mały|Caspar David Friedrich, Wędrowiec nad morzem mgły, 1818 thumb|Walenty Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828 Romantyzm (z , od roman – powieść) – szeroki nurt w kulturze, który dał nazwę epoce w historii sztuki i historii literatury trwającej od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w różnych obszarach kultury, m.in. poezji, malarstwie i muzyce.
Został wywołany jako reakcja na zmiany społeczne i polityczne wywołane rewolucją przemysłową i rewolucją francuską z 1789 roku. Był formą buntu przeciwko ustalonym regułom społecznym, które rządziły społeczeństwami epoki Oświecenia – przeciw sztywnym zasadom życia arystokracji i mieszczaństwa, ustalonym regułom życia politycznego oraz przeciw naukowemu podejściu do natury i człowieka. Naczelne hasło Rewolucji Francuskiej – „wolność, równość, braterstwo” stało się drogowskazem dla nowego kierunku myślenia, który zakwestionował podstawy oświeceniowego, racjonalistycznego pojmowania świata.
Według romantyków świat dzielił się na to, co widzialne (materialne) i poznawalne zmysłowo oraz na to, co niewidzialne (duchowe) – dające się poznać jedynie za pomocą środków pozarozumowych, takich jak wiara i intuicja.
Romantycy zwrócili uwagę na życie wewnętrzne człowieka – duchowość, uczucia, emocje, a również na odrębność jednostki ludzkiej, jej odmienność i indywidualność. Dominacja uczucia nad rozumem była także buntem przeciwko zastanej rzeczywistości i obowiązującym w niej normom społecznym. Metodą poznania świata stać się miał nie empiryzm, ale sztuka. Typowy romantyczny bohater literacki to buntownik motywowany wielkimi namiętnościami, takimi jak miłość lub nienawiść. Bohater ten charakteryzuje się nieprzeciętnością, konfliktowością; samotnie buntuje się przeciw normom społecznym lub walczy w obronie ojczyzny. Najważniejszym uczuciem dla romantyka jest miłość, przeważnie nieszczęśliwa i tragiczna, zawsze jednak wszechogarniająca i potężna.
Z romantyzmem związane było także przeświadczenie o konieczności walki z tyranią, ze zniewoleniem człowieka, z uprzedzeniami społecznymi i rasowymi. Przeświadczenie to zaowocowało wieloma zrywami o charakterze rewolucyjnym lub narodowym, jakie miały miejsce niemal w całej Europie. Zrywy te to m.in. powstanie Greków przeciwko Turkom (1821), powstanie dekabrystów (1825) w Rosji, rewolucja lipcowa (1830) we Francji, powstanie listopadowe (1830–1831) w Polsce, Wiosna Ludów (1848–1849), która ogarnęła szereg europejskich krajów, powstanie styczniowe (1863–1864) w Polsce.
Pochodzenia nazwy Nazwa nurtu wywodzi się z , które to słowo powstało przez przekształcenie fr. roman lub oznaczającego powieść lub opowiadanie. Przymiotnik „romantyczny” oznaczał początkowo „jak w powieści”, co stopniowo przekształcało się w znaczenie współczesne, gdyż dawne powieści często dotyczyły świata fantazji, miłości i przygód rycerskich. Takie znaczenia tego słowa ma tytuł zbioru Ludwiga Tiecka pt. Romantische Dichtungen („Wiersze romantyczne”) z 1799 r.
Twórcami teorii romantyzmu są bracia August i Friedrich Schlegel, a rozpowszechnienie słowa w Europie nastąpiło dzięki utworowi Madame de Staël pt. de l’Allemagne („O Niemczech”, 1818).
Idee thumb|left|200px|Ludwig van Beethoven według Jaegera Siłą napędową romantyzmu była tęsknota za rajskim światem, poszukiwanym poza nudną codziennością, poczucie beznadziei, a nawet spalenia się w poszukiwaniu ideału, głównie idealnej miłości. W centrum romantycznego światopoglądu stały geniusz i uczucie. Idealizując sztukę, w artyście zaczęto dostrzegać twórcę niepodobnego do zwykłych ludzi, nieomal bliskiego istocie boskiej. Wzorem takiego artysty stał się dla romantyków Ludwig van Beethoven. Odwrócił on dotychczasowy porządek, gdyż komponował nie na zlecenie, ale kierując się tylko natchnieniem. Był nieszczęśliwy i bezkompromisowy. Wielokrotnie podkreślał, że nie jest tradycyjnym muzykiem-rzemieślnikiem, bo jego misją jest tworzenie arcydzieł. W lutym 1809 pisał: Każdy prawdziwy artysta powinien dążyć do stworzenia sobie pozycji, w której mógłby poświęcić się całkowicie tworzeniu wielkich dzieł i nie potrzebowałby odrywać się od tej pracy z powodu innych zajęć lub ze względów materialnych. Głębokim pragnieniem każdego kompozytora powinno być oddanie się bez reszty prawdziwie ważnym dziełom, a później zaprezentowanie ich przed publicznościąEnrico Fubini Historia estetyki muzycznej, tłum. Zbigniew Skowron, Kraków Musica Iagellonica 1997, s. 279..
Beethoven mógł stać się ideałem również dlatego, że za sztukę najbardziej romantyczną uważana była muzyka. Najsilniej oddziaływała bowiem na emocje, a uczuciowość ceniona była wówczas szczególnie.
Muzyka miała koić, wprawiać w niezwykły nastrój albo dodawać podniety, jakby służąc rekompensatą za brak mocniejszych wrażeń w ustabilizowanym, codziennym życiu. (...) Ideałem słuchacza obwołano uczuciowego entuzjastę i postawiono go ponad wnikliwym i krytycznym znawcą. Zalecano poddawać się dźwiękom i zatracać w muzyce, nie dociekając jej sensu. Wykonanie, a jeszcze bardziej słuchanie muzyki, stało się mistyczną celebracją, źródłem przeżyć nieomal metafizycznych. Literatura, jak również pamiętniki i korespondencja obfitują w sformułowania wysławiające muzykę za to, że przez swoją nieokreśloność w sposób wyjątkowy kształtuje poruszenia duszy i wprawia słuchacza w niezwykły nastrójDanuta Gwizdalanka Historia muzyki 2, Kraków PWM 2006, s. 214..
Elementy światopoglądu
Kierunki artystyczne historyzm – fascynacja dawnymi epokami, przede wszystkim średniowieczem, zainteresowanie gotycyzmem. „Mroki średniowiecza” stanowiły reakcję na oświeceniowy racjonalizm i porządek, orientalizm – fascynacja kulturą, tradycją, religią i krajobrazami Bliskiego i Dalekiego Wschodu, ludowość – fascynacja kulturą ludową i chłopską (częste są literackie nawiązania do ludowych legend, podań, starodawnych mitów i baśni), folkizm, przekonanie o naturalności i prawdziwości kultury ludowej, mistycyzm, poszukiwanie przeżyć duchowych i pozaracjonalnych, reprezentowany przez takich twórców jak William Blake czy Juliusz Słowacki, mesjanizm (w Polsce reprezentowany przez tzw. Koło Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego), winkelriedyzm (stworzony przez Juliusza Słowackiego jako odpowiedź na Mickiewiczowski mesjanizm), bajronizm (termin powzięty od nazwiska angielskiego poety George’a Gordona Byrona), werteryzm (termin powzięty od imienia głównego bohatera powieści epistolarnej Johanna Wolfganga Goethego Cierpienia młodego Wertera), prometeizm, wallenrodyzm, frenezja romantyczna (skłonność do przesycania świata przedstawionego motywami zbrodni, szaleństwa, okropności, nieokiełznanych namiętności). mały|Fryderyk Chopin, fotografia W literaturze i malarstwie zazwyczaj wyodrębnia się następujące fazy romantyzmu: wczesny romantyzm (około 1789–1806), pełny romantyzm (około 1806–1814), późny romantyzm (około 1814–1847). W muzyce początek romantyzmu przypada na trzy daty: 1801 – „Sonata Fortepianowa XIV” Beethovena, 1821 – Opera „Wolny Strzelec” Webera lub 1830 – „Symfonia fantastyczna” Berlioza. .
Literatura Niemcy thumb|Goethe Tischbeina na początku romantyzmu europejskiego W swej pierwszej fazie romantyzm niemiecki znajdował się pod silnymi wpływami myśli filozoficznych Johanna Gottlieba Fichtego, Friedricha Wilhelma Josepha Schellinga oraz Friedricha Schleiermachera. Na niwie literackiej podwaliny pod ten ruch stworzyli zaś bracia August Wilhelm oraz Friedrich Schleglowie. Wśród ogólnych cech romantyzmu w Niemczech wymienić można: odrzucenie fascynacji antykiem i wzorcami klasycznymi, charakterystycznej dla okresów oświecenia oraz klasycyzmu zwrot ku kulturze narodowej, przejawiający się choćby w „odkryciu” niemieckiego średniowiecza w okresie wojen napoleońskich wzmożenie tendencji patriotycznych zainteresowanie dialektami i ustnymi przekazami literackimi wysuwanie na pierwszy plan indywidualnych przeżyć, emocji i afektów irracjonalność działania, tęsknota, noc, samotność, tajemnica, groza itp. jako motywy w literaturze, malarstwie (C. D. Friedrich) i muzyce (Beethoven, Schubert) synkretyzm rodzajów, gatunków i form literackich (idea progresywnej poezji uniwersalnej) romantyczna ironia
Główni przedstawiciele niemieckiego romantyzmu literackiego skupiali się w pierwszej kolejności w ośrodkach akademickich: Jenie, Heidelbergu oraz Berlinie. Wśród nich m.in.: w okresie wczesnym (1795-1805) twórcy kręgu jenajskiego: Wilhelm Heinrich Wackenroder, Ludwig Tieck, Novalis oraz wspomniani August Wilhelm i Friedrich Schleglowie; w okresie heidelberskim (od ok. 1805): Achim von Arnim, Clemens Brentano, Joseph von Eichendorff oraz bracia Wilhelm Karl i Jacob Ludwig Karl Grimmowie; w okresie późnego romantyzmu (zwanego berlińskim) (od ok. 1815 do ok. 1835) oprócz wyżej wspomnianych także Adelbert von Chamisso, Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, Bettina von Arnim, Rahel Levin Varnhagen i inni. Wielka Brytania mały|150px|Strona tytułowa pierwszego wydania Wichrowych wzgórz Emily Brontë z 1847 roku z widocznym pseudonimem Ellis Bell. W literaturze brytyjskiej romantyzm wyrasta z mocno zarysowanego preromantyzmu, którego ważnym nurtem był gotycyzm. Pierwszym dziełem tego kierunku była powieść Horacego Walpole’a The Castle of Otranto (Zamczysko w Otranto), zaś jego najbardziej znanym przykładem The Monk (Mnich) Matthew Gregory’ego Lewisa. Za prekursora romantyzmu uchodzi Szkot Robert Burns. Za romantyka uważa się również czasem mistyka Williama Blake’a. W literaturze angielskiej romantyzm dzieli się na dwie fazy. Najważniejszymi autorami pierwszej fazy byli poeci jezior, William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge i Robert Southey. Manifestem nowego kierunku był wspólny tom Wordswortha i Coleridge’a Lyrical Ballads (Ballady liryczne), wydany w roku 1798, zawierający poemat Coleridge’a The Rime of the Ancient Mariner (Rymy o starym marynarzu). Do drugiej fazy romantyzmu zaliczają się przede wszystkim George Gordon Byron, Percy Bysshe Shelley i John Keats. Byron zasłynął jako twórca Wędrówek Childe Harolda, Dona Juana, Korsarza i Giaura. Innymi twórcami byli John Clare, Thomas Hood, Leigh Hunt, Charles Lamb, Walter Savage Landor, Felicia Hemans i Caroline Norton. Z epoki romantyzmu wyrósł również Edwin Atherstone, autor monumentalnego eposu Upadek Niniwy, osadzonego w scenerii bliskowschodniej starożytności. Czołowym krytykiem był William Hazlitt. W dziedzinie prozy historycznej wyróżniał się Walter Scott, autor powieści Waverley, Rob Roy i Ivanhoe. Największym osiągnięciem romantycznego powieściopisarstwa są Wichrowe Wzgórza Emily Brontë, odwołujące się zarówno do gotycyzmu, jak i zapoczątkowanej przez Thomasa Kyda tradycji elżbietańskiej tragedii zemsty. Do klasyki należy też Frankenstein Mary Shelley. Romantyczne tradycje kontynuował w epoce wiktoriańskiej Alfred Tennyson. Do romantyzmu nawiązywali również Prerafaelici. Z brytyjskiego preromantyzmu i romantyzmu właściwego wywodzą się trzy prądy obecne w literaturze europejskiej omawianej epoki: wspomniany gotycyzm, bajronizm i walterskotyzm. Romantyzm angielski bardzo mocno oddziaływał na ówczesną twórczość w innych krajach, w tym w Polsce. Naśladowano zwłaszcza Byrona. Podjęto byronowski model nowego gatunku – poematu dygresyjnego, jak również powieści poetyckiej. Wpływy Byrona można odnaleźć w literaturze polskiej w dziełach największych romantyków, Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Konrad Wallenrod zawdzięcza wiele byronowskiemu Korsarzowi, a Beniowski Słowackiego Don Juanowi.
Francja thumb|150px|Madame de Staël pędzla Borovikovskiego