Muzeum Śląskie w Katowicach – muzeum w Katowicach, powstałe 23 stycznia 1929 roku na mocy uchwały Sejmu Śląskiego, które działało do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. W latach 1945–1950 przejściowo odtworzone w Bytomiu, w 1984 roku restytuowane w Katowicach, w 2006 roku wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów, a od 2015 roku funkcjonujące w kompleksie gmachów przy ulicy T. Dobrowolskiego 1, na terenie dzielnicy Bogucice. Stanowi instytucję kultury współprowadzoną przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Do najcenniejszych zbiorów Muzeum Śląskiego należą kolekcje: malarstwa polskiego sprzed i po 1945 roku (w której znajdują się prace m.in. Józefa Chełmońskiego, Artura Grottgera, Tadeusza Makowskiego, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki, Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego), sztuki nieprofesjonalnej, fotografii artystycznej i dokumentalnej, plakatu polskiego oraz bogate zbiory etnograficzne i z zakresu polskiej plastyki scenicznej.
W 2012 roku Muzeum Śląskie udostępniło pierwszą stałą trasę zwiedzania dla osób niewidomych i niedowidzących. Realizuje również projekty edukacyjne i artystyczne. Instytucja aktywnie uczestniczy w takich projektach, jak Noc Muzeów oraz Metropolitalna Noc Teatrów. Współpracuje z Muzeum Ziemi Górnośląskiej w Ratingen, Muzeum Ziemi Śląskiej w Opawie, Muzeum Śląskim w Görlitz, Słowacką Galerią Narodową oraz instytucjami muzealnymi w Finlandii i Włoszech.
Zobowiązane dziedzictwem regionu, dynamiką jego dziejów, wielokulturowością i wiodącą rolą przemysłu, przy jednoczesnym uznaniu jego dorobku intelektualnego i artystycznego, Muzeum Śląskie podejmuje się misji kreowania przestrzeni dla dialogu z przeszłością i dokonaniami współczesności w celu głębszego poznawania Górnego Śląska, Polski i Europy.
Muzeum Śląskie prowadzi badania: archeologiczne, historyczne, etnograficzne, z plastyki nieprofesjonalnej oraz dokumentacji regionu.
Powstanie Utworzenie Muzeum Śląskiego w Katowicach było ściśle związane z powołaniem w 1924 roku Towarzystwa Muzeum Ziemi Śląskiej, którego zadaniem było gromadzenie pamiątek kultury materialnej i duchowej wytworzonych na Śląsku. Powołano ono na zebraniu w sali gimnastycznej katowickiego gimnazjum (późniejsza siedziba III Liceum Ogólnokształcącego), z inicjatywy m.in. Ernesta Farnika, Stanisława Ligonia, Konstantego Prusa i ks. Emila Szramka. Ustalono, iż będą prowadzone działania mające na celu nabycie eksponatów z rąk prywatnych i umieszczenie ich w szkołach nim znajdzie się odpowiedni lokal na muzeum. Przewodniczącym towarzystwa został Ernest Farnik, a swoją siedzibę miało w budynku szkoły przy ulicy ks. J. Szafranka.
W 1927 roku idea powstania muzeum zaczęła się materializować. Wówczas to wojewoda śląski Michał Grażyński przy Śląskim Urzędzie Wojewódzkim powołał Oddział Sztuki, który formalnie był połączony z urzędem konserwatora zabytków. 27 lipca tego samego roku powołał Tadeusza Dobrowolskiego na stanowisko okręgowego konserwatora zabytków i kierownika Muzeum Śląskiego.
Dobrowolski jeszcze w 1927 roku przedstawił koncepcję i program działania placówki, a wytycznym dla niego były słowa wojewody Grażyńskiego, że Muzeum Śląskie ma za zadanie „na tło ogólnopolskiej syntezy rzucić monografię Śląska”. Planowano powołać następujące działy: przyrodniczy, przedhistoryczny, etnograficzny, sztuki dawnej, sztuki współczesnej, przemysłu górniczo-hutniczego oraz pamiątek powstańczych i plebiscytowych.
mały|Fragment ekspozycji Muzeum Śląskiego w Katowicach przed 1939 rokiem
Dobrowolski rozpoczął gromadzenie pierwszych eksponatów, w tym: strojów ludowych, wyrobów rzemiosła artystycznego, obrazów, oraz kolekcji sztuki sakralnej. Pierwsze obiekty muzealne, śląskie i krakowskie sukmany, nabyto już w 1927 roku, a jako pierwsze do galerii malarstwa polskiego trafiły następujące dzieła: Ostafi Daszkiewicz Jana Matejki, Dworek w nocy i Sanna Józefa Chełmońskiego, Lasek Maksymiliana Gierymskiego oraz po dwa obrazy Jacka Malczewskiego i Juliana Fałata.
Oficjalnie Muzeum Śląskie rozpoczęło swoją działalność 23 stycznia 1929 roku na mocy uchwały Sejmu Śląskiego, a jeszcze przed formalnym powołaniem placówki, pod koniec 1928 roku w gmachu Urzędu Wojewódzkiego całe 5. piętro przeznaczono na szybko zapełniające się zbiory muzeum. Otwarto je dla publiczności 29 maja 1930 roku. Zajmowało ono łącznie 40 sal, a frekwencja wynosiła średnio 35-50 tys. osób rocznie.
Wkrótce po rozpoczęciu działalności Muzeum Śląskiego odstąpiono od realizacji działu przemysłu górniczo-hutniczego. Prawdopodobnie z powodów politycznych nie powstał dział historii Śląska, a w porozumieniu w Kurią Biskupią został utworzony dział dawnej sztuki sakralnej – eksponaty do niego zostały przyjęte w depozyt. Rozpoczęto także prace nad zorganizowaniem oddziału w formie skansenu wsi górnośląskiej, a pierwszymi obiektami zostały przeniesione do Katowic: kościół św. Michała Archanioła z Syryni oraz spichlerz z Gołkowic, które postawiono w parku T. Kościuszki. W 1931 roku dział przyrodniczy zyskał pomieszczenia na trzecim piętrze gmachu Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych – sześć sal wystawowych, trzy pracownie i magazyn.
Prócz prowadzenia działalności kolekcjonerskiej muzeum działało jako regionalne centrum dokumentacyjne i naukowe oraz wydawnicze.
W tym samym czasie, w niemieckiej części Górnego Śląska w 1929 roku powołano Oberschlesische Landesmuseum (późniejsze Muzeum Górnośląskie), które swoją siedzibę miało w modernistycznym gmachu w centrum Bytomia.
Szeroka aktywność Muzeum Śląskiego w Katowicach wymagała własnego budynku, gdyż pomieszczenia użytkowane w gmachu Urzędu Wojewódzkiego były niewystarczające, a do budowy nowej siedziby od samego początku dążyli zarówno dyrektor Dobrowolski, jak i wojewoda Grażyński. W tym czasie stawiano gmachy muzealne dla Muzeum Narodowego w Warszawie i Muzeum Narodowego w Krakowie.
thumb|left|Gmach Muzeum Śląskiego w Katowicach na zdjęciu z 1939 roku; widok od strony południowo-wschodniej
Na początku 1930 roku rozpisano konkurs architektoniczny na gmach Muzeum Śląskiego, który miał powstać w kwartale ulic: Jagiellońskiej, H. Dąbrowskiego, J. Lompy i S. Kobylińskiego, lecz nie dał on satysfakcjonujących wyników. Po zakupie działki na północ od ulicy H. Dąbrowskiego planowano rozpisać drugi konkurs, lecz ostatecznie wojewoda Grażyński pismem z 29 września 1934 roku polecił Karolowi Schayerowi zorganizowania biura architektonicznego i przygotowanie projektu gmachu muzeum.
Biuro Budowy Muzeum powołano jeszcze w 1934 roku, 8 sierpnia 1936 roku rozpoczęto prace przygotowawcze na placu budowy gmachu. Zasadnicze prace budowlane zostały ukończone w 1939 roku, a jego oficjalne otwarcie zaplanowano na rok 1940. Powstał budynek na planie litery „H”, składający się z trzech brył: siedmiopiętrowego korpusu i dwóch czterokondygnacyjnych skrzydeł. Gmach ten miał być na swoje czasy nowatorski, proponując takie rozwiązania, jak klimatyzacja czy ruchome schody, dotychczas niestosowane w polskim budownictwie muzealnym.
W 1939 roku zbiory Muzeum Śląskiego liczyły 100 tys. eksponatów przyrodniczych, ok. 1,7 tys. prehistorycznych, 9 tys. etnograficznych, 2,1 tys. artystycznych i 5 tys. klisz fotograficznych. W galerii malarstwa polskiego zebrano 280 obrazów, m.in. Olgi Boznańskiej, Józefa Chełmońskiego, Juliana Fałata, Maksymiliana i Aleksandra Gierymskich, Artura Grottgera, Aleksandra Kotsisa, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki czy Piotra Michałowskiego.
Przed wybuchem II wojny światowej dyrektor Dobrowolski podjął decyzję o ewakuacji najcenniejszych zbiorów do Lublina i już 20 sierpnia 1939 roku transportem kolejowym wysłano tam skrzynie z malarstwem polskim i sztuką cechową wraz z cała dokumentacją zbiorów. Zdeponowano je tymczasowo w lubelskim muzeum. Za nim miały ruszyć kolejne transporty, lecz po 1 września jedynie niewielka część eksponatów dotarła na miejsce.
W chwilą zajęcia Katowic przez Niemcy, Muzeum Śląskie jako instytucja przestała istnieć. Komisarzem placówki został Franz Pfützenreiter, dyrektor Muzeum Krajowego w Bytomiu (niem. Landesmuseum). Zaopiniował on, by pozostałe w Muzeum Śląskim eksponaty wywieźć do bytomskiej placówki. Również eksponaty wywiezione do Lublina zostały ponownie sprowadzone do Bytomia. Stłoczono je w niewielkich i pozbawionych odpowiednich warunków pomieszczeniach, dlatego wiele z nich uległo zniszczeniu, a niektóre stały się przedmiotem handlu. Gmach muzeum w Katowicach początkowo został przekształcony w składnicę mebli zrabowanych obywatelom polskim, a w latach 1941–1944 rozebrany do fundamentów.
W czasie II wojny światowej utracono m.in. kompozycje Maksymiliana Gierymskiego Alarm w obozie powstańczym czy prace Władysława Ślewińskiego, Henryka Siemiradzkiego, Stanisława Ignacego Witkiewicza, Leona Wyczółkowskiego i innych. Ocalałe zbiory przeniesiono natomiast do Bytomia.
W czerwcu 1945 roku przyjechał do Katowic z zamiarem podjęcia próby reaktywacji Muzeum Śląskiego jego były dyrektor Dobrowolski, ale nie został on nawet wysłuchany przez komunistyczne władze. W miejsce rozebranego gmachu Muzeum Śląskiego wzniesiono budynek Związków Zawodowych. 6 lutego 1948 roku na konferencji dyrektorów śląskich muzeów podkreślono konieczność budowy gmachu dla Muzeum Śląskiego, lecz w latach 50. XX wieku Ministerstwo Kultury nie przekazało na ten cel środków. Polskie władze uznały ostatecznie, że o kulturze regionu opowiadać będzie Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które zostało powołane w miejsce Oberschlesische Landesmuseum.
Restytucja thumb|Gmach przy alei W. Korfantego 3 w Katowicach (2018), siedziba Muzeum Śląskiego w latach 1984–2015
Idea reaktywacji Muzeum Śląskiego w Katowicach wróciła na fali działań „Solidarności”. 28 stycznia 1981 roku Wojewódzka Rada Narodowa w Katowicach powołała Społeczny Komitet Odbudowy Muzeum Śląskiego, na czele którego stanął prof. Kazimierz Popiołek. Komitet ten przyczynił się do spopularyzowania przedwojennej placówki muzeum, jego założeń i działalności, a także czynił starania na rzecz jego przywrócenia w Katowicach.
Restytucja Muzeum Śląskiego nastąpiła w grudniu 1984 roku. Tymczasową siedzibą muzeum został budynek dawnego „Grand Hotelu” z przełomu XIX i XX wieku, położony przy obecnej alei W. Korfantego 3. Dyrektorem instytucji został Lech Szaraniec. W latach 1986–1987 opracowano program Muzeum Śląskiego w Katowicach, zatwierdzony przez Wojewódzką Radę Narodową w Katowicach 8 grudnia 1987 roku. We wrześniu 1989 roku wojewoda katowicki w porozumieniu z ministrem kultury i sztuki podjął decyzję o skreśleniu ze statutu Muzeum Śląskiego określenia „w organizacji”.
lewo|mały|Fragment wystawy czasowej Jestem z miasta w gmachu Muzeum Śląskiego przy alei W. Korfantego 3 (2009)
W styczniu 1987 roku władze miasta przekazały budynek przy alei W. Korfantego 3 na własność Muzeum Śląskiego, a w maju 1988 roku oddano pierwsze sale wystawowe na parterze budynku. Adaptacja czteropiętrowego gmachu trwała do października 1992 roku, kiedy to udostępniono ostatnie sale ekspozycyjne na trzecim piętrze.
Do Muzeum Śląskiego w 1988 roku powróciła przechowywana w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu część przedwojennych zbiorów placówki, w tym najcenniejsza kolekcja obrazów polskiego malarstwa dawnego, która została wyeksponowana na wystawie stałej Galerii sztuki polskiej 1800–1945. W 1990 roku utworzono Centrum Scenografii Polskiej, a w 1996 roku muzeum odzyskało ceramikę, grafikę, rysunki oraz zbiory rzemiosła artystycznego.
Pierwotnie nowa siedziba Muzeum Śląskiego miała powstać przy ulicy Ceglanej. Na ten cel w 1986 roku miasto Katowice zapewniło grunt, co formalnie zwieńczono aktem darowizny w 2002 roku. Ogłoszono drugi konkurs architektoniczny na budowę nowego gmachu Muzeum Śląskiego – jego zwycięzcą został Jan Fischer, a prace projektowe trwały do 1990 roku.