Demokracja ludowa – propagandowe określenie ustroju w państwach komunistycznych, w założeniu demokratycznego, w rzeczywistości totalitarnego lub autorytarnego, używane w państwach zależnych od ZSRR po II wojnie światowej (państwach bloku wschodniego)Słownik Języka Polskiego PWN: demokracja ludowa. Używane jest również we współczesnych państwach, w których występuje system zdominowany przez partię komunistyczną, między innymi w Chińskiej Republice Ludowej. Jest to forma dyktatury partii komunistycznej (dyktatury proletariatu) przy zachowaniu fasady pozornej demokracji parlamentarnej. Istnieją też państwa niezwiązane z ruchem komunistycznym, które używają tego określenia.
Historia
Demokracja ludowa (potocznie określana jako „demoludy”) to termin polityczny, używany do opisu ustroju państw bloku wschodniego, które po drugiej wojnie światowej znalazły się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Była to forma państwa satelickiego ZSRR, charakteryzująca się faktyczną dyktaturą partii komunistycznej (lub robotniczej) przy zachowaniu fasady pozornej demokracji parlamentarnej.
Geneza i powstanie Model demokracji ludowej powstał w wyniku sowieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej po zakończeniu II wojny światowej. Określenie to miało za zadanie odróżnić ten system od demokracji burżuazyjnej krajów zachodnich i sugerować, że władza należy do „ludu pracującego miast i wsi”. W rzeczywistości, państwa te, mimo utrzymania pewnych instytucji demokratycznych (jak wielopartyjność i parlament), były ściśle podporządkowane kierownictwu partii komunistycznych, działających zgodnie z wytycznymi ZSRR.
Kluczowe etapy tworzenia się systemu Bezpośrednio po wojnie, w większości krajów bloku wschodniego, komuniści wchodzili w skład szerokich koalicji rządowych, często określanych jako Fronty Ludowe (lub Fronty Ojczyźniane). Fronty te miały formalnie zrzeszać różne siły społeczne, w tym partie chłopskie, demokratyczne czy socjaldemokratyczne. W latach 1947–1949 nastąpiła faza eliminowania opozycji i przejmowania pełnej kontroli przez partie komunistyczne (np. w Polsce przez PPR, później PZPR). Osiągnięto to poprzez fałszowanie wyborów (np. referendum i wybory w Polsce), represje wobec przywódców partii opozycyjnych oraz wymuszanie zjednoczenia sił komunistycznych i socjaldemokratycznych.
Formalne ugruntowanie systemu następowało poprzez uchwalanie nowych konstytucji, które wprowadzały zasady ustrojowe państwa socjalistycznego (np. Konstytucja PRL z 1952 r.).
Cechy charakterystyczne System demokracji ludowej, mimo odmienności w stosunku do władzy radzieckiej, charakteryzował się szeregiem wspólnych cech: hegemonia partii komunistycznej – pomimo istnienia innych partii, rzeczywistą władzę sprawowała jedna partia kierownicza (np. PZPR w Polsce, SED w NRD), która posiadała monopol polityczny i ideologiczny, Front Ludowy – formalnie istniejąca wielopartyjność była iluzoryczna. Partie satelickie (np. ZSL w Polsce) wchodziły w skład kontrolowanego przez komunistów bloku i nie stanowiły realnej opozycji, centralnie planowana gospodarka, oparta na upaństwowieniu przemysłu i środków produkcji oraz kolektywizacji (choć w różnym stopniu), istnienie rozbudowanego aparatu bezpieczeństwa (jak np. UB w Polsce) do zwalczania opozycji, państwa te pozostawały pod ścisłą kontrolą polityczną, ideologiczną i wojskową ZSRR (m.in. poprzez Układ Warszawski i RWPG).
Upadek Schyłek demokracji ludowej rozpoczął się w latach 80. XX wieku i przyspieszył wraz z osłabieniem ZSRR w drugiej połowie tej dekady. Ostateczny upadek komunizmu nastąpił w ramach Jesieni Narodów w 1989 roku.
W Polsce zmiany zainicjowały strajki robotnicze i w konsekwencji Obrady Okrągłego Stołu (1989), które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów 4 czerwca i pokojowego przekazania władzy. W większości innych krajów (np. Czechosłowacja, Węgry, NRD) proces ten przebiegał również pokojowo, choć w Rumunii upadek reżimu Nicolae Ceaușescu miał charakter krwawy.
Upadek ustroju demokracji ludowej oznaczał kres zimnej wojny i początek transformacji ustrojowej w kierunku demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej.
Krytyka Państwa „demokracji ludowej” deklarowały, że władzę w nich „sprawuje lud jako suweren”, lecz faktycznie rządy sprawowała komunistyczna monopartia (w PRL była to PZPR), a inne partie i organizacje społeczne były jej podporządkowane w formule „transmisji partii do mas” w ramach bloków określanych jako fronty narodowe (ludowe). Kraje demokracji ludowej często nazywano „demoludami”.
Termin „demokracja ludowa” miał odróżnić sposób rządzenia realizowany w państwach satelickich ZSRR od zachodniej demokracji nazywanej w bloku wschodnim „”.
Demokracja ludowa formą dyktatury proletariatu
W ZSRR w 1959 nadzwyczajny XXI Zjazd KPZR ogłosił zakończenie budowy socjalizmu i rozpoczęcie etapu przejścia do budowy społeczeństwa komunistycznego. Dlatego, w odróżnieniu od Związku Radzieckiego, gdzie z chwilą całkowitego zwycięstwa socjalizmu i wkroczenia kraju w okres budownictwa komunizmu dyktatura proletariatu przestała być konieczna, demokracja ludowa w ideologii marksistowsko-leninowskiej rozpatrywana była jako nowa postać dyktatury proletariatu. Podczas gdy w ZSRR socjalizm już został zbudowany, państwa ludowodemokratyczne realizują główne zadanie dyktatury klasy robotniczej - organizowanie budowy socjalizmu.
Cała administracja państwowa, organy ścigania oraz wymiar sprawiedliwości są narzędziami dyktatury proletariatu. Za burżuazyjne i sprzeczne z zasadami państwa socjalistycznego uznawano pojęcie „interesu indywidualnego” (jednostkowego), nad który przedkładano interes społeczny (kolektywny). Wszystkie wymienione instytucje stały na straży tego ostatniego, działając jako aktywny uczestnik walki klas„Sąd w społeczeństwie socjalistycznym pozostaje instytucją klasową, staje po raz pierwszy w historii na usługi przytłaczającej większości społeczeństwa, działa w oparciu o nową świadomość klasową, nasycony jest kadrami klasowo związanymi z przeważającą częścią społeczeństwa, kieruje się zasadami nowej praworządności” – Leon Schaff: Proces karny w Polsce Ludowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1952, str. 143..
Demokrację ludową powołały do życia warunki nowego etapu rozwoju światowego ruchu rewolucyjnego.
Na jej powstanie wpłynęła sytuacja ówczesnego etapu powszechnego kryzysu kapitalizmu; była ona odbiciem podstawowych przesunięć klasowych zachodzących w świecie kapitalistycznym: wciąż rosnącej izolacji wielkiego kapitału, zespolenia szerokich sił ludowych pod kierownictwem klasy robotniczej, dalszego zbliżenia się zadań ogólnodemokratycznych i socjalistycznych.
Odmienność demokracji ludowej od władzy radzieckiej Obok wspólnych podstawowych cech formy radzieckiej i formy demokracji ludowej, ta ostatnia ma szereg cech specyficznych. Najważniejszą cechą demokracji ludowej jest istnienie Frontu Ludowego, będącego nową organizacyjną formą sojuszu klasy robotniczej, chłopstwa, drobnej burżuazji i inteligencji.
Wielopartyjność Podczas gdy w Rosji Radzieckiej był uwarunkowany historycznie system jednopartyjny, w wielu krajach demokracji ludowej ustanowiony został system wielopartyjny, w którym partie marksistowskie odgrywały kierowniczą rolę. W odróżnieniu od Rosji, gdzie przeciw rewolucji wystąpiły nie tylko partie burżuazyjne i obszarnicze, lecz również partie drobnomieszczańskie, w niektórych krajach demokracji ludowej wiele z tych partii poparło przejście do socjalistycznego etapu rewolucji. W tych okolicznościach celowe było utworzenie bloku partii komunistycznych i robotniczych z takimi partiami politycznymi, jakie jednoczyły się we Froncie Ludowym na wspólnej płaszczyźnie walki przeciwko faszyzmowi i imperializmowi. System wielopartyjny sprzyjał w tych warunkach rozszerzeniu społecznej podstawy rewolucji i pomyślniejszemu wykonywaniu jej zasad. Współpraca komunistów z niekomunistycznymi partiami demokratycznymi dokonywała się w różnorakich formach, zarówno wewnątrz Frontu Ludowego, jak i poprzez uczestnictwo przedstawicieli partii demokratycznych w organach władzy państwowej i masowych organizacjach ludzi pracy.
W szeregu krajów demokracji ludowej pomyślnie realizowana była współpraca partii komunistycznych i robotniczych z nieproletariackimi partiami demokratycznymi. Do tych partii należały na przykład: Partia Ludowa i Partia Wolności w Czechosłowacji; Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne w Polsce; w Niemieckiej Republice Demokratycznej w skład Frontu Ludowego wchodziły nie tylko partie klas pracujących, ale również kilka partii burżuazyjno-demokratycznych.
Organizacja aparatu władzy
Ludowodemokratyczna forma dyktatury proletariatu charakteryzowała się także specyficznym trybem tworzenia organów władzy państwowej.
Burzenie burżuazyjnego aparatu państwowego
Również niszczenie starej machiny państwowej dokonywało się w niektórych krajach demokracji ludowej inaczej niż w ZSRR.
Zobacz też realny socjalizm Socjalizm demokratyczny nowomowa Układ Warszawski RWPG blok wschodni państwo socjalistyczne
Przypisy
Bibliografia
ludowa Kategoria:Radziecka terminologia propagandowa Kategoria:Komunizm