Kuchnia grecka (ngr. ελληνική κουζίνα) – dział sztuki kulinarnej wywodzącej się z kultury helleńskiej i charakterystycznej dla ziem Grecji i Greków. Należy do europejskich kuchni o profilu śródziemnomorskim i cechach wspólnych dla kuchni włoskiej, bałkańskiej, tureckiej, lewantyńskiej i cypryjskiej. thumb|Potrawy kuchni greckiej: musaka, pilaw, suwlaki i jachní Zazwyczaj uważana jest za zdrową i prostą, bez skomplikowanych receptur dań, ale za dość pracochłonną pod względem przygotowania posiłków utrzymanych na ogół w stylu wiejskim. Charakteryzuje się m.in. powszechnym w gastronomii tej strefy, szerokim zastosowaniem czosnku, oliwy, liści winorośli, dużej ilości warzyw (zwłaszcza pomidorów, papryki) i świeżych ziół. Przy obfitości warzyw i przypraw mięso używane jest raczej jako dodatek niż główny składnik potraw.
Wymagające osobnego omówienia greckie wina znane są i cenione od czasów starożytnych.
Tysiącletnie tradycje thumb|Greczynka przygotowująca wypieki (figurka terakotowa z początku V wieku p.n.e.) Świadczy o nich nie tylko fakt, iż Grecy mieli związaną ze sztuką kulinarną odrębną boginię zwaną Adefagią, lecz również mitologiczne odbicie w biografii założyciela Teb – króla i herosa Kadmosa, który w młodości miał się poświęcać tej sztuce w ojczystym Sydonie. W historycznych źródłach potwierdzają je także pisane świadectwa mówiące o tym, iż twórcą najwcześniejszego znanego utworu dotyczącego gastronomii – niezachowanego dydaktycznego poematu Hedypatia (O zmysłach), był w połowie IV wieku p.n.e. dworski poeta i smakosz Archestratos z Geli. Wiadomo także, iż wystawne uczty u Rzymian, jak np. u historycznego Lukullusa czy powieściowego Trymalchiona, były dziełem greckich kuchmistrzów. Obfite źródło ówczesnej wiedzy o kulinariach stanowi późniejszy dialogowy traktat Atenajosa Deipnosphistai (Uczta mędrców, II/III w. n.e.), gdzie wśród siedmiu sławnych kuchmistrzów epoki wymieniano m.in. Aftonitesa – wynalazcę kiełbas czy Agisa z Rodos, mistrza przyprawianych potraw rybnychJ. Pałęcka, O. Sobański: Musaka pod Akropolem, dz. cyt., s. 76–77..
Zasadniczą podstawę najdawniejszej kuchni starożytnych Greków stanowiły nieliczne rodzime surowce: oliwa, pszenica, warzywa strączkowe i wino. Pożywieniem uboższych były zbożowe placki i mączne zupy (polewki), uzupełniane w jadłospisie przez warzywa (głównie bób) i sery. Na stołach zamożniejszych pojawiało się mięso rzeźnych zwierząt hodowlanych (bydło rogate, świnie, owce i barany, kozy) oraz łowna dziczyzna (dziki, jelenie, dzikie kozy, lecz także zające); rzadsze poza strefą wyspiarsko-przybrzeżną ryby ogólnie uważane były za pożywienie biedotyÉmile Mireaux: Życie codzienne w Grecji w epoce homeryckiej. Warszawa: PIW, 1962, s. 46–49, 98, 110–112..
W czasach późniejszych codzienne jadło Greków charakteryzowały liczne potrawy mączne i wiele jarzyn (fasola, soczewica i bób) oraz warzywa (sałata, czosnek, cebula). Z mięs, oprócz dziczyzny (dziki, jelenie) i drobiu hodowlanego (głównie gęsi), wykorzystywano suszone ryby; uprawiany jęczmień i pszenica dawały chleb w postaci placków. Wcześnie też nauczono się wykorzystywać bogactwo ziół oraz rozmaitość owoców (przede wszystkim figi, jabłka, pigwy)J. Pałęcka, O. Sobański: Musaka pod Akropolem, dz. cyt., s. 9, 32, 19–21, 75–77..
Dalszy rozwój kuchni greckiej związany był z bezpośrednim oddziaływaniem różnorodnych wpływów basenu wschodniego Śródziemnomorza, zwłaszcza z istotnym, wielowiekowym wpływem Cesarstwa Bizantyńskiego. Kuchnia bizantyjska, choć zasadniczo podobna do klasycznej, obejmowała już nowe składniki, wcześniej niedostępne, takie jak ikra z ryb czy gałka muszkatołowa, gdy w sztuce kulinarnej wykorzystywano uprzywilejowaną pozycję Konstantynopola w ówczesnym handlu przyprawami. Wiele jeszcze późniejszych potraw i dań pochodzi z kuchni osmańskiej i zdradza rodowód arabski, perski bądź turecki, m.in. musaka czy tzatziki. Również podobieństwo sposobu przyrządzania wielu potraw wynika z historycznych kontaktów oraz wpływów kuchni nie tylko tureckiej, ale i armeńskiej czy sąsiadujących krajów bałkańskichMaciej E. Halbański: Potrawy z różnych stron świata. Warszawa: Książka i Wiedza, 2000, s. 73..
Podstawowe składniki dań Mięso w większych ilościach spożywane jest tylko przy specjalnych okazjach, zwykle jest traktowane bardziej jako dodatek smakowy i łączone z warzywami albo makaronem. Podobnie jak w innych kuchniach bałkańskich i w tureckiej, do mięs charakterystycznych należy baranina (arnisio) i jagnięcina, a także mięso koźlęce. Bardzo liczne są dania z cielęciny i wieprzowiny, o wiele rzadsze z wołowiny, w ostatnim pięćdziesięcioleciu rozpowszechniły się drobiowe (głównie kurczak; kura, indyk), rzadsze są potrawy z królika (kuneli) i zająca (lagòs). Najczęściej przyrządzane jako pieczone i prażone (z rusztu) albo duszone i smażone w oliwie. Z podrobów do przyrządzania potraw często wykorzystuje się nerki, wątrobę, ozór i móżdżek, a nawet przeponę. thumb|Typowa przekąska kuchni greckiej Typowe znamię kuchni greckiej stanowią oliwki (elies), zarówno w postaci jadalnej, jak i szeroko stosowanej oliwy wykorzystywanej niemal w każdym daniu (oprócz niej używa się też sporo masła). Chrupiący chleb maczany w oliwie stanowi popularną przekąskę. Najpopularniejsze wśród gatunków oliwek wyłącznie konsumpcyjnych to podłużne Kalamon (Kalamatiani, Korakolia) i duże, krągłe Amfisis – dodawane do potraw duszonych, sałatek lub osobno spożywane jako przystawka. W jadłospisie Greków stosunkowo liczne są różnorodne przekąski (orektiká), bardzo często w postaci mieszanej (diáfora orektiká), do których należy m.in. chorta, sałatka choriatiki, „postna” pasta rybna taramosalata czy miks z marynowanymi sardelami. thumb|Smażone danie rybne z gowika Spośród obfitości ryb (psaria) najczęściej spożywa się tuńczyka, barwenę (barbuni), okonia, miecznika (ksifías), sardynki, a z owoców morza (thalasina): krewetki (garides), ośmiornice (chtapodi) i małże (midia), także langusty, homary, kraby, kalmary, mątwy i ostrygi. W tawernach i w handlu na targowiskach można dla kuchni domowej dostać takie ryby jak: dorsz, flądra, chelon (lawraki), gowik (fangrí), granik (sfirida), kielec (sinagrida), makrela, ostrosz (drákena), pstrąg, sandacz, skorpena, sola (glossa). Przyrządza się je na wiele sposobów: z rusztu, przyprawiane czosnkiem i sokiem z cytryny, pieczone z jogurtem i ziołami, gotowane w gęstym sosie pomidorowym lub jako dodatki do zup. Daniem szczególnym jest jeżowiec z sokiem cytryny i oliwą (achiní) czy marídes – sardele (gawros) lub inne drobne rybki podawane w oliwie bądź w niej smażone, a spośród zup – kakawiá, gotowana z mieszaniny kawałków różnych ryb i owoców morza. Natomiast potrawa określana w Polsce jako „ryba po grecku”, w Grecji nie jest znanaBożenna Iliev: W bałkańskim kociołku. Pelplin: Bernardinum, 2019, s. 241..
Do najpopularniejszych przypraw należy powszechnie dostępne (jako chwast) oregano, pietruszka, koperek, mięta, czarny pieprz, sól morska, cynamon, rodzynki i wanilia. Stosowane są poza tym liście laurowe, bazylia, estragon, tymianek, rozmaryn, szafran, kminek, imbir, kolendra i gałka muszkatołowa; oprócz kapar także nasiona („orzeszki”) pinii i owoce (jagody) jałowca. Mielone goździki, siekane migdały i orzechy, wanilię, sok z cytryny i skórkę cytrynową lub pomarańczową również często się wykorzystuje do przyprawiania potraw, zwłaszcza deserów i słodyczy (gliká).
Najczęściej używane w potrawach warzywa (chortariká) to: pomidory, czosnek, cebula, ogórek, szpinak, karczochy, koper włoski (fenkuł), sałata, kapusta, cukinia, bakłażan i papryka; rzadziej używana jest marchew, por, seler, kalafior, cykoria czy rukola, szarłat i okra (bamies). Grecy przyrządzają warzywa na wiele sposobów: opiekają na węglach i na patelni, smażą, duszą w sosie, rzadko są tylko gotowane w wodzie albo na parze. thumb|Skibki sera chalumi Produktem nabiałowym najbardziej charakterystycznym jest tradycyjny bałkański ser o nazwie feta (dosłownie „plaster”), wytwarzany z mieszanki mleka owczego z kozim lub z samego mleka owczego. Jako ser miękki, kruchy, topliwy w wysokiej temperaturze, jest składnikiem tak wielu potraw, że współczesna kuchnia grecka nie mogłaby się bez niego obejść. Innym oryginalnym produktem jest tulumotiri – ser kozi w podłużnej osłonce (kiszce). Poza tym różnorodne zastosowanie (także jako składnik potraw) mają sery: bezsolny, twarogowy owczy mizithra, owczy półmiękki i tłusty manuri, twardy żółty kefalotiri, łagodny grawiera (kefalograwiera). Używa się też półtwardego niedojrzałego cypryjskiego sera chalumi; częstym dodatkiem bywa włoski parmezan (parmezána), niekiedy mozzarella albo pecorino.
Do składników kulinarnych trzeba zaliczyć też zboża, wśród których pierwsze miejsce zajmuje pszenica wykorzystywana do chleba pita i pełnoziarnistego chleba wiejskiego. Ważnym zbożem jest także ryż stosowany w pilawach, jako dodatek do mięs oraz w charakterystycznych dolmades (zawijany w liście winogron).
Niektóre specjalności wyspiarskie thumb|Zapiekanka pastitsio Mykonos – suszona wieprzowina (lúses) oraz zapiekanka z cebuli i sera (kremythòpita) Sifnos – ciasto miodowe (melòpita) oraz ciecierzyca z przyprawami (sifniòtika revíthia) Siros – zapiekanka z cukinii z serem feta w cieście (kolokythòpita) Spetses – ryba (kielec) zapiekana z pomidorami, cebulą i oliwą (sinagrida spetsiota) Kos – tarta cytrynowa oraz różne gatunki sałaty Chios – mastykowiec Hydra – „dary Morza Egejskiego” (ślimaki i owoce morza gotowane z ryżem) Kreta – ser grawiera, karczochy, warzywna zupa rybna (psaròsoupa me chorta kritikí), grzanki jęczmienne (kritikòs dakos), ciasteczka serowe (sarikopites kritikés) Lesbos – ser ladotiri konserwowany w oliwie, orzechowo-miodowy kołacz platseda Paros – opiekane ślimaki Santoryn – małe, dość niekształtne pomidory Korfu – dania inspirowane kuchnią włoską: rybne (burdeto, saworo) oraz mięsne: wieprzowina núbulo, cielęcina sofrito, pastítsio (makaron zapiekany z pikantnym mięsem), figadella (prażona kiszka wątrobiana), słodycze z migdałami (mandoles, mandolato)Nikos Nikitidis: Corfu, dz. cyt., s. 56–57..
Nietypowa dla obcych często może być temperatura dań gorących, serwowanych jako letnie, co ma uwydatniać naturalny smak potraw.
Zupy thumb|Flakowa zupa magiritsa Kuchnia grecka nie odznacza się tak szerokim ich wyborem jak np. polska. Prawdopodobnie wpływa na to znaczna ilość potraw półpłynnych, jak również jednodaniowych (entrades) oraz przystawek, przez co zupy stanowią niekonieczną część głównego posiłku. Wyróżnia je jednak to, że są bardzo treściwe i w razie potrzeby mogą zastąpić cały obiad. Charakterystyczne są awgolémono i fasolada; poza nimi częściej jada się pomidorową (domatòssupa), jarzynową (chortòsupa), soczewicową (soupa fakés), treściwą mięsną (kreatòsupa), grzybową (manitaròsupa), rosół (wywar) z mięsa (zomòs kréatos) lub z kury (kotòsupa) albo rybny (psaròsupa). Do szczególnie oryginalnych należy podobna do flaczków, tradycyjna wielkanocna magiritsa sporządzana z jagnięcych podrobów. Obok zwykłej zupy ryżowej (supa me rizi) jest jeszcze przyrządzany na słodko ryż na mleku (rizògalo).
Napoje thumb|Kawa po grecku serwowana z wodą Kawa jest najpopularniejszym napojem Greków – podawana jako kafedáki zawsze w małych filiżankach i odstawiana na kilka minut, aby opadły fusy. Zwykle uzupełniana jest szklanką wody z lodem i bakaliami (słodkie ciastko, kawałek ciasta). Podczas letnich miesięcy szczególnie popularna jest frappé – mrożona kawa z mlekiem lub cukrem albo gorzkaSusanna Tee: Smaki świata: Grecja, dz. cyt., s. 23.. Wśród wielu powszechnie serwowanych wariantów mocnej kawy rozróżnia się zależnie od ilości cukru: bardzo słodką (wari glikò), średnią (metrio) lub niesłodzoną (sketto). Zamawiać też można różne inne wersje, np. lekką i mniej słodką (metrios wrastos) albo podwójną (diplò).