiracyjnych, jak i stępienie jej represyjnego ostrza. Według szacunków szefa sztabu Okręgu w końcu 1943 r. w rękach członków AK była administracja obejmująca obszar ok. 1/3 województwa. Dotyczyło to zarządów miejskich, opieki społecznej, takich strategicznych z punktu widzenia działalności konspiracyjnej instytucji jak kolej, drukarnie i pracownie stempli, Zarząd Dróg i Lasów, a także (co specyficzne dla tego właśnie okręgu) typowych gdzie indziej narzędzi represji: policji białoruskiej, Zentral Handelsgesellschaft Ost.

Rok 1943 władze okręgu poświęciły przygotowaniom do osiągnięcia pełnej gotowości bojowej. Skupiono się na budowie systemów łączności, zdobywaniu uzbrojenia, a także umundurowania, ciepłej odzieży, obuwia, środków sanitarnych i źródeł żywności dla działających i planowanych oddziałów partyzanckich. Wydawano na terenie okręgu „Biuletyn Informacyjny”, komunikaty radiowe, a także lokalne pismo „Świt Polski” – biuletyn informacyjny ziemi nowogródzkiej.

Przy komendzie okręgu i komendach obwodów (potem także przy zgrupowaniach partyzanckich) działały Wojskowe Sądy Specjalne, których wyrokom, wobec słabości konspiracji cywilnej, podlegali, poza wojskowymi, także cywilni obywatele Rzeczypospolitej. Ferowały one wyroki również w sprawach dotyczących przestępstw pospolitych.

Oddziały partyzanckie Działalność polskich oddziałów partyzanckich obejmowała przede wszystkim tereny z przewagą ludności polskiej (także na wsiach), skupiała się zatem głównie na terenach na północ od Niemna (teren obwodów-ośrodków Szczuczyn, Lida, Iwje oraz Stołpce).

Już w 1942 r. rozpoczęły na terenie okręgu działania pierwsze oddziały partyzanckie. W obwodzie Szczuczyn operował oddział 301 dowodzony przez por. Jana Skorba (ps. „Puszczyk"). W 1943 r. pojawiły się kolejne: 312 pod dowództwem Czesława Zajączkowskiego (ps. „Ragner”) w rejonie Bielicy, 321 pod dowództwem ppor. Zdzisława Bułak-Bałachowicza (ps. „Zdrój") w rejonie Ługomowicze, Traby, Juraciszki, 313 utworzony z części rozbudowanego w międzyczasie 301, a dowodzony przez ppor. NN (ps. „Sawka”), 314 ppor. Jana Borysewicza (ps. „Krysia”) w Obwodzie Lida, 341 ppor. Kazimierza Bobkowskiego (ps. „Michał”) w Obwodzie Baranowicze.

W październiku 1943 r. dotarł na te tereny z Podlasia Uderzeniowy Batalion Kadrowy Stanisława Karolkiewicza (ps. „Szczęsny”) a stopniowo także pozostałe oddziały Uderzeniowych Batalionów Kadrowych, które po scaleniu z AK podporządkowano komendzie Okręgu Nowogródek.

Liczebność oddziałów zwiększała się bardzo szybko – w końcu 1943 r. zorganizowane były one w bataliony tworzące pięć zgrupowań partyzanckich: