mały|Dziewczynka pracująca na krosnach w Ajt Bin Haddu, Maroko (maj 2008) Praca dzieci – zatrudnianie dzieci w każdej pracy, która pozbawia je istotnych składników dzieciństwa, koliduje z ich rozwojem, edukacją oraz jest szkodliwa zdrowotnie lub moralnie.
Tego rodzaju praktyki są uznawane za wyzysk przez wiele organizacji międzynarodowych i zabronione przez prawa większości krajów. Przepisy te nie dotyczą każdego rodzaju pracy wykonywanej przez dzieci, np. wyłączają pracę artystyczną, obowiązki domowe, naukę i trening oraz pewne kategorie pracy charakterystyczne dla ludów tubylczych. Pracodawcom zwykle nie wolno najmować dzieci poniżej takiego wieku. Ten minimalny wiek zależy od kraju i od typu pracy, jaką osoba taka miałaby wykonywać.
mały|W Wielkiej Brytanii w XIX w. wprowadzono szereg ustaw Factory Acts regulujących warunki pracy dzieci. Zgodnie z Cotton Mills Act dzieciom młodszym niż dziewięcioletnie nie wolno było pracować, a osoby w wieku 9–16 lat mogły pracować 16 godzin dziennie. W 1856 r. prawo brytyjskie zezwalało na pracę dzieci w wieku powyżej 9 lat, przez 60 godzin tygodniowo, w nocy lub w ciągu dnia. W 1901 r. dopuszczalny wiek pracy dzieci wzrósł do 12 lat. Dzieci pracowały w różnym stopniu, przez większą część historii. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku wiele dzieci w wieku 5–14 lat, pochodzących z uboższych rodzin pracowało m.in. w Europie, Stanach Zjednoczonych i różnych koloniach europejskich mocarstw. Dzieci te pracowały głównie w rolnictwie, w domowych zakładach montażowych, fabrykach, górnictwie i usługach (np. rozdawnictwo prasy). Niektóre z nich pracowały na nocnych zmianach trwających 12 godzin. Wraz ze wzrostem dochodu gospodarstw domowych, większą dostępnością szkół i uchwaleniem przepisów dotyczących pracy dzieci spadł wskaźnik częstości pracy dzieci. W krajach rozwijających się, o wysokim poziomie ubóstwa i słabych możliwościach kształcenia, praca dzieci jest nadal powszechna. W 2010 r. w Afryce Subsaharyjskiej odnotowano najwyższy wskaźnik zjawiska pracy dzieci, w niektórych krajach dochodzący do 50% pracujących dzieci w wieku 5–14 lat. Rolnictwo jest największym odbiorcą pracy dzieci. Najczęściej dzieci pracują w środowisku wiejskim i nieformalnej gospodarce miejskiej. Dzieci są przeważnie zatrudniane przez rodziców. Ubóstwo i brak szkół uważa się za główną przyczynę zjawiska. Według Banku Światowego skala pracy dzieci spadła z 25% do 10% w latach 1960-2003. Jednak absolutna liczba pracujących dzieci pozostaje wysoka, a UNICEF i ILO, oszacowały, że w 2013 roku 168 milionów dzieci w wieku 5–17 lat na całym świecie, były zaangażowane w regularną pracę. mały|Arthur Rothstein, Praca dzieci przy zbiorach żurawiny, 1939. Brooklyn Museum
Historia Praca dzieci w społeczeństwach przedindustrialnych Praca dzieci stanowi nieodłączną część przedindustrialnych gospodarek. W społeczeństwach przedindustrialnych nie funkcjonowało pojęcie dzieciństwa we współczesnym znaczeniu. Dzieci aktywnie uczestniczyły w takich zajęciach, jak wychowywanie innych dzieci, polowanie i hodowla, gdy tylko zdobywały podstawowe zdolności do ich wykonywania. W wielu społeczeństwach dzieci w wieku 13 lat były postrzegane jak dorośli i angażowały się w te same czynności co dorośli. Praca dzieci była ważna w społeczeństwach przedindustrialnych, przyczyniając się do przetrwania grupy, w której dzieci żyły. Społeczeństwa przedindustrialne charakteryzowały się niską produktywnością i krótką oczekiwaną długością życia, dlatego też uniemożliwienie pracy dzieciom byłoby szkodliwe nie tylko z punktu widzenia grupy, ale i dla samych dzieci. W społeczeństwach przedindustrialnych, szczególnie niepiśmiennych, nie było większej potrzeby zinstytucjonalizowanej edukacji dzieci. Większość umiejętności i wiedzy z okresu przedprzemysłowego można było przekazać za pośrednictwem bezpośredniej nauki od rodziców czy w czasie praktyki u pracujących dorosłych. mały|Dwie dziewczyny protestujące przeciwko pracy dzieci (napisy na szarfach zrównują ją z niewolnictwem). Parada Dnia Pracy w Nowym Jorku w 1909 roku
Początek XX wieku mały|Dzieci jako pracownicy fabryczni (Macon, 1909) mały|Dzieci oczekujące na rozpoczęcie 12-godzinnej nocnej zmiany w Stanach Zjednoczonych (1908) Na początku XX wieku tysiące chłopców zatrudniano w przemyśle szklarskim. Produkcja szkła, na ówczesnym poziomie technologicznym, była niebezpieczną i trudną pracą. Chłopcy narażeni byli na bardzo wysokie temperatury, co powodowało kłopoty z oczami, dolegliwości płuc, wyczerpanie, rany cięte i oparzenia. Ze względu na fakt, że pracownicy (w tym dzieci), pracowali w systemie akordowym, musieli oni pozostawać wydajni przez wiele godzin bez przerwy. Ponieważ prawie nigdy nie wyłączano pieców, pracownicy w hutach szkła pracowali także na nocnych zmianach od 17:00 do 3:00. Wielu właścicieli fabryk preferowało do takich zadań chłopców w wieku poniżej 16 lat. Szacuje się, że 1,7 miliona dzieci poniżej piętnastego roku życia było zatrudnionych w amerykańskim przemyśle przez cały rok 1900. W 1910 roku ponad 2 miliony dzieci w tej samej grupie wiekowej było zatrudnionych w Stanach Zjednoczonych. Dotyczyło to dzieci, które zwijały papierosy, zajmowały się produkcją w fabrykach, czyściły szpulki w przemyśle tekstylnym, pracowały w kopalniach węgla i przy puszkowaniu żywności.
Produkcja domowa U progu XX wieku dzieci pracowały nie tylko w takich miejscach jak fabryki i kopalnie, lecz również w domach. Rządy i reformatorzy stopniowo regulowali pracę w fabrykach, co powodowało przenoszenie pracy z fabryk do domów w środowiskach miejskich. Rodziny (a w nich zwłaszcza kobiety) często popierały takie rozwiązania, ponieważ produkcja domowa pozwalała na uzyskanie dodatkowych dochodów przy jednoczesnej realizacji obowiązków domowych. mały|Jedno z przedsiębiorstw domowych zatrudniających dzieci (Nowy Jork, 1912) Produkcja domowa działała przez cały rok i rodziny chętnie włączały w nią dzieci, przy czym szczegółowe dane na ten temat są wybiórcze. We Francji ponad 58% pracowników sektora odzieżowego działało poza domem. W Stanach Zjednoczonych miliony rodzin działały zawodowo poza domem przez siedem dni w tygodniu, przez cały rok, by produkować odzież, buty, sztuczne kwiaty, pióra, pudełka zapałek, zabawki, parasole i inne produkty. Domowe przedsiębiorstwa, w których dzieci w wieku 5–14 lat pracowały u boku rodziców, funkcjonowały w Australii, Wielkiej Brytanii, Austrii i innych częściach świata. Praca domowa dzieci była również powszechna w rolnictwie. mały|Dzieci pracujące w domowych pracach montażowych w Stanach Zjednoczonych (1923)
XXI wiek Praca dzieci jest nadal powszechna w wielu częściach świata. Szacunki wahają się pomiędzy 250 a 304 milionami dzieci, jeśli uwzględni się wszystkie dzieci w wieku 5–17 lat biorące udział w dowolnej działalności gospodarczej. Jeśli wyłączy się lekką pracę okazjonalną, to według szacunków MOP w 2008 roku było 153 miliony pracujących dzieci w wieku 5–14 lat, co stanowi spadek o 20 milionów w porównaniu z rokiem 2004. Około 60% dzieci pracowało w działalności związanej z produkcją żywności (rolnictwo, mleczarstwo, rybołówstwo i leśnictwo). Kolejne 25 procent robotników dziecięcych prowadziło działalność usługową, taką jak handel detaliczny, praca w restauracjach, przy transporcie i załadunku towarów, przechowywanie, zbiórka i recykling śmieci, polerowanie obuwia, pomoc domowa i inne usługi. Pozostałe 15% pracowało przy montażu i produkcji w gospodarce nieformalnej, przedsiębiorstwach domowych, fabrykach, kopalniach, pakowaniu soli, maszynach roboczych itp. 2/3 dzieci pracuje wraz z rodzicami przy nieodpłatnej pracy w ramach gospodarstwa domowego. Niektóre dzieci pracują jako przewodnicy turystyczni lub osoby przyciągające klientów do sklepów i restauracji. Praca dzieci występuje głównie na obszarach wiejskich (70%) i nieformalnym sektorze miejskim (26%).
Większość pracujących dzieci zatrudnionych jest przez rodziców, a nie przy produkcji lub formalnej gospodarce. Dzieci, które pracują za wynagrodzeniem (pieniężnym lub rzeczowym), zwykle mieszkają na obszarach wiejskich i w centrach miast. Mniej niż 3% dzieci w wieku 5-14 lat na całym świecie pracuje poza domem lub z dala od rodziców.
Odsetek pracowników dziecięcych różni się znacznie pomiędzy krajami i w ramach krajów (pomiędzy regionami). Afryka ma najwyższy odsetek pracujących dzieci w wieku 5-17 lat (łącznie ponad 65 milionów). Azja, kontynent z największą populacją, ma też największą liczbę absolutną pracujących dzieci (ok. 114 milionów). Ameryka Łacińska i Karaiby mają 14 milionów pracujących dzieci.
Dokładne dane na temat pracy dzieci są trudne do uzyskania z powodu sporów co do źródeł danych i definicji pracy dzieci, a w niektórych krajach, również utrudnień ze strony rządu. Np. liczba pracujących dzieci w Chinach jest nieznana, ponieważ rząd kategoryzuje dane dotyczące pracy dzieci jako "ściśle tajne". Chiny uchwaliły przepisy mające na celu zapobieganie pracy dzieci, nadal jednak praktyka pracy dzieci jest tam dużym problemem, głównie w rolnictwie i sektorze usług wymagających niskich umiejętności, a także w małych warsztatach i przedsiębiorstwach produkcyjnych.
W 2014 r. Departament Pracy USA wydał listę towarów wyprodukowanych przez dzieci lub przez pracę przymusową, w których Chinom przypisano 12 towarów, z których większość była produkowana zarówno przez dzieci niepełnoletnie, jak i przez pracowników przymusowych. W raporcie wymieniono elektronikę, odzież, zabawki i węgiel wśród innych towarów.
Maplecroft Child Labour Index 2012 wskazuje, że w 76 krajach występuje skrajnie duże ryzyko uczestnictwa dzieci w pracy na rzecz międzynarodowych przedsiębiorstw. Dziesięć krajów o najwyższym ryzyku w 2012 r., uszeregowanych malejąco, to: Birma, Korea Północna, Somalia, Sudan, Demokratyczna Republika Kongo, Zimbabwe, Afganistan, Burundi, Pakistan i Etiopia. mały|300px|Odsetek pracujących dzieci w wieku 10-14 lat (Bank Światowy, 2003)
Statystyki Liczba dzieci uwzględniana w kategoriach pracy Międzynarodowej Organizacji Pracy, według wieku i płci, rok 2002. Liczba dzieci ogółem (2002) Dzieci aktywne ekonomicznie Dzieci aktywne ekonomicznie (%) Dzieci pracujące Dzieci pracujące (%) Dzieci wykonujące niebezpieczne prace Dzieci wykonujące niebezpieczne prace (%) Wiek 5-11 838 800 000 109 700 000 13,1 109 700 000 13,1 60 500 000 7,2 Wiek 12-14 360 600 000 101 100 000 28,0 76 000 000 21,1 50 800 000 14,1 Wiek 5-14 1 199 400 000 210 800 000 17,6 186 300 000 15,5 111 300 000 9,3 Wiek 15-17 332 100 000 140 900 000 42,4 59 200 000 17,8 59 200 000 17,8 Chłopcy 786 600 000 184 100 000 23,4 132 200 000 16,8 95 700 000 12,2 Dziewczynki 744 900 000 167 600 000 22,5 113 300 000 15,2 74 800 000 10,5 Razem 1 531 500 000 351 700 000 23,0 245 500 000 16,0 170 500 000 11,1
Przyczyny pracy dzieci Szeroka gama czynników – popytowych i podażowych, na poziomie mikro i makro – może wpływać na pracę dzieci. Badania z 2017 r. łączące metody ilościowe i jakościowe dowodzą, że czynniki strukturalne, geograficzne, ekonomiczne, demograficzne, kulturowe, sezonowe i związane z dostawą do szkoły mogą wpływać na to, czy dzieci pracują, czy nie, kwestionując tym samym powszechne założenie, że ubóstwo finansowe jest przyczyną najważniejszą. mały|Chłopiec naprawia oponę w Gambii
Przyczyny podstawowe Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) wskazuje, że najważniejszą przyczyną pracy dzieci jest ubóstwo. W przypadku biednych gospodarstw domowych praca dzieci jest zwyczajnie kluczowa dla przetrwania. Dochód, który pochodzi z pracy dzieci może stanowić 25-40% dochodu gospodarstwa.