Kutno – miasto w centralnej Polsce, w województwie łódzkim, siedziba powiatu kutnowskiego oraz wiejskiej gminy Kutno, nad rzeką Ochnią (dopływem Bzury).
Powstanie miejscowości mogło nastąpić w połowie XII wieku. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1432 roku. W XII–XIII znajdowało się w kasztelanii łęczyckiej. W XVI wieku położone było w powiecie gostynińskim województwa rawskiego. Zdegradowane przed 1500 rokiem, ponowna lokacja w 1504 roku, degradacja przed 1700 rokiem, nadanie praw miejskich w 1766 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44–45.. W latach 1975–1998 Kutno administracyjnie należało do województwa płockiego.
Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. miasto liczyło 41 231 mieszkańców ().
Węzeł komunikacyjny, do czasu transformacji ustrojowej ośrodek przemysłu elektronicznego (zakłady Unitra Miflex), maszynowego (Zakłady Maszynowe Kraj). Aktualnie siedziba podstrefy Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Położenie Kutno znajduje się w północnej części województwa łódzkiego i leży zaledwie o 20 km na północny zachód od geometrycznego środka Polski.
Według danych z 1 stycznia 2022 powierzchnia miasta wynosi 33,6 km².
Według fizycznogeograficznego podziału Polski miasto to leży na zachodnim skraju Równiny Kutnowskiej, należącej do makroregionu Niziny Środkowomazowieckiej. Na południe od Kutna Równina Kutnowska graniczy z należącą do tego samego regionu Równiną Łowicko-Błońską, na zachodzie rozciąga się Wysoczyzna Kłodawska, zaliczona do Niziny Południowowielkopolskiej. Na północ od linii Przedecz–Gostynin zaczyna się pojezierze Kujawskie, należące do makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego.
Pod względem historycznym Kutno położone jest na pograniczu ziemi gostynińskiej (części Mazowsza) i ziemi łęczyckiej. Większa część Kutna leży w ziemi gostynińskiej, na obszarze dawnego powiatu gostynińskiego w województwie rawskim, zaś południowa i wschodnia część Kutna (obejmująca części miasta: Łąkoszyn, Antoniew, Wiktoryn, Sklęczki, Stodółki, Puśniki i Kotliska Małe) położona jest w ziemi łęczyckiej. Dzielnica Kutna Łąkoszyn stanowiła odrębne miasto w powiecie łęczyckim w województwie łęczyckimRyszard Rosin, Kutno. Dzieje miasta, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, , s. 23.Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, t. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. Stanisław Trawkowski, Wydawnictwo Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1998, , s. 118, 119.Jacek Saramonowicz, Piotr A. Stasiak, Kutno. Przeszłość i współczesność, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2012, , s. 7.Gminny program opieki nad zabytkami Miasta Kutno na lata 2016–2019, Rada Miasta Kutno, Kutno 2016, s. 12.. Początkowo Kutno w całości należało do ziemi łęczyckiejZenon Guldon, Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań 1974, s. 200., po czym od XIII w. stanowiło część mazowieckiej enklawy otoczonej terytorium łęczyckim.
Miasto sąsiaduje z gminą Krzyżanów i gminą Kutno.
Podział Kutna mały|lewo|Jedno z osiedli mieszkaniowych Kutna – widok znad rzeki Ochni Kutno nie wydzieliło jednostek pomocniczych miasta (dzielnic, osiedli)Informacja z Biura Prasowego UM w Kutnie, z dnia 23.03.2010.. Pewne części miasta przyjęło się nazywać zwyczajowo osiedlem (np. Osiedle Łąkoszyn). Podziały te są najczęściej pozostałością historyczną i tak na przykład Os. Łąkoszyn jest pozostałością po mieście Łąkoszyn, które dawniej zostało wcielone w skład Kutna.
Na potrzeby Systemu Informacji Miejskiej przyjęto podział miasta na szesnaście obszarów: Azory, Batorego, Centrum, Dybów, Grunwald, Józefów, Kościuszków, Łąkoszyn, Łęczycka, Majdany, Piaski, Rejtana, Sklęczki, Tarnowskiego, Warszawskie Przedmieście, Wenecja.
Środowisko naturalne Klimat Klimat Kutna zbliżony jest do klimatu panującego na całym obszarze nizinnym Polski. Temperatury kształtują się pod wpływem zarówno powietrza kontynentalnego, jak i również oceanicznego. Roczna amplituda temperatury wynosi 21,7 °C, a średnia trzydziestoletnia w styczniu: – 3,3 °C; w lipcu: 18,4 °C.
Kutno leży w strefie najniższych opadów w Polsce. Przeciętna ich suma roczna kształtuje się na poziomie 550 mm, jednak w poszczególnych latach może być ona znacznie niższa. Brak opadów wywołuje groźne dla Kutna i okolic zjawisko stepowienia obszarów rolnych. Proces ten pogłębia dodatkowo mała lesistość i bardzo intensywne rolnictwo prowadzone w całym powiecie kutnowskim. Najwięcej opadów występuje w okresie letnim, a zwłaszcza w lipcu, kiedy w Kutnie spada około 17% wszystkich opadów w roku. Najmniej opadów notuje się w miesiącach zimowych i marcu. Kutno wyróżnia się wyjątkowo małą ilością burz. Średnio w roku liczba dni burzowych wynosi 5 (liczba ta stanowi połowę średniej dla całego kraju). Pokrywa śnieżna utrzymuje się dość krótko, to jest około 39 dni w roku. Na obszarze miasta notuje się w ciągu roku przeciętnie 21 dni z mgłą. Najczęściej pojawia się ona późną jesienią i zimą. W dolinie rzeki Ochni unosi się często mgła lokalna.
Zachmurzenie waha się od 50% we wrześniu do 80% w grudniu, a na przestrzeni roku odnotowuje się średnio 50 dni pogodnych i 130 pochmurnych.
Ukształtowanie kierunków wiatru jest zbieżne z charakterystyką innych regionów. Dominuje przede wszystkim wiatr zachodni, natomiast w okresie zimowym wzrasta częstotliwość wiatru południowo-zachodniego. Latem najczęstszy jest wiatr północno-zachodniStrategia rozwoju miasta Kutna na lata 2006–2013..
Historia mały|Stanisław August, król polski, zezwala Andrzejowi Zamoyskiemu, kanclerzowi wielkiemu koronnemu, na lokację miasta Kutna na prawie magdeburskim w jego dobrach dziedzicznych, 1766, Archiwum Główne Akt Dawnych mały|Widok na stacje Kutno w dzień oficjalnego otwarcia; L’Illustration, 1862 mały|Budynek z ok. 1924 roku. Obecnie cukiernia „Cukrovnia”Materiały MiPBP w Kutnie.. mały|Kompania honorowa 37 Pułku Piechoty ze sztandarem i sztandarem harcerskim I KDW im. T. Rejtana (ul. Królewska?) – rok 1933 mały|Centralny plac miasta Adolf Hitler Platz – niemiecka kartka pocztowa z Kutna z czasów II wojny światowej. Dziś plac im. Marszałka Józefa Piłsudskiego
Początki miasta Kutno należy do bardzo starych osad; powstanie miejscowości, z wielkim prawdopodobieństwem, mogło nastąpić w połowie XII wieku. Świadczyć o tym może dokument uposażenia prepozytury łęczyckiej wydany z racji konsekracji kolegiaty w Łęczycy w 1161 roku. Zobowiązywał on między innymi mieszkańców Kutna do przekazywania dziesięciny na rzecz kolegiaty łęczyckiejR. Rosin, Kutno i okoliczne miejscowości do 2 połowy XVI w., w: Kutno. Dzieje miasta, red. tenże, Warszawa-Łódź 1984, s. 20, 36..
Wieś jest wspominana na przełomie XIII i XIV wieku, jej nazwa po raz pierwszy pojawia się w dokumencie z 1301 rokuZiemacki J. Z kart historii. Początki parafii. Pierwszy drewniany kościół, w: 700 lat parafii św. Wawrzyńca w Kutnie, red. tenże, Kutno 2001, s. 12. Janusz Ziemacki przytacza tekst łaciński i tłumaczenie polskie dokumentu z 23 kwietnia 1301 roku, w którym czytamy: (...) domino Michaele rectorae ecclesiae de Cuthno (Ksiądz Michał proboszcz kościoła w Kutnie). Jako miejsce wystawienia dokumentu przyjmuje się Włocławek. Janusz Ziemacki za ks. M. Aleksandrowiczem wskazuje na Inowrocław.. Dokument ten wystawili Leszek, Przemysł, Kazimierz – książę Kujaw, synowi Ziemomysława w obecności trzech dostojników dworskich i innych osób, zgromadzonych z okazji jakiegoś zjazdu lub odbywania sądów we Włocławku. Na liście świadków figuruje Michał pleban Kościoła w Kutnie. W 1386 książę Siemowit IV wydał Andrzejowi de Kutno przywilej mocą, którego jego wsie Kutno i Sieciechów, zostały zwolnione od wszelkich opłat, posługi, ciężarów, z wyjątkiem 2 groszy z każdego łanu zbożaCmentarz parafialny w Kutnie, ks. Zbigniew Drzewiecki.. Mieszkańcy byli również zwolnieni od sądów ziemskich, odtąd odpowiadali tylko przed księciem. W 1386 nastąpiło nadanie wsi praw handlowych, a 46 lat później, w 1432 nadanie praw miasta. Pierwsze zapisy określające Kutno jako miasto pojawiły się w 1444 roku.
Kutno w XII–XIII znajdowało się w kasztelanii łęczyckiej prowincji łęczyckiej (do 1231), a następnie i w kasztelanii łęczyckiej księstwa łęczyckiego. Jeszcze w wieku XIII, bądź też w XIV, od księstwa łęczyckiego odpadło Kutno wraz z okolicznymi miejscowościami, które przeszły pod panowanie książąt mazowieckich. Po inkorporacji ziemi gostynińskiej w 1462 do Korony Polskiej, Kutno znalazło się w powiecie gostynińskim województwa rawskiego.
Czasy nowożytne 1 lipca 1504 Mikołaj z Kutna uzyskał dla miasta prawo zezwalające na organizowanie jarmarku św. Wawrzyńca, co przyspieszyło rozwój handlowy miasta. W 1701 Kucieńscy odstąpili Kutno Annie Zamojskiej. Zamojscy długo toczyli rodzinny spór o tę własność. Miasto popadło w długi. W 1740 roku spadkobiercą zastawnym Kutna był Józef Antoni Sołłohub, wojewoda witebskiPrzemysław P. Romaniuk, Józef Antoni Sołłohub w: Polski Słownik Biograficzny, t. XL, s. 321.. Sytuacja unormowała się, gdy właścicielem został Andrzej Hieronim Zamoyski. Nastąpiło wówczas ożywienie rozwoju Kutna.
W 1750 gdy król August III Sas polecił wybudowanie w Kutnie domu podróżnego znacznie wzrósł prestiż miasta. W efekcie powstał Pałacyk Pocztowy, zwany „Pałacem Saskim”. Został zbudowany w latach 1750–1753, po otwarciu Traktu Królewskiego z Drezna do Warszawy. Pałac zdobił bogaty wystrój architektoniczny, według projektu Jana Marcina Waltera. W 1753 Kutno zostało doszczętnie spalone. Wówczas spłonęły akta miejskie, a wśród nich dawny przywilej lokacyjny. Po pożarze kanclerz wielki koronny Andrzej Zamoyski udał się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego po nowy przywilej lokacyjny. W 1774 miał miejsce kolejny pożar miasta, który można powiązać z licznymi przemarszami wojsk i niefrasobliwością żołnierzy. W 1775 Andrzej Zamoyski sprzedał Kutno Stanisławowi Gadomskiemu, wojewodzie łęczyckiemu. Pod jego rządami Kutno stało się jednym z największych ośrodków administracyjno-gospodarczych środkowej Polski. Dokonany w 1793 II rozbiór Polski pogrzebał szansę na odbudowę niepodległej państwowości. Obszar miasta znalazł się całkowicie pod panowaniem pruskim i wszedł w skład nowo utworzonych prowincji Prus Południowych. Kutnowskie w całości weszło w skład departamentu łęczyckiego, a po III rozbiorze znalazło się w departamencie warszawskim.
W 1806 przez miasto przejechały wojska napoleońskie, pod wodzą . Później 4 stycznia 1807 przez Kutno przejeżdżał Napoleon Bonaparte. W 1807 po ustaleniach pokoju w Tylży Kutno znalazło się w Księstwie Warszawskim. W 1808 w mieście wybuchł wielki pożar, który zniszczył 180 domów. W tamtym roku przez Kutno przechodziły wojska napoleońskie i z tym właśnie faktem można powiązać ów pożar. W tamtych czasach bardzo często dochodziło do tego typu incydentów, ale nikt nie brał za to odpowiedzialności. W 1809 w Kutnie zatrzymał się Jan Henryk Dąbrowski. Ta wizyta nie wzbudziła jednak większego zainteresowania niezbyt aktywnych politycznie mieszkańców miasta. W 1815 po utworzeniu Królestwa Polskiego przywrócono podział na województwa, które pokrywały się z dawnymi departamentami. W 1826, w związku z planowaną przebudową Kutna, wydano pierwszy plan miasta. W 1830 w mieście stacjonował 2 szwadron 4 Pułku Strzelców Konnych.