thumb|Delegaci na II kongres Kominternu, Piotrogród, 19 lipca 1920 Międzynarodówka Komunistyczna (zwana także III Międzynarodówką), w skrócie Komintern (od , trl. Kommunisticzjeskij internacionał) – organizacja międzynarodowa, która powstała z inicjatywy Włodzimierza Lenina w Moskwie, w dniach 2–6 marca 1919 roku. Została ona założona przez 19 partii komunistycznych, a wśród nich także Komunistyczną Partię Polski.
Celami Międzynarodówki było propagowanie idei komunistycznych i przygotowania do światowej rewolucji. Kierowana była przez Komitet Wykonawczy, na czele którego stał początkowo Grigorij Zinowjew (1920–1925), następnie Nikołaj Bucharin (1926–1929) i Georgi Dimitrow (1934–1943). W czasie II Zjazdu Międzynarodówki w 1920 roku zebrali się delegaci z 37 krajów. Ustalono wtedy zasady Kominternu, czyli tak zwane 21 punktów. Mówiły one o podporządkowaniu się partii członkowskich radzieckim wzorom względem struktury i dyscypliny oraz dawały wytyczne działalności i infiltracji komunistycznej na terenie działania partii kominternowskich. W czasie wielkiej czystki w Związku Radzieckim NKWD uwięziło, prześladowało lub zgładziło wielu komunistów z ZSRR i z innych krajów.
Każda z partii komunistycznych podlegała Komitetowi Wykonawczemu Kominternu (IKKI), a ten z kolei był wydziałem Komitetu Centralnego Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików). Dla zapewnienia sobie absolutnej kontroli WKP(b) przyznała sobie pięć miejsc w Komitecie Wykonawczym, wszystkie inne dysponowały jednym miejscemRichard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, s. 195..
Międzynarodówka Komunistyczna została rozwiązana 15 maja 1943 roku przez Józefa Stalina. Na to miejsce powołano w 1947 roku Kominform, czyli Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych. Zadaniem Kominformu było koordynowanie działalności europejskich partii komunistycznych.
Korzenie Międzynarodówki Komunistycznej Od Pierwszej do Drugiej Międzynarodówki Choć podziały na rewolucjonistów i reformistów pojawiły się o wiele wcześniej, za źródło pochodzenia Międzynarodówki Komunistycznej należy uznać podział w ruchu robotniczym, jaki pojawił się w 1914 roku, wraz z wybuchem I wojny światowej. Pierwsza Międzynarodówka, założona w 1864 roku podzieliła się pomiędzy socjalistów a anarchistów, którzy nie chcieli wkraczać na arenę walki politycznej, lecz propagowali ideę utworzenia silnego ruchu anarchosyndykalistycznego. Druga Międzynarodówka, utworzona w 1889 roku stała się sceną podobnych tarć.
Problem „socjalistycznej partycypacji w burżuazyjnym rządzie” Od ok. 1899 roku reformistyczne i prawicowe elementy ruchu socjalistycznego wspierały wejście francuskiego niezależnego socjalisty Alexandre Milleranda do republikańskiego rządu Waldeck-Rousseau (1899–1902). W skład tego gabinetu wchodził także jako minister wojny markiz de Galliffet, najbardziej znany ze swej brutalnej działalności podczas tłumienia Komuny Paryskiej w 1871 roku. Z drugiej strony uczestnictwu w rządzie sprzeciwiali się rewolucjoniści bądź lewicowi socjaliści. We Francji za reprezentanta tego nurtu uchodził m.in. Jules Guesde, a po przeciwnej stronie barykady stał np. Jean Jaurès, uważany za jednego z twórców socjaldemokracji. W 1899 roku Guesde powiedział m.in.: Gdziekolwiek proletariat, zorganizowany w partię klasową – która jak mówi się jest partią rewolucji – może penetrować wybrane zgromadzenie; gdziekolwiek może penetrować twierdzę wroga, ma nie tylko prawo, ale powinność wyłamania się i utworzenia socjalistycznego garnizonu w kapitalistycznej fortecy! Ale w tych miejscach, gdzie penetruje nie z woli robotników, nie za sprawą siły socjalistycznej; tam, gdzie penetruje jedynie za zgodą, za zaproszeniem i konsekwentnie w interesie klasy kapitalistycznej, tam socjalizm wchodzić nie powinienPrzemowa Jules’a Guesde’a do Kongresu Głównego francuskich organizacji socjalistycznych w 1899 r..
Guesde krytykował pogląd, iż przez tekę nadaną osobie socjalizm naprawdę zdobył władzę – podczas gdy w rzeczywistości to władza zdobyła jego samego, twierdząc że takie postępowanie doprowadzi do bankructwa socjalizmu. Z drugiej strony Jaurès wspierał socjalistyczny udział w burżuazyjnym rządzie. Pogląd swój przedstawił w przemowie z 29 listopada 1900 roku. w Lille na temat „dwóch metod”. Jaurès przemawiał przez kilka godzin przed tłumem ok. 8 tys. osób.
Rewizjoniści Równie ważne były kontrowersje dotyczące publikacji Eduarda Bernsteina na temat ewolucyjnego socjalizmu, która wyznaczyła reformistyczną ścieżkę do osiągnięcia socjalizmu. Poglądy Bernsteina miażdżącej krytyce poddało wielu socjalistów, między innymi Karl Kautsky i Róża Luksemburg. Wkrótce potem nurt rewizjonistyczny zdominował Drugą Międzynarodówkę, co doprowadziło do zerwania z nią przez socjalistów rewolucyjnych.
Efekty rewolucji z 1905 roku Rewolucja 1905 roku w Rosji zaowocowała radykalizacją wielu partii socjalistycznych, jak również falą strajków generalnych w krajach Europy Zachodniej, których głównym żądaniem było zagwarantowanie wszystkim praw wyborczych. W tym czasie Druga Międzynarodówka zyskiwała gwałtownie na popularności. Kautsky, nazywany papieżem marksizmu był wówczas radykalnym wydawcą wysoce wpływowego „Die Neue Zeit”, organu prasowego masowej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), będącej jednym z „okrętów flagowych” Międzynarodówki.
Jednakże około 1910 roku zaczęły pojawiać się podziały także na lewicy SPD, a myśliciele tacy jak Luksemburg czy holenderski teoretyk Anton Pannekoek stali się jeszcze bardziej krytyczni niż Kautsky. Od tamtego czasu w łonie Międzynarodówki można było wskazać reformistyczne prawe skrzydło, centrum i rewolucyjne lewe skrzydło. Z tego punktu widzenia zarówno bolszewickie, jak i mienszewickie skrzydła Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji były postrzegane jako jej lewica. Pomimo tego grupy rosyjskich imigrantów wchodzące w skład Międzynarodówki nie były wysoko oceniane przez jej liderów i pozostawały nieznane szerokim masom robotniczym.
Niepowodzenie Drugiej Międzynarodówki w obliczu I wojny światowej I wojna światowa była tym czynnikiem, który ostatecznie i nieodwracalnie oddzielił rewolucyjne i reformistyczne skrzydła ruchu robotniczego. Ruch socjalistyczny był historycznie antymilitarystyczny i internacjonalistyczny, sprzeciwiając się ostro wykorzystywaniu robotników jako „mięsa armatniego” przez „burżuazyjne” rządy w ich wojnach. Manifest komunistyczny autorstwa Karola Marksa stwierdzał wprost, iż robotnicy nie mają ojczyzny i nawoływał proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!.
Jednakże pomimo sporej większości głosującej za przyjęciem rezolucji mówiącej o sprzeciwie Drugiej Międzynarodówki wobec wojny, w kilka godzin po zdeklarowaniu stanu wojny, niemal wszystkie socjalistyczne partie państw w niej biorących udział wyraziły swoje poparcie dla swoich krajów. Wyjątkiem tutaj były partie z Bałkanów, Rosji i niewielka ilość pomniejszych ugrupowań z innych państw. Ku zdumieniu Lenina, nawet niemiecka SPD zagłosowała za kredytami wojennymi. Ostatecznie, zabójstwo francuskiego socjalisty Jeana Jaurèsa 31 sierpnia 1914 roku pozbawiło wszystkich nadziei, ponieważ zginął ostatni człowiek posiadający odpowiednią charyzmę, aby przekonać poszczególnych liderów socjalistycznych do niepopierania wojennych rządów jedności narodowej.
W odpowiedzi na powyższe Lenin zorganizował tzw. „lewicę zimmerwaldzką”, która podczas konferencji w Zimmerwaldzie w 1915 roku opowiedziała się przeciwko imperialistycznej wojnie. Opublikował także pamflet pt. Socjalizm i wojna, w którym nazwał wszystkich socjalistów współpracujących z wojennymi rządami „socjal–szowinistami” (socjalistami słów, ale szowinistami czynów). Równocześnie napiętnował także centrum Międzynarodówki, które pomimo sprzeciwu wobec wojny bało się złamać dyscyplinę partyjną i zagłosować przeciwko angażowaniu się w konflikt zbrojny.
W czasie I wojny światowej działalność Drugiej Międzynarodówki faktycznie ustała. Jej internacjonalizm został pokonany przez idee nacjonalistyczne, które zwyciężyły w partiach socjalistycznych wchodzących w jej skład.
Założenie Kominternu Komintern został założony w marcu 1919 roku przez rosyjskich bolszewików, którzy nazwali siebie „komunistami”. Lenin rozesłał wówczas swe 21 warunków (jednym z nich był centralizm demokratyczny) do wszystkich partii socjalistycznych, które w odpowiedzi na to podzieliły się na popierające nową Międzynarodówkę i odrzucające ją. Sekcja Francuska Międzynarodówki Robotniczej (SFIO) podczas kongresu w Tours w 1920 roku stała się areną rozłamu – powstała Francuska Partia Komunistyczna (nazywana także Francuską Sekcją Międzynarodówki Komunistycznej), popierająca nową internacjonalistyczną organizację. W 1920 roku powstała także Komunistyczna Partia Hiszpanii, a w 1921 również utworzono Włoską i Komunistyczną Partię Belgii.
Centralną ideą Kominternu było twierdzenie, iż partie komunistyczne powinny być tworzone na całym świecie w celu przygotowywania światowej rewolucji proletariackiej. Wcielona w życie miała być także zasada centralizmu demokratycznego, mówiąca m.in. że rewolucja musi być odpowiednio „zakorzeniona” w danym kraju, ale Komintern może interweniować w celu jej przyspieszenia. Lenin wcześniej wskazał główne cele strategiczne ruchu w swojej książce Co robić? z 1902 roku. Twierdził także, iż nowa Międzynarodówka będzie sztabem generalnym światowej rewolucjiwww.comintern-online.com..
thumb|Kominternowska karta członkowska Karla Kilboma (1885–1961), szwedzkiego polityka socjalistycznego Następujące partie i ruchy zostały zaproszone na pierwszy kongres Międzynarodówki Komunistycznej w marcu 1919 roku: Komunistyczna Partia Niemiec Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) Komunistyczna Partia Austrii Komunistyczna Partia Węgier Komunistyczna Partia Finlandii Komunistyczna Partia Robotnicza Polski Komunistyczna Partia Estonii Komunistyczna Partia Łotwy Komunistyczna Partia Litwy i BiałorusiW 1919 istniała jeszcze KPLiB; we wrześniu 1920 nastąpił podział na Komunistyczną Partię Litwy i Komunistyczną Partię Białorusi. Komunistyczna Partia (bolszewików) Ukrainy rewolucyjne grupy czeskich socjaldemokratów Bułgarska Partia Socjal-Demokratyczna Rumuńska Partia Socjal-Demokratyczna lewe skrzydło serbskiej socjaldemokracji Partia Lewicy (Szwecja) Norweska Partia Pracy grupa Klassenkampen z Danii Komunistyczna Partia Holandii rewolucyjne elementy z Belgijskiej Partii Robotniczej (utworzyły one w 1921 roku Komunistyczną Partię Belgii) grupy i organizacje francuskich socjalistów i syndykalistów Socjaldemokratyczna Partia Szwajcarii Włoska Partia Socjalistyczna rewolucyjne elementy Hiszpańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej rewolucyjne elementy portugalskiej Partii Socjalistycznej Brytyjska Partia Socjalistyczna (grupa pod przywództwem Johna MacLeana) Socjalistyczna Partia Pracy (Wielka Brytania) Robotnicy Przemysłowi Świata (organizacje w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Australii) rewolucyjne elementy organizacji przemysłowych z Irlandii Socjalistyczna Partia Pracy ze Stanów Zjednoczonych lewicowe elementy z Socjalistycznej Partii Ameryki (Stany Zjednoczone, reprezentowane głównie przez Eugene V. Debsa) Związek Przemysłowy Międzynarodówki Pracowniczej (Stany Zjednoczone) socjalistyczne grupy z Tokio i Jokohamy (Japonia) Międzynarodówka Młodzieży Socjalistycznej (reprezentowana przez Williego Münzenberga)
Działalność
thumb|Sala „Gwiazdy” w Tarnopolu – siedziba Komitetu Rewolucyjnego dla Galicji; siedzą członkowie sztabu 12 Dywizji Piechoty, która oswobodziła miasto; wśród nich płk Marian Januszajtis (1920). Na ścianie odezwa do III Międzynarodówki