Armia „Pomorze” – związek operacyjny Wojska Polskiego utworzony wiosną 1939, zgodnie z planem operacyjnym „Zachód”.
W czasie kampanii wrześniowej armia dowodzona przez gen. dyw. Władysława Bortnowskiego występowała w składzie czterech dywizji piechoty (4., 9., 15., 16.), Pomorskiej Brygady Kawalerii oraz Pomorskiej i Chełmińskiej Brygady ON. Jej związki taktyczne bronić miały polskiego Pomorza. W obszarze operacyjnym armii znajdował się Korpus Interwencyjny przeznaczony do obrony interesów polskich w Gdańsku. Na prawym brzegu Wisły działała Grupa Operacyjna „Wschód” gen. bryg. Mikołaja Bołtucia. Armia, silnie nadwerężona w walkach na Pomorzu, uczestniczyła też w bojach pod Łowiczem i Sochaczewem.
Geneza i zadania thumb Utworzona 23 marca 1939 w celu obrony Pomorza przed atakiem niemieckim z kierunków zachodniego i wschodniego. O ugrupowaniu armii w dużej mierze zadecydowała możliwość interwencji od strony Wolnego Miasta Gdańsk. Siły armii zostały rozdzielone na dwie części, jedna miała bronić zachodniej granicy państwa, druga nie dopuścić do połączenia sił wroga działających od strony Prus Wschodnich z siłami działającymi z zachodu. Jednak obawa przed aneksją Gdańska i ataku od północy spowodowała, że część sił armii została skierowana do „korytarza gdańskiego” aż po Kościerzynę i Tczew (Oddział Wydzielony „Kościerzyna” i Oddział Wydzielony „Starogard”). Biorąc pod uwagę, że na całym odcinku Wisły (około 60 km) pomiędzy Grudziądzem a Fordonem pod Bydgoszczą nie było żadnego mostu, całe północne ugrupowanie było narażone na odcięcie od reszty armii w przypadku zdecydowanego ataku z zachodu.
Dowódcy Armii gen. dyw. Władysławowi Bortnowskiemu postawiono następujące zadanie: osłonić kierunki wychodzące z Pomorza Zachodniego i Gdańska na Bydgoszcz oraz z Prus Wschodnich na Toruń i Włocławek, rozpoznać siły nieprzyjaciela i przeciwstawić się im obronnie w odcinku Armii, wykorzystując każdą okazję do zwrotu zaczepnego, podtrzymać jak najdłużej i jak najwydatniej rozdział sił nieprzyjaciela po obu brzegach Wisły wykorzystując między innymi niszczenia, ostateczna pozycja obronna: Wisła z przedmościem Toruń – Bydgoszcz. Punkt ciężkości działań Armii miał być usytuowany na wschodnim brzegu Wisły. Późniejszy rozkaz polecił zniszczyć mosty w Tczewie. Pas działań Armii, wynosił od 120 do 160 km, a głębokość od 60 do 110 km.
Armii powierzono zadanie działania w pasie: granica północna – granica z Wolnym Miastem Gdańskiem i dalej w kierunku zachodnim wzdłuż linii: od Tczewa, przez Skarszewy do Kościerzyny; granica południowa – wzdłuż linii: Łobżenica, Nakło nad Notecią, Władysławowo, Broniewo do Modliborzyc; granica wschodnia – wzdłuż linii: Rybno, Górzno, Gójsk do Dobrzynia nad Wisłą; granica zachodnia – granica z Rzeszą Niemiecką.
Od tak wyznaczonego pasa, na północy miało działać Dowództwo Obrony Wybrzeża, podległe Dowództwu Floty, na południu Armia „Poznań” pod dowództwem gen. Kutrzeby, na wschodzie Armia „Modlin” pod dowództwem gen. Przedrzymirskiego.
Pod koniec marca, po powrocie do Torunia z Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, gen. Bortnowski postawił zadania poszczególnym wielkim jednostkom:
15 Wielkopolska Dywizja Piechoty (dowódca gen. bryg. Przyjałkowski) otrzymała zadanie obrony przedmościa Bydgoszcz od zachodu, w oparciu o skraje lasów nadleśnictwa Jachcice oraz zamknięcia przejść przez Kanał Górnonotecki. Dowódcy dywizji został podporządkowany nakielski batalion ON, którego zadaniem było zamknięcie, w okolicach Nakła, przejść przez Noteć na jej południowym brzegu. Północna granica pasa działania dywizji przebiegała wzdłuż linii: Wojnowo – Mrocza – Łobżenica, zaś południowa stanowiła granicę pasa działania armii. 16 Pomorska Dywizja Piechoty (dowódca płk dypl. Świtalski) otrzymała zadanie utrzymania linii rzeki Osy od jej ujścia do Wisły do Jeziora Duże koło wsi Gruta. Zachodnia granica pasa działania dywizji opierała się o Wisłę, wschodnia o linię Łasin – Słup – Radzyń Chełmiński. 4 Dywizja Piechoty (dowódca gen. Bołtuć) otrzymała zadania:
zamknąć, na kierunku północno-wschodnim, węzeł komunikacyjny Brodnica na linii Tama Brodzka – jeziora: Bachotek, Strażym, Zbiczno i Ciche koło miejscowości o tej samej nazwie; ewentualnie uderzyć na nieprzyjaciela głównymi siłami dywizji z rejonu Czekanowa, w przypadku gdyby usiłował on obchodzić prawe skrzydło 16 DP, bądź atakował w kierunku Wąbrzeźno – Toruń; prowadzić rozpoznanie kawalerią dywizyjną w kierunku na Lidzbark Welski i utrzymywać łączność z armią „Modlin”. Zachodnia granica pasa działania dywizji stanowiła wschodnią granicę działania 16 DP, zaś wschodnia granica stanowiła granicę działania armii. Pomorska Brygada Kawalerii (dowódca gen. bryg. Grzmot-Skotnicki) otrzymała zadanie opóźniania ruchów nieprzyjaciela poprzez wiązanie go w walce i niszczenie w korytarzu ograniczonym północną granicą działania 15 DP i północną granicą działania armii. Wyznaczono szosy (w rejonie działania brygady): Sępolno – Koronowo, Chojnice – Tuchola – Chełmno, Więcbork – Bydgoszcz, Chojnice – Tczew i Kościerzyna – Tczew jako szlaki, wzdłuż których prowadzone miały być działania. Dowódcy brygady zostały podporządkowane bataliony ON w rejonie oraz batalion strzelecki z Chojnic.
W połowie kwietnia nadszedł rozkaz marszałka Śmigłego-Rydza o powiększeniu składu armii o 9 Dywizję Piechoty z Siedlec. Po jej przybyciu w rejon działania armii, zostały dokonane zmiany rozmieszczenia głównych jednostek. Pas działania Pom. BK został zwężony poprzez przesunięcie południowej granicy jej działania na linię rzek Sępolna (wypływa z jeziora Sępoleńskiego) i Sępolenki (obydwie prawostronne dopływy Brdy). Powstałą w ten sposób lukę, pomiędzy 15 DP a Pom. BK, zajęła 9 DP. Podporządkowany jej został koronowski batalion ON.
9 DP (dowódca płk dypl. Werobej) otrzymała zadania:
zamknąć przejścia między poszczególnymi jeziorami koronowskimi (między innymi: Koronowskie, Strzemno, Stoczek, Piaseczno, Moczar, Białe, Krzywe – obecnie stanowią one część Zbiornika Koronowskiego); rozmieścić główne siły dywizji na południu pasa, w którym miała prowadzić działania i na wschód od linii jezior; osłaniać prawe skrzydło 15 DP; prowadzić rozpoznanie na przedpolu jezior koronowskich i wiązać w walce nieprzyjaciela w rejonie Więcborka; ściśle współdziałać z 15 DP.
Przyjazd Korpusu Interwencyjnego, pod koniec sierpnia, spowodował przesunięcie w kierunku północnym głównych sił 9 DP, dla zapewnienia osłony ewentualnego działania 27 Dywizji Piechoty (dowódca gen. bryg. Drapella) po osi Skarszewy – Starogard – Gdańsk. Telegram z Naczelnego Dowództwa, wysłany w dniu 1 września 1939 o godz. 8.50 (data odbioru rozkazu nie jest znana), oddawał do dyspozycji dowódcy armii 27 DP.
Dowództwo armii mieściło się w jednym z fortów w dzielnicy Torunia – Podgórz.
Działania bojowe Bitwa graniczna
1 września thumb|Bitwa o Pomorze –1 września 1939 1 września 1939 siły armii zostały zaatakowane jednocześnie z terenu Pomorza Zachodniego (4 Armia niemiecka) oraz z Prus Wschodnich (3 Armia niemiecka). Silna, zmotoryzowana kolumna niemiecka (20 Dywizja Zmotoryzowana z 4 Armii), poruszająca się w kierunku wschodnim, rozbiła pod Mąkowarskiem 35 pp (z 9 DP), przedarła się przez Bory Tucholskie w rejonie jezior koronowskich i wyszła na tzw. magistralę węglową. Zagrożony został odwrót GO „Czersk”, tucholskiego zgrupowania 9 DP oraz przecięta została droga odwrotu 27 DP, która kierowała się w kierunku magistrali węglowej i miała odjechać w ślad za Korpusem Interwencyjnym. Z Bytowa na samotny batalion ON „Kościerzyna” z plutonem kawalerii 16 puł. i baterią konną 11 dak ruszyła niemiecka 10 DPanc. Pułki Pomorskiej BK walczyły z niemieckimi patrolami, 18 pułk szarżował pod Krojantami i zatrzymał w tym rejonie na kilka godzin niemiecki atak. Ostatecznie jednak Pomorska BK musiała się wycofać w kierunku południowym. Przeważające siły nieprzyjaciela wyparły 16 DP znad Osy, a 22 pp z linii jezior koronowskich. W kierunku na Sępólno zaatakowała 3 DPanc., której czołgi posuwały się na wschód prawie bez oporu ze strony jednostek 9 DP.
Nieprzyjaciel usiłował otworzyć sobie drogę do Prus Wschodnich, atakując oba wyloty kolejowej magistrali tranzytowej pod Tczewem i w rejonie Chojnic. Niemcy usiłowali uchwycić mosty na Wiśle w Tczewie. Polscy saperzy wysadzili je w powietrze. Równocześnie z Pomorza Niemieckiego na skrzydle północnym ugrupowania korpusu pancernego uderzyły na Chojnice i dalej w kierunku na Tucholę. Na skrzydle południowym wyszło natarcie piechoty na Sępolno – Więcbork i dalej na Bydgoszcz. Uderzenia te zepchnęły ze stanowisk obronnych Pomorską Brygadę Kawalerii i 9 Dywizje Piechoty zagrażając 27 Dywizji Piechoty z Korpusu Interwencyjnego, która z rejonu Borów Tucholskich odchodziła w kierunku na Bydgoszcz. W godzinach przedwieczornych niemiecka 3 Dywizja Pancerna zdobyła nieuszkodzony most na Brdzie, przeprawia się przez rzekę i wyszła na tyły ugrupowania polskiego. Nocne przeciwuderzenia polskie nie dały oczekiwanego rezultatu i most pozostał w rękach niemieckich. Będąca w składzie Korpusu Interwencyjnego 13 DP z rejonu Toruń – Inowrocław została załadowana i odjechała do armii odwodowej.
2 września thumb|Bitwa o Pomorze –2 września 1939 Niemiecki korpus pancerny nacierał w kierunku wschodnim ku Wiśle. Zagrażało to odcięciem wojsk polskich w „korytarzu” i osaczeniem dywizji polskich walczących w rejonie Grudziądza. 27 DP bombardowana przez lotnictwo i powstrzymana przez czołgi nie zdołała przebić się przez ugrupowanie nieprzyjaciela. W tym czasie 9 DP nacierała bez powodzenia pod Klonowem. Niemcy przełamali obronę 27 pułku piechoty, spychając jednostki polskie w kierunku południowym. Na wschodnim brzegu Wisły już od 1 września niemiecki korpus uderzający z Prus Wschodnich nacierał na grupę gen. Bołtucia w rejonie Grudziądza i Brodnicy. Nad Osą nieprzyjaciel zepchnął 16 Dywizję Piechoty z jej stanowisk obronnych. 2 września 16 DP kontynuowała odwrót, a przeciwnatarcie 4 DP uzyskało lokalne powodzenie. Przez cały dzień wojska grupy operacyjnej były silnie bombardowane przez lotnictwo nieprzyjaciela.
3 września thumb|Bitwa o Pomorze –3 września 1939 Na Pomorzu wysunięte na północ oddziały usiłowały w nocy z 2 na 3 września przebić się przez okrążające je wojska niemieckie. 27 DP wieczorem rozpoczęła rozpoczyna wieczorem marsz na południe. Około 20.00 dowódca Armii „Pomorze” zameldował Naczelnemu Wodzowi , że wszystkie jednostki będące na północ od Bydgoszczy można uważać za stracone. Ocenił, że z kotła okrążenia z 27 DP wydostało się około 3 baonów piechoty i 5 baterii artylerii, z 9 DP – niekompletny 22 pułk piechoty i jedna bateria, z Pomorskiej Brygady Kawalerii słabe 5 szwadronów, jeden szwadron ckm i 2 baterie po 2 działa oraz znaczna ilość taborów z różnych oddziałów. Na odcinku grupy gen. Bołtucia Grudziądz był atakowany ze wszystkich stron, a GO wycofała się z pozycji na zachód od jezior brodnickich.
4 września W nocy z 3 na 4 września grupa gen. Bołtucia, czyli 4 i 16 Dywizja Piechoty rozpoczęły odwrót na Wisłę w kierunku na Dobrzyń nad Drwęcą. 15 DP wycofała się w lasy w rejon Sołec – Jeziora jezuickie, w łączności z 26 DP – prawym skrzydłem Armii „Poznań” Kwatera główna Armii „Pomorze” została przeniesiona z Torunia do Włocławka. thumb| Żołnierze Armii „Pomorze” wzięci do niewoli w Borach Tucholskich 5 września