Jan Antoni Mikulicz-Radecki (Johann Freiherr von Mikulicz-Radecki, ur. 16 maja 1850 w Czerniowcach, zm. 14 czerwca 1905 we Wrocławiu) – chirurg, uczeń Theodora Billrotha, profesor uniwersytetów w Krakowie, Królewcu i Wrocławiu, pomysłodawca nowych technik operacyjnych i narzędzi chirurgicznych, jeden z pionierów antyseptyki i aseptyki, twórca dwóch szkół chirurgicznych: polskiej w Krakowie i niemieckiej we Wrocławiu.
Życiorys Rodzina i dzieciństwo mały|upright|Herb Gozdawa Urodził się w rodzinie o polsko-niemieckich korzeniach osiadłej na terenie obecnej Bukowiny. Jego ojcem był Andreas Mikulitsch herbu Gozdawa (1804–1881), a matką druga żona Andreasa, pruska szlachcianka Emilia Freiin von Damnitz (1813–1867). Jan (Johann) Antoni był ósmym dzieckiem Andreasa i piątym Emilii.
Ojciec, z zawodu leśniczy, później geometra i architekt rządowy, otrzymał tytuł radcy cesarskiego. Zaprojektował m.in. ratusz w Czerniowcach. Pierwszą jego żoną była Wincencja Rozalia Dąbrowska, krewna Jana Henryka Dąbrowskiego. Miał z nią troje dzieci: Aurelię, Matyldę i Eugeniusza (1835–1891). Po śmierci pierwszej żony Andreas Mikulicz ożenił się ponownie (27 października 1839) z Emilią Freiin von Damnitz, córką Josepha von Damnitza i wnuczką generała Tauentziena. Z małżeństwa tego urodzili się Max (zmarł w dzieciństwie), Albert (1842–1920), Emilia (po mężu Zborowska, 1845–1912), Karoline (1846–1866), Jan Antoni i Valerian (1855–1910). 30 grudnia 1867 zmarła Emilia i Andreas ożenił się po raz trzeci – z Valerie Peschkettel (zm. 1917), byłą narzeczoną Wenzla MessenhauseraKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 44..
Podobnie jak rodzeństwo, Jan był bardzo zdolnym dzieckiem. W dzieciństwie poznał kilka języków (niemiecki, rosyjski, polski, rumuński, ukraiński, jidysz, nieco czeski), nauczył się grać na fortepianie. Do gimnazjum uczęszczał w Pradze, Wiedniu (Theresianum), w 1864 w Klagenfurcie (gimnazjum benedyktynów) i Siedmiogrodzie, ukończył je w Czerniowcach w 1869Kozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 44–46..
Studia i kariera zawodowa Jan Mikulicz rozpoczął studia medyczne w Wiedniu w październiku 1869. Życzeniem jego ojca było, aby syn wybrał studia prawnicze Akademii Orientalistyki, a niespełnienie go sprawiło, że wstrzymał mu finansowanie studiów. Jan Mikulicz musiał sam zarabiać na swoje studia, udzielał lekcji niemieckiego i gry na fortepianie. Tak poznał swoją przyszłą żonę Henriettę Pacher. Dzięki Mikulicz otrzymał stypendium fundacji Silbersteina w wysokości 700 guldenów rocznie.
Nauczycielami Mikulicza byli: anatom Josef Hyrtl, fizjolog Ernst Wilhelm von Brücke, patolog Karl von Rokitansky, , Ferdinand von Hebra, Joseph Škoda i Carl Braun von Fernwald. Zespół tych uczonych określany bywa jako Młodsza Szkoła Wiedeńska (Jüngere Wiener Schule).
W 1873 roku odbył rok służby jako einjähriger Arzt („jednoroczny lekarz”), a po odbyciu służby został nadlekarzem rezerwy austriackiej Landwehry.
W marcu 1875 roku Mikulicz zdał egzamin państwowy i uzyskał stopień doktora wszechnauk lekarskich (Medicinae Universae Doctor). W tym samym roku oświadczył się Henrietcie.
Po ukończeniu studiów Mikulicz zdecydował się na specjalizację z chirurgii. Dostał się, za protekcją profesora Neumanna, do II kliniki chirurgicznej Theodora Billrotha w charakterze wolontariusza (Operationszögling). Początkowo Billroth odradzał Mikuliczowi podjęcie zawodu chirurga, sugerując się jego kondycją fizyczną; młody Mikulicz był mały, szczupły i miał tikiWiktor Z, Jan Mikulicz... s. 18 Cytat za: Kozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 54.. Billroth napisał list polecający do von Brauna-Fernwalda z I kliniki chorób kobiecych, a Mikulicz zwiedził klinikę, szybko jednak wrócił do chirurgii i postanowił ostatecznie pozostać w niej.
Według słów samego Mikulicza, praca w klinice Billrotha wyglądała następującoMikulicz J. Theodor Billroth (Geboren am 26. April 1829, gestorben am 6. Februar 1894). Berliner klinische Wochenschrift 31, s. 199–205 (1894). Cytat za: Kozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 58.:
W 1877 został asystentem Billrotha. W 1879 odbył pięciomiesięczną podróż naukową (Studienreise); zwiedził klinikę Volkmanna w Halle, Thierscha w Lipsku, uczestniczył w VIII Kongresie Niemieckiego Towarzystwa Chirurgów w Berlinie, gdzie spotkał się m.in. z Bernhardem von Langenbeckiem. W Kilonii zwiedził klinikę Esmarcha, w Monachium klinikę , w Bazylei klinikę . Był także w Kolonii, Akwizgranie i Paryżu, tam dłużej przebywał w klinice PéanaKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 60–66..
W 1880 Mikulicz ożenił się z Henriettą.
Katedra chirurgii UJ w Krakowie (1882–1887) mały|Mikulicz i jego asystenci w Krakowie W 1882 został profesorem w Krakowie, obejmując zwolnioną po śmierci Antoniego Bryka katedrę. Mikulicz osobiście zgłosił swoją kandydaturę; prócz niego Rada Wydziału Lekarskiego UJ wzięła pod uwagę dziewięciu innych kandydatówKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 78–80.: Jana Edwarda Hofmokla Cajetana Horocha Jana Kolaczka Juliana Kosińskiego Leona Władysława Lessera Władysława Matlakowskiego Alfreda Obalińskiego Ludwika Rydygiera .
W głosowaniu większość Rady Wydziału opowiedziała się za kandydaturą Rydygiera, część wybrała Lessera. W piśmie do Ministerstwa przedstawiono ich jako kandydatów do nominacji, odpowiednio, primo loco i secundo loco, z zaznaczeniem że kandydatura Mikulicza nie była brana pod uwagę ze względu na jego niedostateczną znajomość polskiego. Ministerstwo w piśmie z 9 lipca 1882 roku odpowiedziało, że Mikulicz ma wystarczającą znajomość języka, aby móc wykładać, przypomniano też Radzie, że obcokrajowców (nie-Austriaków) powoływać należy tylko wtedy, gdy nie ma odpowiednich kandydatów. W tej sytuacji rada wysunęła nominacje Hofmokla i Obalińskiego, obu poddanych austriackich. Ostatecznie, Mikulicz otrzymał nominację (Ernennung) na krakowską katedrę we wrześniu 1882 roku. 21 października 1882 wprowadzono go do rady Wydziału Lekarskiego, a 23 października wygłosił wykład, w którym po raz pierwszy i ostatni publicznie zadeklarował swoją polską narodowośćKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 82..
Początkowo Mikulicz miał problemy językowe; według Schramma wykłady przygotowywał na piśmie i dawał mu do poprawienia.
W latach 1882–1887 kierując Katedrą i Kliniką Chirurgiczną UJ zorganizował nauczanie chirurgii w Krakowie oraz unowocześnił klinikę i pobudził ruch naukowy. Klinika chirurgiczna obliczona na kilkunastu studentów, mieściła ich od 100 do 150. Sala operacyjna była mała, ciemna i źle wietrzona, na jej ścianach znajdowały się gipsowe odlewy i obrazy z kolekcji Bierkowskiego. Mikulicz kazał pobielić ściany sali operacyjnej, powiększyć okna, przenieść kolekcję obrazów, znalazł miejsce na pokój dla chorych, przeznaczył osobną salę na zabiegi operacyjne na jamie brzusznej. Asystentami Mikulicza w tym czasie byli Schramm, Rudolf Trzebicky i Aleksander Bossowski. Uczniami Mikulicza w Krakowie byli ponadto m.in. Antoni Gabryszewski, Roman Sondermayer, Czesław Górski i Ignacy Link.
W 1887 roku Mikulicz przyjął ofertę katedry w Królewcu i opuścił Kraków. Jego następcą w Krakowie został Ludwik Rydygier.
Katedra chirurgii w Królewcu (1887–1890) Klinikę w Królewcu Mikulicz objął 1 kwietnia 1887 rokuKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 105.. Wiadomo, że otrzymując nominację pokonał czterech kandydatów: , , Ernsta Georga Küstera i Ottona Wilhelma MadelungaKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 234..
W Królewcu nawiązał znajomości i później przyjaźnie z profesorem interny Bernhardem Naunynem, literatem Felixem Dahnem i zoologiem Carlem Chunem.
Klinika chirurgiczna w Królewcu była wyposażona w cztery sale, dwie męskie, jedną kobiecą i jedną dziecięcą. Zabiegi wykonywano w sali wykładowej.
Po niedługim czasie Mikulicz dostał możliwość, z myślą o której przeniósł się do Królewca: powołania na katedrę w innym niemieckim mieście. Jednak stanowisko profesora na Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle po Richardzie Volkmannie zostało przyznane , Mikulicz otrzymał jedynie tytuł tajnego radcy lekarskiego (Geheimer Medizinalrat)Kozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 106–108.. Parę miesięcy później Mikulicz otrzymał kolejną propozycję, zostania dyrektorem Kliniki Chirurgicznej we Wrocławiu, wcześniej kierowanej przez .
Klinika we Wrocławiu (1890–1905) mały|Asystenci Mikulicza Wrocławską katedrę Mikulicz objął 1 października 1890 roku. Początkowo klinika mieściła się w Szpitalu Wszystkich Świętych (obecnie nieistniejący już Wojewódzki Szpital Specjalistyczny przy placu Jana Pawła II): była wyposażona w 90 łóżek i dużą salę operacyjną. Hermann Fischer (1831–1919), poprzednik Mikulicza, przed swoim odejściem przeniósł klinikę do budynku Fundacji Marii Johanny Pulvermacher, wyposażonego w pawilon operacyjny. Klinika ta mieściła się przy Tiergartenstraße (obecnie Marii Skłodowskiej-Curie) i została otwarta już za kadencji Mikulicza, 1 kwietnia 1891 roku. W 1895 roku Mikulicz zakupił willę w Pełcznicy koło Świebodzic.
W 1896 wspólnie z Naunynem założył czasopismo „Mitteilungen aus den Granzgebieten der Medizin und Chirurgie”, z redakcją w JenieKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 106..
W 1899 roku Mikulicz otworzył przy Tiergartenstraße 83/85 prywatną klinikę na 30 łóżek, w której zatrudniał dwóch asystentów i trzy pielęgniarki.
Uczniami Mikulicza we Wrocławiu byli: Bronisław Kader, Vítězslav Chlumský, Ferdinand Sauerbruch, Willy Anschütz, Walther Kausch, Max Tiegel, Alexander Tietze, Karl Ludwik Ludloff, Carl Goebel, Victor E. Mertens, Mathäus Makkas, Georg Gottstein, Hayari Miyake, Mishigi Takayasu, Georg Kelling, Adolf Henle, Siegmund Hadda, , Zygmunt Radliński, , Emil Martin, Karl Hufschmied, Wilhelm Hübener, Adam Czyżewicz, Józef Starzewski, Eugeniusz Parczewski, Teofil Zalewski.
Choroba i śmierć mały|Nagrobek Jana Mikulicza-Radeckiego w Świebodzicach mały|Pomnik upamiętniający Jana Mikulicza-Radeckiego przed Kliniką Chirurgiczną Wrocławskiej Akademii Medycznej W 1904 roku Mikulicz sam rozpoznał u siebie guz nadbrzusza, który okazał się nieoperacyjnym rakiem żołądka. 7 stycznia 1905 roku jego przyjaciel Anton Eiselsberg z Wiednia wykonał próbną laparotomię w prywatnej klinice Mikulicza we Wrocławiu. Eiselsberg nie przeprowadził resekcji nieoperacyjnego guza „gdyż byłoby to sprzeczne z umową zawartą z Mikuliczem przed operacją”Kozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 128.. Po tym zabiegu chory Mikulicz szybko powrócił do zajęć zawodowych, a na pierwszym wykładzie po operacji mówił studentom, że „największym i najszlachetniejszym zadaniem lekarza jest wówczas pomagać choremu, gdy pomoc chirurgiczna jest niemożliwa”. 14 czerwca 1905 o godzinie 10 Mikulicz zmarł we własnym domu przy Auenstraße (dziś Mikulicza-Radeckiego 8) w wieku 55 latKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 130.. Pogrzeb jego był dużym wydarzeniem. Pochowano go z insygniami i w todze akademickiej, wykonano jego maskę pośmiertną, a na pogrzeb przybyły liczne delegacje z różnych ośrodków akademickich. Został pochowany w Świebodzicach. Grób zachował się do dziś.
W prasie fachowej i codziennej, niemieckiej i polskiej, ukazały się liczne relacje z pogrzebu, wspomnienia pośmiertne i nekrologiGabszewicz A. Prof. dr Jan Mikulicz-Radecki. Gazeta Lekarska 40, 26, s. 641–651 (1905).Kwaśnicki A. Ś.p. Dr. Jan Mikulicz-Radecki. Przegląd lekarski 44, 29, s. 477–478 (1905).Mieczkowski L. Ś. p. Jan Mikulicz-Radecki. Nowiny Lekarskie 17, 8, s. 451–453 (1905).Peszke J. Jan von Mikulicz-Radecki. Krytyka Lekarska 9, 7, s. 148–151 (1905).Sadowski M. Jan Mikulicz-Radecki. Medycyna 33, 27, s. 552–554 (1905).Breslauer Zeitung 412 (15 czerwca 1905).Breslauer Morgenzeitung 276 (16 czerwca 1905)..
Rodzina Jan Mikulicz-Radecki i Henriette mieli siedmioro dzieci. Pięcioro z nich urodziło się w KrakowieKozuschek, Jan Mikulicz-Radecki 1850-1905... s. 68..