mały|300px|Alfabet polski (litery szare nie są używane w słowach pochodzenia polskiego). thumb|Hasło „Abecadło” z Encyklopedii staropolskiej Brücknera. mały|327x327px|Alfabet polski z XVI wieku, z: Nauka krotka ku czytaniu pisma polskiego, Königsberg, Georg Osterberger, zbiory Cambridge Trinity College Alfabet polski, abecadło (dawniej: obiecadło, obiecadoAleksander Brückner. Encyklopedia staropolska, tom I. str. 2, Abecadło) – alfabet dwuszeregowy oparty na alfabecie łacińskim używany do zapisu języka polskiego.

Litery Oparty jest na piśmie łacińskim i składa się obecnie z 32 liter, z czego 9 ma znaki diakrytyczne. Każda litera może występować w formie majuskuły lub minuskuły z wyjątkiem liter ą, ę oraz ń, które nigdy nie występują na początku wyrazu. Majuskuła litery y (Y) występuje jedynie w wyjątkach, m.in. w zapożyczeniach i pisowni historycznej.

Dodatkowo używane są litery q, v i x w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, czyli zapożyczonych bądź w pisowni historycznej. Litery te są też używane w szeregowaniu alfabetycznym wyrazów zgodnie z ich miejscem w alfabecie łacińskimPN–80/N–01223 pt. „Szeregowanie alfabetyczne”. Z tych powodów litery te są niekiedy zaliczane do alfabetu polskiego, w takim przypadku alfabet polski liczy 35 liter.

W poniższej tabeli przedstawiono litery wraz z ich nazwami: Lp. Majuskuła Minuskuła Nazwa 1 A a a 2 Ą ą ą; a z ogonkiem 3 B b be 4 C c ce 5 Ć ć cie; ci; ce z kreską 6 D d de 7 E e e 8 Ę ę ę; e z ogonkiem 9 F f ef 10 G g gie 11 H h ha 12 I i i 13 J j jot 14 K k ka 15 L l el 16 Ł ł eł; ły 17 M m em 18 N n en 19 Ń ń eń; ni; en z kreską 20 O o o 21 Ó ó o z kreską; o kreskowane; u zamknięte 22 P p pe 23 (Q) (q) ku 24 R r er 25 S s es 26 Ś ś eś; si; es z kreską 27 T t te 28 U u u; u otwarte 29 (V) (v) fał, rzadziej: we 30 W w wu 31 (X) (x) iks 32 Y y y; igrek; ipsylon https://sjp.pwn.pl/slowniki/Y.html 33 Z z zet 34 Ź ź ziet; zi; zet z kreską 35 Ż ż żet; ży; zet z kropką

mały|200px|Litera X w tytule książę

Literę q w języku polskim można spotkać w niektórych tradycyjnych zapożyczeniach, np. quasi, qui pro quoSłownik wyrazów obcych, PWN 1999, , a także w zapożyczeniach niedawno wprowadzonych, np. quad, quiz, aquapark, quetta, quecto.

Literę v można spotkać jako cyfrę rzymską o wartości 5, a także w niektórych tradycyjnych zapożyczeniach, np. varsaviana, vel, verso, via, vide, villanella, Virtuti Militari, zapożyczeniach niedawno wprowadzonych, np. van, Vanuatu, velostrada, vlog, a także w niektórych skrótowcach, np. TV, pochodzącym od angielskiego słowa , oznaczającego telewizję, TVP, oznaczającym Telewizję Polską, VAT, pochodzącym od angielskiego określenia , oznaczającego podatek od wartości dodanej, VIN, VIP, HIV, rzadko jest używana do zapisu głoski /f/ w niemieckich zapożyczeniach, np. volkslista. Oprócz tego literę tę można spotkać w pisowni wyrazów nie będących zapożyczeniami, lecz typowych dla niektórych kultur i grup społecznych, np. vlepka.

Literę x można spotkać jako cyfrę rzymską o wartości 10, a także w zapisie„Wielki Słownik Ortograficzny PWN”: niektórych tradycyjnych zapożyczeń, np. xenia niewiadomej, nieznanych obiektów, osób, wielkości (np. oś x-ów, 5x, xy, pan X, planeta X) nazwisk polskich pisanych w ten sposób od dawna, np. Axentowicz, Axer skrótu wyrazów „książę” czy „ksiądz” rodzimych skrótowców, głównie będących nazwami firm związanych z eksportem, np. Budimex, Hortex, Rolimpex, Stalexport nazw leków, np. oxeladin, madroxin, hydroxizin, maalox. Do reformy ortograficznej w 1830 roku litera x była powszechnie używana w polszczyźnie, zarówno w wyrazach rodzimych (np. xiądz, xięstwo, xięga), jak i zapożyczeniach, zwłaszcza z łaciny i greki (np. examin, axamit, oxymoron). Likwidację tej litery z polskiego piśmiennictwa ówcześni językoznawcy argumentowali tym, że polskie pismo jest głoskowe, zatem jedna litera powinna oznaczać jeden dźwięk, a także że w wymowie litera x była czytana albo jako [ks] albo jako [gz]."Xięgarnia; Porady językowe; Obcy język polski"

Historia mały|400px|Próbka XVII-wiecznego zapisu polskiego tekstu. mały|Nauka domowa Jerzego Bocka wydana po polsku mieszaną czcionką gotycką i antykwą w Oleśnicy w 1670 roku.

Druk polski zachował pismo gotyckie do XVII wieku w odmianie zwanej szwabachą. Dopiero u schyłku XVII wieku pojawiały się już całe książki drukowane okrągłą italiką. W Czechach druk gotycki zachował się do XIX wieku, w Polsce do XVIII wieku głównie w wydawnictwach straganowych. Pierwszymi językoznawcami polszczyzny byli w dziedzinie alfabetu i ortografii rektor krakowski Jakub Parkoszowic i ks. Zaborowski, naśladujący wzory Jana Husa. Ich następcami byli późniejsi humaniści Kochanowski, Górnicki i Januszowski.

Przy wyliczeniach alfabetycznych przeważnie nie są używane litery ze znakami diakrytycznymi, a w zamian są często stosowane litery Q (ku), V (fał) i X (iks). Dawniej spotykany był także wariant obejmujący tylko 23 polskie litery podstawowego alfabetu łacińskiego oraz X (iks) i Ł (eł) lecz obecnie wyszedł on prawie z użycia.

Staropolski alfabet stworzony przez:

Stanisława Zaborowskiego (1470–1529; w Ortografii): „A á ạ ą b c c̈ ć ch d d’ ḋ e ē f g h ch i ī j k l ł m n n̈ o ō p r ṙ s s̈ ś t u v w ẅ x ẍ ẋ y z ż.”, a ponadto „b, d, g, k, m, p, v, z” ze znakiem diakrytycznym symbolizującym współcześnie dierezę (◌̈) przeznaczoną dla samogłosek (brak odwzorowania dla wymienionych liter); Jana Kochanowskiego (1530–1584): „A à á ą b b’ c ć cz d dz dź dż e è é ę f g h ch i j k l ł m m’ n ń o ò ó p p’ q r rz s ś sz t u w w’ x y z ź ż.”.

Ponadto na Polesiu wśród Tatarów do zapisu języka polskiego używane było pismo arabskie dostosowane do języka polskiego„Язык большинства текстов китаба Сегеневича, иногда с некоторой натяжкой, можно назвать польским.” w: Антонович А. К. 1968. „Краткий обзор белорусских текстов, писанных арабским письмом”, w: В. В. Мартынов, Н. И. Толстой (red.) Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). Moskwa: Nauka, str. 273.

Dwuznaki i trójznaki W pisowni polskiej stosowane są dwuznaki:

Nie każda sytuacja występowania zestawienia liter rz jest sytuacją występowania dwuznaku rz, gdyż w wyrazach takich jak „marznie”, „mierzi” czy „Tarzan” mamy do czynienia z parami głosek r + z / r + ź. Podobnie w przypadku zestawienia liter dz, pierwsza z nich może być elementem przedrostka „od”, np. „odznaczyć”. Znak i zmiękcza niektóre z poprzedzających spółgłosek lub grup spółgłoskowych. Przed samogłoską zazwyczaj nie jest czytany i służy wyłącznie do zapisu zmiękczenia. Szczegółowy opis roli dwuznaków w wymowie znajduje się w artykule w Wikisłowniku. W ortografii polskiej występuje też trójznak dzi oraz zmiękczenia: ci, ni, si, zi.

Częstość występowania liter mały|400px|Wykres częstości liter polskiego alfabetu (bez q, v i x).

Poniżej zaprezentowano procentowy udział liter w próbce Narodowego Korpusu Języka Polskiego z 2012 liczącej ponad 300 milionów segmentów (około 250 milionów słów ortograficznych).

aąbcćde8,965%1,021%1,482%3,988%0,448%3,293%7,921%ęfghijk1,131%0,312%1,377%1,072%8,286%2,343%3,411%lłmnńoó2,136%1,746%2,911%5,600%0,185%7,590%0,823%pqrsśtu3,101%0,003%4,571%4,263%0,683%3,966%2,347%vwxyzźż0,034%4,549%0,019%3,857%5,620%0,061%0,885%

Najczęściej występującą literą jest a (8,965%). Występuje 2526 razy częściej, niż najrzadsza q (0,003%).

Kodowanie polskich liter ze znakami diakrytycznymi Wielkie litery Ą Ć Ę Ł Ń Ó Ś Ź Ż Ƶ (wariant graf. Ż)HTMLĄĄĆĆĘĘŁŁŃŃÓÓŚŚŹŹŻŻƵUnicode U+0104 U+0106 U+0118 U+0141 U+0143 U+00D3 U+015A U+0179 U+017B U+01B5Wynik Ą Ć Ę Ł Ń Ó Ś Ź Ż Ƶ

Małe litery ą ć ę ł ń ó ś ź ż ƶ (wariant graf. ż)HTMLąąććęęłłńńóóśśźźżżƶUnicode U+0105 U+0107 U+0119 U+0142 U+0144 U+00F3 U+015B U+017A U+017C U+01B6Wynik ą ć ę ł ń ó ś ź ż ƶ

Zobacz też polska cyrylica kodowanie polskich znaków diakrytycznych w różnych standardach – tabela

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Internetowy edytor do wpisywania polskich znaków

Kategoria:Pisownia polska P