Kakadu cienkodzioba (Cacatua tenuirostris) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kakaduowatych (Cacatuidae), podrodziny kakadu (Cacatuinae). Występuje w południowo-wschodniej Australii. Niezagrożony wyginięciem.
Hałaśliwy, stadny ptak. Związany z zaroślami eukaliptusowymi, porastającymi okolice rzek lub ich brzegi. Pierwotnie żywił się głównie podziemnymi organami roślinnymi (bulwami, cebulami i kłączami); wraz ze zwiększaniem areału upraw rolnych na terenie Australii w diecie kakadu cienkodziobych zwiększał się także udział ziaren zbóż, np. pszenicy.
W lęgu 2–4 białe jaja, które oba ptaki z pary wysiadują przez 24–27 dni. Młode pozostają w gnieździe do 56 dni od wyklucia. Są zdolne do rozrodu po 3–4 latach. C. tenuirostris może żyć ponad 50 lat. Introdukowane lub zbiegłe z niewoli ptaki szybko się rozprzestrzeniają, w niektórych rejonach, np. zachodniej Wiktorii, stając się uciążliwymi szkodnikami upraw.
Taksonomia Kakadu cienkodzioba po raz pierwszy została opisana w 1820 roku przez Heinricha Kuhla pod nazwą Psittacus tenuirostris. Miejsce zebrania holotypu zapisano jako Nova Hollandia; według autorów Handbook of the Birds of the World oznaczało to Nową Południową Walię, choć w innym ujęciu nazwa ta mogła się odnosić do wybrzeża Port Phillip.
W rodzaju Cacatua gatunek umieścił w 1828 roku, pod nazwą Cacatua nasicus, René Primevère Lesson; opracowany system klasyfikacji zaprezentował w Manuel d’Ornithologie. Aktualna nazwa akceptowana przez IOC – Cacatua tenuirostris – została po raz pierwszy wspomniana w 1864 roku w spisie Catalogue Systematique, wydanym przez Narodowe Muzeum Historii Naturalnej w Leiden. Ostatecznie zatwierdzono ją w 2010 roku.
W wydanym w 1995 spisie gatunków ptaków uwzględnionych w załącznikach CITES kakadu długodzioba (Cacatua pastinator) została wpisana również jako podgatunek kakadu cienkodziobej – Cacatua tenuirostris pastinator. Wcześniej w 1913 roku Gregory Macalister Mathews w List of Birds of Australia wyróżnił w gatunku Cacatua tenuirostris podgatunek nominatywny (C. t. tenuirostris) i C. t. pastinator, umieszczając ją w monotypowym rodzaju Licmetis (obecnie mającym status podrodzaju). Ponieważ stwierdzono hybrydyzację pomiędzy osobnikami populacji C. t. tenuirostris, C. t. pastinator oraz Cacatua sanguinea, mówi się o kompleksie gatunków C. tenuirostris, przy czym wysunięto przypuszczenie, że dwa pierwsze z wymienionych taksonów kakadu miały wspólnego przodka, którego także cechował charakterystyczny, długi dziób. Gatunek jest klasyfikowany przez IOC jako monotypowy.
Szczątki kopalne kakadu cienkodziobej odnaleziono w Green Waterhole Cave w Australii Południowej. Wszystkie ptasie szczątki subfosylne odkryte w jaskini mogą liczyć od 15 tys. do 40 tys. lat. Łącznie znaleziono 127 kości, należących do co najmniej 31 osobników. Przedtem nie znaleziono żadnych szczątków kopalnych papug z rodzaju Cacatua. Wydaje się, że długi, bardzo charakterystyczny dziób jest cechą uzyskaną w toku ewolucji. Przodkowie papug z podrodzaju Lycmetis („corellas”) byli prawdopodobnie krótkodziobymi ptakami, żywiącymi się ziarnami i owocami. Jedna z hipotez na temat wykształcenia się długiej szczęki mówi, że na południu kontynentu, gdzie panował chłodniejszy klimat, wilgoć z podłoża nie parowała tak intensywnie jak na północy, dzięki czemu gleba mogła pozostawać miękka przez dłuższy czas. Miałoby to umożliwić papugom poszukiwanie pożywienia w ziemi, co faworyzowałoby osobniki z dłuższymi dziobami, którymi mogłyby sprawniej ryć w poszukiwaniu kłączy i bulw. Choć niektórzy autorzy uważają, że wspólny przodek papug z tego kompleksu gatunków miał długi, zakrzywiony dziób, nie jest wykluczone, że u kakadu cienkodziobych i długodziobych taki kształt dzioba wyewoluował niezależnie. Prawdopodobnie linia C. tenuirostris była pierwszą oddzieloną linią ewolucyjną, kolejną zaś linia C. pastinator (następnie C. sanguinea gymnopis i C. sanguinea normatoni).
Etymologia nazwy naukowej: Słowo „kakadu” pochodzi z języka malajskiego od słowa kakak-tuá, nawiązującego do mocnego dzioba tych ptaków. Nazwa gatunkowa tenuirostris także odnosi się do dzioba. Słowo tenuis oznacza z łaciny „cienki”, „smukły”, natomiast rostrum znaczy dziób.
Hybrydyzacja Stwierdzono krzyżowanie się kakadu cienkodziobej z trzema gatunkami. Kakadu różowa (C. roseicapillus) jest sympatryczna wobec C. tenuirostris, zasięgi występowania obu gatunków pokrywają się w południowo-zachodniej Australii. W przypadku kakadu sinookiej (C. sanguinea) obszar wspólnego występowania gatunków rozciąga się na wschód od Adelaide. Mieszańce kakadu cienkodziobej i żółtoczubej (C. galerita) stwierdzano we wschodniej Wiktorii; jedynie w przypadku krzyżowania się z tym gatunkiem notowano przypadki wyklucia się piskląt.
Ernest Warren opisał przypadek mieszanej pary kakadu żółtoczubej (samiec, co najmniej 4 lata) i cienkodziobej (samica, co najmniej 12 lat), które właściciel zakupił w Durbanie i trzymał w ogrodzie w, jak to określił, „dość naturalnych warunkach”. W okresie 1908–1913, co sierpień, samica składała jaja (jedno lub dwa). Złożone w 1908 jaja zostały zabrane kakadu, z obawy, że ptaki nie będą się nimi zajmować, i oddane kurze, która jednak zgniotła je z powodu zbyt cienkich skorupek. Dwa jaja złożone w 1909 oddano z tych samych przyczyn gołębiowi, który jednak się nimi nie interesował. W 1911 samica złożyła jaja z żerdki, dlatego się stłukły. W latach 1910, 1912 i 1913 spośród siedmiu jaj jedynie z dwóch wykluły się pisklęta. Warren zauważył, że udział odchowanych piskląt w stosunku do złożonych jaj jest niski, co może wynikać z tego, że osobniki rodzicielskie należały do dwóch różnych gatunków (zobacz: mechanizmy izolacji postzygotycznej). Oba dorosłe ptaki zostały uwiecznione na rycinie, podobnie jak ich potomstwo. W momencie badania mieszańców jeden był w wieku trzech lat, drugi zaś trzech miesięcy; oba miały cechy mieszane i były do siebie bardzo podobne.
Zdaniem Warrena długość i barwa czuba (zarówno u C. galerita, jak i C. tenuirostris) nie jest cechą dominującą ani recesywną, ponieważ u mieszańców wystąpiły pomarańczowe czuby średniej długości, łączące cechy obu rodziców.
Morfologia Kakadu cienkodzioba jest średniej wielkości krępą papugą, o białym upierzeniu i krótkim ogonie. Czub także krótki, o długości 33–34 mm, nie zawsze widoczny. Górna szczęka wyraźnie dłuższa niż żuchwa. Dookoła oka naga, szaroniebieska lub jasnoniebieska skóra; wokół nagiej obrączki ocznej i dzioba pióra pomarańczowoczerwone. Pomarańczowoczerwona plama występuje też na wierzchu głowy, pod czubem. Na gardle czerwonopomarańczowy pas. Masa ciała wynosi 565–640 g. Samca wyróżnia wyraźnie dłuższy i smuklejszy dziób. Tęczówka ciemnobrązowa. Dziób biały, niebieskawoszary u nasady. Nogi i stopy szare.
thumb|1. Samica; 2. Samiec 3., 4. Potomstwo (autor: Ernest Warren) Wymiary średnie Długość ciała wynosi 37–41 cm, rozpiętość skrzydeł 80–90 cm. U 23 zbadanych samców długość skrzydła wynosiła 268–288 mm, u 24 samic 255–278 mm; długość dzioba u tychże samców mieściła się między 46,3 a 52,6 mm, natomiast u samic 41,6 a 50,6 mm. Długości ogona nie podano wprost, jednak odnotowano, że stosunek długości skrzydło/ogon wynosi zazwyczaj 0,44–0,46. U okazów pochodzących ze zbiorów Muzeum Brytyjskiego (wymiary uśrednione) ogon ma długość ok. 12,7 cm, dziób ok. 5 cm (1,95 cala), a skok ok. 2,41 cm (0,95 cala).
Występowanie Kakadu cienkodzioba jest endemitem Australii, gdzie występuje w południowo-wschodniej części kontynentu. Jej naturalne rejony występowania to trzy stany: południowo-wschodnia Australia Południowa, obszary trawiaste w zachodniej części stanu Wiktoria oraz południowa Nowa Południowa Walia, gdzie spotyka się ją na obszarze zwanym Riverina.
W stanie Queensland została introdukowana. Musiało to nastąpić przed 1865, ponieważ już John Gould w wydanym tamtego roku dziele Handbook to the Birds of Australia wspomniał o występowaniu C. tenuirostris w tym stanie. W Nowej Południowej Walii na wolności żyją ptaki, które uciekły z niewoli; ich populacja jest regularnie zasilana nowymi uciekinierami. Według The Birds of Australia (1911) ptaki tego gatunku można również spotkać w Terytorium Północnym, nie odnotowano jednak, jak się tam znalazły. Kakadu cienkodzioba znajduje się na liście ptaków wyspy King w kategorii pojawiające się nieregularnie, rzadko lub sporadycznie (wyspa King leży około 90 km od wybrzeża Australii). Także na Tasmanii spotyka się osobniki tego gatunku: najprawdopodobniej są to ptaki zbiegłe z niewoli.
Habitat Żyje na obszarach trawiastych, leśno-trawiastych, lasach rosnących na brzegach rzek oraz na obszarach rolniczych i uprawach. Gatunek związany z eukaliptusami; w zasiedlanych środowiskach częsty jest na przykład eukaliptus kamaldulski, E. fasciculosa i E. ovata. Ptak zawsze występuje w okolicy rzek lub strumieni. Prócz eukaliptusów w środowiskach wybieranych przez ten gatunek rośnie Allocasuarina luehmannii (rzewniowate). Kakadu cienkodzioba jest spotykana do wysokości 400 m n.p.m.
Pożywienie Gatunek przystosowany do kopania w ziemi dziobem w poszukiwaniu kłączy i innych podziemnych organów roślinnych, na przykład bulw tworzonych przez pochrzyn (Dioscorea), cebuli storczykowatych i różnych organów liliowców. Zjada również bulwy introdukowanych Romulea rosea (kosaćcowate). Prócz pokarmu roślinnego żywi się złożonymi w glebie jajami prostoskrzydłych (Orthoptera). Do jego pokarmu należą też opadnięte lub już zasiane nasiona zbóż, w tym pszenicy. John Gould napisał o kakadu cienkodziobych następująco:
Badania prowadzone przez 7 lat w zachodniej Wiktorii wykazały, że kakadu cienkodziobe w tym rejonie porzucają swój pierwotny skład pożywienia na rzecz nasion. Wśród jeszcze niestrawionego pokarmu, znajdującego się w wolach lub żołądkach gruczołowych 314 osobników, około 90% objętości stanowiły ziarna zbóż, nasiona słonecznika, ostu i przedstawicieli Romulea. Ta zmiana wiąże się z zanikaniem roślin tworzących organy podziemne, co nastąpiło po wprowadzeniu upraw zbóż przez kolonistów z Europy. Według danych z 2000 dla ptaków z zachodniej Wiktorii około 49% diety stanowią nasiona, które mogą być spożywane cały rok. W zachodniej Wiktorii kakadu cienkodziobe latem żerują w ciągu dnia dłużej niż sympatryczne kakadu różowe i żółtoczube, ponieważ ich pożywienie jest trudniejsze do zdobycia.
W roku 2000 przeprowadzono serię eksperymentów z udziałem sześciu dorosłych ptaków. Dzięki tym badaniom chciano poznać preferencje pokarmowe kakadu, aby właściwie dobrać przynętę w pułapce. W eksperymencie nr 1 ptaki miały do wyboru łuskany i niełuskany owies oraz łuskany i niełuskany słonecznik; nie ograniczono im dostępu do pokarmu ani jego rodzajów. Spożyły średnio 23,47±6,8 g pożywienia w ciągu dnia; przy średniej wadze tych osobników (512 g) jest to około 4,6% masy ciała. W tej samej serii eksperymentów wykazano, że w niewoli kakadu preferują łuskany owies, jest więc on najlepszym ziarnem, by zwabić je do pułapki.
Tryb życia i zachowanie Papuga żeruje w chłodniejszych porach dnia, w południe odpoczywa w cieniu. O świcie opuszcza miejsce spoczynku, aby się napić. Układanie się ptaków do snu na gałęzi opisane jest jako akrobatyczne. Gatunek stadny; poza sezonem lęgowym bywa widywany w stadach liczących około 2000 osobników. Większość czasu spędza na ziemi. W trakcie żerowania jeden osobnik pozostaje na drzewie w roli „strażnika”. Porusza się seriami skoków, znacznie szybszych niż u kakadu żółtoczubej, od której także szybciej uderza skrzydłami. Nie ma niezdarnego, „kaczkowatego” chodu jak inne kakadu. W pobliżu gniazd, w trakcie odpoczynku, ptaki przebywają w parach lub grupach rodzinnych, skrzecząc i trajkocząc.
W locie widoczne gwałtowne, trzepoczące uderzenia skrzydeł; niekiedy występują krótkie ślizgi na lekko wygiętych skrzydłach. Wydawany w locie głos kontaktowy to wibrujące, drżące curr-ur-rup. Zaniepokojona, kakadu cienkodzioba chrapliwie krzyczy.