mały|Swastyka – jeden z symboli dźinizmu mały|Otwarta dłoń – inny symbol dźinizmu
DźinizmReligia. Encyklopedia PWN, red. Tadeusz Gadacz i Bogusław Milerski, tom 3, s. 339, hasła: dźina, Dźina, dźinijska sztuka, dźinizmWielki słownik wyrazów obcych PWN, red. Mirosław Bańki, oprac. haseł. Alina Gałązka, Rafał Sarna, Izabella Strasz ; Jolanta Adamska, Wyd. 1, Warszawa Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005 ,, s. 309 dźinizm lub dżinizm, ⇒ wersja z [dź] wskazana w pozycji uprzywilejowanej (wydanie z 2010 analogicznie) (też dżinizmWielki słownik ortograficzny PWN pod red. E. Polańskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, cytat: dżinizm, dżajnizm dawniej dżajnizm, dżainizm, – trl. jaina dharma, trb. dźajna dharma) – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, który powstał w Indiach około VI wieku p.n.e. w reakcji na silnie zrytualizowany braminizm.
Etymologia Za historycznego założyciela dżinizmu należy uznać Wardhamanę, który otrzymał przydomek Zwycięzcy – Dżiny. Jego wyznawcy zaczęli nazywać się dżinistami. Wyraz sanskrycki जिन o transliteracji dźina i transkrypcji dźina posiada znaczenia zwycięzca, pogromca.
Nazewnictwo W niektórych polskich tekstach spotkać można formy dżajnizm bądź dżainizm, które są niezalecanymi kalkami z sanskrytu. Były to formy zalecane i stosowane w Polsce w przeszłościWładysław Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Muza Warszawa 2001, cytat: dżajnizm, dżainizm, dżinizm. Transkrypcja indyjskiego określenia to bowiem dźajna dharma.
Forma o postaci dźinizm nie jest zapisem powstałym z pełnego respektowania zasad polskiej ortografii dla słów oryginalnie polskich. Jest ona natomiast zgodna z zasadami najpopularniejszej współcześnie polskiej transkrypcji sanskrytu.
Historia Za twórcę tej religii uważany jest Parśwa żyjący w , znacząco zreformował ją jednak Wardhamana Mahawira, który stworzył zbiór zasad regulujących życie wyznawców dźinizmu. Są to: ahinsa – powstrzymanie się od zadawania cierpienia wszelkim istotom żywym – powstrzymanie się od kłamstwa – powstrzymanie się od kradzieży brahmaćarja – powstrzymanie się od cudzołóstwa (w przypadku mnichów i mniszek – powstrzymanie się od wszelkich stosunków seksualnych) – powstrzymanie się od posiadania zbędnej własności (w przypadku mnichów i mniszek – powstrzymanie się od posiadania wszelkiej własności)
Zasady te podkreślają wielki szacunek wyznawców dźinizmu dla wszystkich istot żywych. Dźiniści wierzą w możliwość wyrwania się z kręgu samsary – kołowrotu wcieleń, i osiągnięcia stanu wyzwolenia – mokszy. Droga do tego celu wiedzie poprzez trzy klejnoty, czyli: należyty pogląd należyte poznanie należyte postępowanie (co osiąga się przestrzegając pięciu wyżej wymienionych zasad)
Liczbę wyznawców dźinizmu ocenia się na ok. (z czego 97–98% w Indiach).
Wyznawcy dźinizmu wierzą, że świat nigdy nie powstał ani nigdy się nie skończy. Przechodzi on przez cykle wznoszące lub opadające, składające się z 4 wieków. Wyższy, urdhwaloka, to świat niebiański (loka), składający się z siedmiu niebios. Świat ziemski, madhjaloka, to kraina potępiona, obejmująca siedem piekieł, piętrzących się jedno na drugim niczym połączone ze sobą parasole.
Podział thumb|Świątynia dżinijska w Koczin w Kerali
Współcześnie istnieją dwie główne gałęzie dźinizmu: digambarowie śwetambarowie
W , w związku z wpływami hinduizmu na dźinizm, powstał nowy odłam odrzucający kult wizerunków i głoszący potrzebę powrotu do pierwotnego dźinizmu. Członkowie tego odłamu zwani byli Sthanakawasi (dhundhija, bawis), a jego założycielem był Lumpaka (Lankasza) żyjący w Powstała także grupa, w której naśladuje się niektóre sposoby oddawania czci praktykowane przez hindusów – zwani są oni Murtipudźaka.
W wyodrębnił się także odłam Terapanthi (Ścieżka Trzech) założony przez Bhikandźi, który starał się połączyć wszystkie dźinijskie nurty w jeden.
Teksty święte Zbiór religijnych ksiąg dźinizmu – Agama (Siddhanta) składa się z ok. 45 tekstów dotyczących doktryny, rytuału, biografii świętych oraz różnorodnych dziedzin wiedzy świeckiej. Każda ze szkół posiada własny kanon pism i komentarzy.
W V wieku n.e. na synodzie w Walabhi pod przewodnictwem śwetambarów ustalono nowy (większość starych pism zaginęła), ostateczny kanon pism dźinijskich.Najważniejsze z nich to: Anga – zbiór 12 tekstów/części, istota doktryny, za pomocą legend wątków kosmologicznych i numerologicznych przedstawia się podstawy doktryny: Acaranga – dotyczy dyscypliny klasztornej Suryagadanga – refutacja argumentów heretyckich Sthananga – 10 tekstów doktrynalnych Samavayanga – rozwinięcie 10 tekstów doktrynalnych Vyakhyaprajnapti (Bhagavati) – dialogi na temat dogmatów Nayadhammakahao – seria apologii i kazań Upasakadasa – biografie uczniów świeckich Antakitadasa – biografie świętych Anuttara-Aupapatrika – żywoty osób boskich Praśnavyakarana – opis błędów i zaniedbań Vipakasutra – konsekwencje dobrych i złych czynów Dristvada – tekst zagubiony Upanga – uzupełnienie doktryny, zbiór 12 tekstów/części o różnej wielkości i randze.
Tirthankara – ubóstwiani mistrzowie dźinijscy thumb|Posąg Gomateśwary (Bahubalina) w Shravanabelagola
Według tradycji jest ich dwudziestu czterech: dwudziestu dwóch uważanych za mitycznych a Parśwa i Mahawira – za historycznych:
1. Adinatha (Riszabhadewa) – przedstawiany w kolorze żółtym, symbolizuje go byk 2. Adźinatha – złoty, słoń 3. Sambhawanatha – koń 4. Abhinandana – złoty, małpa 5. Sumatinatha – złoty lub żółty, ptak lub koło 6. Padmaprabha – czerwony kwiat lotosu 7. Suparśwanatha – zielony, swastyka lub siedmiogłowa kobra 8. Czandraprabha – biały, sierp księżyca 9. Puszpadanta (Suwidhana) – biały, krokodyl lub krab 10. Śitalanatha – żółty lub złoty, swastyka lub liść drzewa pippal 11. Śrejamśanatha – żółty lub złoty, orzeł, daniel lub nosorożec 12. Wasupudźja – czerwony, wół domowy 13. Wimalanatha – złoty lub żółty, dzik 14. Ananatanatha – złoty, sokół lub niedźwiedź 15. Dharmanatha – żółty, błyskawica 16. Śantinatha – złoty lub żółty, daniel lub żółw 17. Kunthanatha – złoty, koza 18. Arthanatha – złoty lub żółty, ryba 19. Mallinatha (według śwetambarów kobieta) – niebieska lub złota, dzban na wodę 20. Munisuwrata – ciemny, żółw 21. Naminatha – złoty, niebieski, lotos 22. Neminatha (Arisztanemi) – czerwony lub ciemny, muszla 23. Parśwanatha (podobno ) – ciemnoniebieski, wąż lub siedmiogłowa kobra 24. Tirthakara (złoty lub żółty, lew) – Wardhamana Mahawira (ok. )
Przedstawiciele i ich dzieła Umaswati (ok. ) – zaliczany do śwetambarów Tattwarthadhigamasutra (Sutry dotyczące poznania sensu prawd) – dzieło uznane przez digambarów i śwetambarów Kundakunda (ok. ) – zaliczany do digambarów Pawajanasara (Istota objawienia) Pańczatthijasangaha (Zestawienie pięciu zbiorów bytu) Samajasara (Rdzeń nauki) Wamalasuri () Paumaćarija (Historia Padmy) – najstarszy dżinijski poemat epicki Dźinasena () Paswabhjudaja Gunabhadra () Mahapurana Hariczandra () Dharmasarmabhjudaja (Triumf obrońcy prawa) – tekst o 15. tirthakarze Puszpadanta () Mahapurana – tekst o kosmologii Ranna () Adźitapurana Gadajuddha Ćawundaraja () Czawundarajapurana (historia 24 tirthankarów) Abhajadewa () Tika Haribhadra III Suri () Neminathaćarja Ramaćandra Suri () Hariśćandra (Satjahariśćandra) Andajja () Kabbikarakawja (tekst o czystości duszy) Madhura (ok. ) Dharmathapurana Bhaskaraćarja () Dźiwandharaćarita (Historia pobożnego księcia) Dewaczandra () Radźawalikatha (Historia dźinizmu)
Dźinijskie miejsca święte Abu (w stanie Radżastan, Indie) – święta góra odłamu śwetambara – kompleks świątyń zbudowany pomiędzy XI a Palitana (w stanie Gudźarat, Indie) – święte miasto śwetambarów, zamieszkiwane przez 19 kolejnych tirthankarów, znajduje się tam 109 większych świątyń i ok. 999 kaplic Shravanabelagola (w stanie Karnataka, Indie) – święte miasto Digambarów słynące z 18-metrowego posągu z dźinijskiego świętego Bahubalina Śatrundźaja (w stanie Gudźarat, Indie) – święta góra śwetambarów w pobliżu Palitany Girnar (w stanie Gudźarat, Indie) – święta góra śwetambarów – kompleks świątyń ku czci Neminathy, świątynie, pustelnie Samed – święta góra śwetambarów, miejsce osiągnięcia nirwany przez pierwszego tirthankarę Riszabhę Asztapada – święta góra śwetambarów
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Piotr Balcerowicz, Dżinizm, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
Jaina philosophy , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
* Kategoria:Wegetarianizm Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)