Opactwo Benedyktynek – kościół św. Wojciecha oraz najstarszy polski klasztor mniszek benedyktynek, znajdujące się w Staniątkach, w gminie Niepołomice województwa małopolskiego.
Historia Według tradycji ufundowany w 1228 roku przez Klemensa z Brzeźnicy z rodu Gryfitów i jego żonę Racławę, których córka Wisenna została pierwszą ksienią klasztoru. W 1253 przywileje klasztorne zostały potwierdzone bullą papieża Innocentego IV. Pierwotne drewniane i kamienne zabudowania zostały w większości zniszczone podczas pożaru w 1530 r. Spłonęła wtedy również cała biblioteka. Odbudowany w latach 1619–1649 staraniem ksieni Anny Cecylii TrzcińskiejWedług tablic informacyjnych w klasztorze, klasztor został poważnie zniszczony podczas potopu szwedzkiego i później, podczas wojny północnej.
W 1648 roku opactwo założyło w Krakowie klasztor św. Scholastyki. Zakonnice podjęły jednak próbę uniezależnienia się od opactwa macierzystego, o co spór toczył się w latach 1657–1663. Zakończył się on powrotem krakowskich mniszek do Staniątek i kasacją domu w 1782 r.
16 kwietnia 1787 klasztor odwiedził cesarz Józef II. Po śmierci ksieni Łojowskiej klasztorem zarządzała przeorysza Helena Ogrodzka. W 1817 roku wizytę w klasztorze złożyli cesarz Franciszek I i cesarzowa Karolina.
Klasztor uniknął kasacji przez władze austriackie w XVIII w. ze względu na prowadzoną przez siostry szkołę dla dziewcząt (na żądanie cesarza Józefa II otwarto w 1784 r. rządową szkołę dla panien i szkółkę dla dzieci wiejskich). Szkoły rozwinęły się w XIX w., a w 1923 r. dodano pięcioletnie gimnazjum. Placówki zostały zamknięte przez władze komunistyczne w 1953 r. W latach 1954–1956 siostry zostały zmuszone do przeniesienia się do Alwerni. W latach 1945–74 istniał przeorat klasztoru w Łazach.
Opactwo należy do polskiej Kongregacji Benedyktynek pw. Niepokalanego Poczęcia najświętszej Maryi Panny.
W 2016 roku w opactwie obchodzono 800-lecie fundacji klasztoru.
Szkoła
Historia Przyjmowanie panien do klasztoru „na ćwiczenia” odnotowano podczas wizytacji biskupiej już w XIV wieku. Część z nich zostawała nowicjuszkami, a pozostałe po ukończeniu nauki wracały do rodziców. W 1784 roku, gdy klasztor po I rozbiorze znalazł się w zaborze austriackim, powstała szkoła podlegająca władzom świeckim. Jej istnienie uratowało klasztor przed kasatą. Aby uzyskać patent na prowadzenie szkoły 3 zakonnice ukończyły we Lwowie kurs nauczycielski. W 1787 roku szkołę i klasztor odwiedził cesarz Józef II. Do połowy XIX wieku naukę w szkole prowadzono w języku polskim.
W 1869 roku szkoła utraciła prawa publiczne, ale rozwijała się. W 1870 roku powstała szósta klasa, w 1875 siódma, a w 1884 ósma.
Po wybuchu I wojny światowej zawieszono i wznowiono dopiero w 1915 roku. Dzięki staraniom ksieni Kazimiery Hilarii Szczerbianki na początku lat 20. XX wieku otwarto gimnazjum żeńskie o profilu ziemiańskim. Absolwentki miały być przygotowane do prowadzenia gospodarstwa domowego i ziemskiego. W wyższych klasach planowano prowadzenie zajęć z ogrodnictwa, pszczelarstwa, hodowli ryb lub mleczarstwa. Nie udało się tych planów do końca zrealizować.
Od roku szkolnego 1924/1925 była to szkoła 8 klasowa. Składała się z: 3–letniego gimnazjum niższego i 5–letniego gimnazjum wyższego. W 1926 roku uzyskała prawa publiczne i oficjalną nazwę „Gimnazjum Żeńskie im. św. Scholastyki P.P. Benedyktynek w Staniątkach”. W roku szkolnym 1928/1929 uczyło się 142 uczennice. Od 1929 roku szkoła przyjęła profil humanistyczny. Nauczycielkami w szkole obok sióstr były w większości świeckie nauczycielki, a religii uczyli jezuici, którzy pełnili równocześnie funkcję kapelanów w klasztorze. Dla nauczycielek świeckich w 1927 roku zaadaptowano piętro dawnego spichlerza.
W 1939 roku szkoła zawiesiła działalność, a budynki szkolne i gospodarcze zostały zajęte przez wojska niemieckie. Za zgodą ksieni Ireny Modesty Salezji Terlikowskiej w zabudowaniach szkolnych zamieszkało kilka wysiedlonych rodzin z dziećmi.
Naukę w formie tajnych kompletów zarówno w gimnazjum jak i w liceum wznowiono w 1940 roku. Do szkol uczęszczali również chłopcy z okolicznych wiosek i dzieci przesiedleńców. Dzięki porozumieniu z Gminną Komisja Oświaty i Kultury w Niepołomicach uczniowie mogli zdawać tajną maturę w Wieliczce. Naukę rozpoczęło 10 uczniów. ich liczba w kolejnych latach wyrastała do: 15 (1941/1942), 32 (1942/1943), 29 (1943/1944), 28 91944/19450. Zamożniejsi uczniowie za naukę płacili poprzez przekazywanie żywości, biedniejsi (1/3 uczniów) byli zwolnieni z opłat.
Po wyzwoleniu naukę w szkole wznowiono 10 lutego 1945 roku. Konieczne było uporządkowanie budynku szkolnego po opuszczeniu przez wojska niemieckie, Na szczęście poza zniszczeniem szaf w gabinetach przyrodniczym i fizycznym wszystkie pomoce naukowe i biblioteka ocalały. W 1945 roku maturę zdało 6 uczniów uczących się na tajnych kompletach. Do szkoły powróciło 41 uczniów.
Od roku szkolnego 1948/1949 działała jako prywatna szkoła ogólnokształcąca typu licealnego. Przejęcie przez władze majątku ziemskiego klasztoru ograniczyło możliwości finasowania szkoły. W roku szkolnym 1950/1951 nie przyznano szkole prawa do rekrutacji uczniów do klasy ósmej, a 11 października 1950 zamknięto zrekrutowaną już klasę ósmą. W 1953 roku podjęto decyzję o zamknięciu szkoły. W latach 1954–1957 siostry zostały zmuszone do opuszczenia klasztoru i zamieszkania w Alwernii. Po powrocie nie udzielono zgody na ponowne otwarcie szkoły.
Konwiktem zarządzały siostry pełniące urząd prefekty:
s. Kierecka s. Wodzińska s. Czarnek s. Bezrucz s. Elżbieta Porębska (1863–1888) s. Leontyna Kämpf (1889–1894) s. Marianna Paul (1894–1908)
Do 1928 roku dyrektorami byli jezuici, a potem osoby świeckie. Pierwszym dyrektorem był ks. Werner, po nim: ks. Zips, ks. Szeliga (1817–1829), ks. Jakliński (1829–1837), ks. Karol Noszkowski (1837–1845), ks. Otowski (1852–1859), ks. Kuczek (1859–1868), ks. Netuschil (1868–1870), ks. Radwański (1870–1873), ks. Leśniak (1873–1878). W latach 1933–do lipca 1939 Janina Skawińska, podczas okupacji s. Izabela Scholastyka Stasińska, a po wojnie s. s. Ludwika Immakulata Surówka.
Budynek Według inwentarza z 1766 roku szkoła świecka mieściła się we wschodnim skrzydle, a „duchowa”, dla kandydatek do zakonu w skrzydle zachodnim. Potem szkoła mieściła się w budynku dla gości wzniesionym w latach 1799–1802, powiększonym w 1923 roku, rozbudowanym w latach 1885–1888. W latach 1922–1923 nadbudowano w nim piętro. Kaplica mieściła się w zachodniej części krużganka w skrzydle północnym, a kuchnia w skrzydle wschodnim (obok furty). Uczennice miały do dyspozycji ogród pomiędzy budynkiem szkolnym a zachodnim skrzydłem klasztoru pośrodku którego ustawiono sprowadzoną z Paryża figurę Matki Boskiej.
Na dziedzińcu przed klasztorem i kościołem urządzono park rekreacyjny dla uczennic. Umieszczono tu ławki i przyrządy gimnastyczne. Organizowano tu także lekcje muzyki w plenerze. W 1919 roku teren został ogrodzony przez firmę Góreckiego.
Ponieważ uczennic przybywało ksieni Szczerbianka postanowiła zbudować nowy budynek na potrzeby szkoły. Projekt przygotowała prace budowalne wykonała firma Jana Kieresińskiego. W 1932 roku budynek był w stanie surowym. Jednak z powodu błędów konstrukcyjnych nigdy nie został oddany do użytku. Tzw. czerwona szkoła (od koloru cegły) została zburzona w 2019 roku.
Budowla kościoła Świątynia była wznoszona w dwóch akcjach budowlanych. Konsekracja wzniesionego w pierwszym etapie prezbiterium nastąpiła w 1238 rokuPielesz M., Opactwo benedyktynek w Staniątkach, Kraków 2011, s. 100., zaś korpus halowy został dostawiony w II poł. XIII w. Jest to jedna z najstarszych świątyń gotyckich w Polsce, a najstarsza typu halowego. Budowniczowie są znani z imienia – Wierzbięta i Jaśko, co było rzadkością w tym okresie. Konstrukcja o krótkiej, trójprzęsłowej nawie z dwuprzęsłowym prezbiterium, w XVII w. przebudowana w stylu barokowym. Do najważniejszych dzieł sztuki w kościele należą rzeźby Madonn z XIV w., rzeźba Chrystusa Frasobliwego z XVI w. z warsztatu Wita Stwosza i obraz Matki Boskiej Bolesnej, zwanej Smętną Dobrodziejką ze Staniątek pochodzący z XVI w.; klasztor posiada też muzeum i bibliotekę, a w nich bogate zbiory sprzętów liturgicznych, ksiąg (w tym starych druków), rękopisów (też muzycznych) oraz dokumentów (w tym bulle papieskie z XIII w.).
Klasztor został uszkodzony podczas działań wojennych w listopadzie 1914 r. – pamiątką są pociski artyleryjskie wbite w północny mur kościoła.
W maju 2020 opactwo zostało wpisane na listę Pomników historii.
Inne informacje W przyklasztornych stawach siostry prowadzą hodowlę karpia.
Galeria
Zobacz też Opactwo Benedyktynów w Tyńcu Kościół św. Scholastyki w Krakowie
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona internetowa opactwa Strona klasztoru na portalu Facebook Archiwalne publikacje związane ze Staniątkami w bibliotece Polona
Kategoria:Obiekty zniszczone w czasie wojny polsko-szwedzkiej 1655–1660 ! Kategoria:Zabytkowe klasztory katolickie w województwie małopolskim Kategoria:Staniątki Kategoria:Pomniki historii Kategoria:Sanktuaria maryjne w archidiecezji krakowskiej