Nikołaj Karłowicz Medtner, także Metner (, ur. w Moskwie, zm. 13 listopada 1951 w Londynie) – rosyjski kompozytor i pianista.
Życiorys mały|List Nikołaja Medtnera do Ernsta Rotha po angielsku z 1948 roku Wywodził się z osiadłej w Rosji rodziny pochodzenia niemieckiego o tradycjach muzycznych. Jego ojciec Karl był kierownikiem fabryki koronek. Matka Aleksandra Goedicke wyrosła w rodzinie muzycznej, jej dziadkowie od strony matki, Gebhardowie, przyjechali do Rosji na początku XIX wieku i pracowali w niemieckim dworskim teatrze w Petersburgu. Ojciec matki był pianistą i nauczycielem muzyki. Jej matka i ona były śpiewaczkami. Nikołaj miał czterech braci: Karla, Aleksandra, (ur. 1872, zm. 1936) i Władimira (ur. 1881, zm. 1891) oraz siostrę Sofiję.
Podstawy gry fortepianowej otrzymał od matki oraz od wuja organisty F. Goedickego. Brat Emilij był narcystycznie zafiksowany na punkcie Nikołaja, niezwykle uzdolnionego muzycznie w młodym wieku; sam Emilij nie przejawiał talentu muzycznego. Wraz z bratem Aleksandrem Nikołaj grał w dziecięcej orkiestrze na skrzypcach. Zaczął komponować muzykę zanim poznał jej podstawy teoretyczne. Chodził do szkoły gramatycznej. Jako dwunastolatek starał się o przyjęcie do Konserwatorium Moskiewskiego, co udało się za wstawiennictwem wuja i nauczyciela muzyki w 1891 roku. Zagrał pierwszy studencki koncert w 1894 roku. Rozpoczął tamże następnie trzyletnie studia fortepianowe w 1896 roku. Początkowo uczył się u , a od 1897 u Wasilija Sapielnikowa oraz w latach 1898–1900 u Wasilija Safonowa. Prywatnie studiował także kompozycję u Antona Arienskiego i Siergieja Taniejewa, u obu uczył się także w moskiewskim konserwatorium. Jego pierwsze poważniejsze kompozycje powstały w latach 1896–1897, były to tzw. Stimmungsbilder, za sugestią Emilija oparte na motywach zaczerpniętych z poezji Michaiła Lermontowa. Nikołaj zakochał się w starszej od niego o trzy lata śpiewaczce Annie Bratenshi (ur. 1877, zm. 1965), która była siostrą żony jego brata Karla, skrzypaczki Eleny Bratenshi, pochodziła z rodziny żydowskiej. Emilij również kochał Annę, o czym wspominał w swoim dzienniku w latach 1897–1899, i to on ostatecznie ją poślubił. Nikołaj ukończył moskiewskie konserwatorium na wiosnę 1900 roku jako pianista ze złotym medalem; na jesień rozpoczął koncertowanie publiczne w Rosji, grał wówczas utwory Johanna Sebastiana Bacha, Ludwiga van Beethovena i Fryderyka Chopina. Zastąpił w tym okresie Aleksandra Skriabina jako nauczyciela fortepianu Margarity Morozowej.
W 1900 roku odniósł sukces na Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Antona Rubinsteina w Wiedniu. Po europejskim tournée w 1901–1902 zyskał opinię jednego z najwybitniejszych pianistów swojej generacji. W grudniu 1902 roku zagrał I koncert fortepianowy Piotra Czajkowskiego pod batutą Arthura Nikischa w Moskiewskim Konserwatorium; od tego czasu w jego repertuarze pojawiało się więcej muzyki rosyjskiej. Siergiej Rachmaninow był jego przyjacielem od 1906 roku (pierwszy raz spotkali się na żywo w Berlinie) i wielbicielem jego twórczości – wykonywał na koncertach jego utwory (zob. ). Rachmaninow i jego żona przyjaźnili się także z żoną Nikołaja.
W 1907 roku w Dreźnie zainteresował się Hedwig Friedrich, którą poznał z żoną w styczniu 1905 roku; ta zamożna kobieta zakochała się w nim, a on również okazywał jej zainteresowanie, pomimo, że miał romans z jej szwagierką. W latach 1909–1910 oraz 1915–1921 prowadził klasę fortepianu w moskiewskim Konserwatorium. Zrzekł się profesury w 1910 i 1921 roku, ponieważ chciał się zająć komponowaniem. Był laureatem , którą otrzymał dwukrotnie: w 1909 i 1916 roku.
Mieszkał razem z bratem Emilijem i jego żoną Anną w domu rodzinnym do 1911 roku. W styczniu 1911 roku we troje wynajęli dom koło wsi Chowrino, aby złagodzić presję społeczną, która ciążyła na nich w Moskwie w związku z ich niejednoznaczną relacją (ménage à trois). W czerwcu tegoż roku przeprowadzili się do Trachoniejewa. Nikołaj popadł w trójkąt miłosny z Likutinami. I wojna światowa wpłynęła na niego otępiająco, do czego doszła separacja od brata Emilija, co sprawiło czasowe zarzucenie komponowania. Uchylał się wówczas od służby wojskowej. Emilij był internowany w Niemczech i za jego przyzwoleniem Nikołaj poślubił jego żonę Annę w 1918 roku, z którą łączyła go relacja miłosnego trójkąta od 1903 roku.
W 1921 opuścił Rosję w związku z niezgodą na bolszewizm i osiedlił się w Berlinie z żoną (napisał do Emilija, że opuścił Rosję z jego powodu). Jesienią 1924 roku wyjechał z żoną do Stanów Zjednoczonych, gdzie miał dużą trasę koncertową; grał m.in. swój w Filadelfii z Leopoldem Stokowskim oraz w Carnegie Hall również pod jego batutą.
Na wiosnę 1925 roku po powrocie ze Stanów Zjednoczonych zamieszkał w Fontaine d’Ivette pod Paryżem. W lutym i marcu 1927 roku odbył trasę koncertową w Rosji, zagrał wówczas w Moskwie po raz pierwszy , inspirowany osobą Siergieja Rachmaninowa. Mieszkał następnie z żoną w Montmorency. Jesienią 1929 roku odbył trasę koncertową po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, podczas ich nieobecności Emilij mieszkał w ich domu.
Pod wpływem zafascynowania Emilija osobą Adolfa Hitlera i stosunkiem Führera do Arnolda Schönberga napisał eseistyczny tekst pt. Muza i moda skierowany przeciwko modernizmowi, który wysłał Rachmaninowowi; przyjął on go bardzo dobrze i opublikował w swojej paryskiej oficynie wydawniczej w 1935 roku. Narzekał w nim na upadek muzyki współczesnej, pozytywnie wypowiadał się o twórczości klasyków niemieckich, a twórczość Rosjan pominął w swoich rozważaniach. Był on wówczas w stanie chronicznej depresji. Powrócił na krótko do Związku Radzieckiego w 1935 roku, jednak ostatecznie wyjechał na Zachód.
Po opuszczeniu Rosji nie było mu łatwo zgromadzić publiczność (powiedział: oprócz Anglików i Rosjan nikt nie chce mnie znać); pomagał mu , , który sam chciał został koncertowym pianistą; ufundował nagrania jego utworów w latach 40. XX wieku – założył Medtner Society w Londynie w 1949 roku w celu nagrania wszystkich kompozycji Medtnera. Kompozytor przez 4 lata nagrywał swoje dzieła dla EMI. Pomagali mu finansowo przyjaciele, zwłaszcza angielska pianistka , wykonawczyni jego dzieł i jego ostatnia uczennica. Wszystkie materiały dotyczące Medtnera przekazała Bibliotece Brytyjskiej.
Przeprowadził się w 1935 roku do Golders Green na północy Londynu, gdzie pozostał do końca życia, nie licząc pobytu w Warwickshire w czasie II wojny światowej, gdzie napisał swój i w 1942 roku przeżył poważny atak serca. W Londynie odwiedził ich brat Nikołaja, Emilij w kwietniu 1936 roku. Swój III koncert fortepianowy zagrał w Royal Albert Hall w lutym i czerwcu 1944 roku, a w czerwcu zagrał swój ulubiony IV koncert fortepianowy Beethovena. W ostatnich latach Medtner podupadł na zdrowiu, zdiagnozowano u niego , komponował do śmierci. Zmarł w swoim londyńskim domu, został pochowany na Hendon Cemetery.
Twórczość mały|Dom w Londynie w Golders Green, w którym Nikołaj Medtner mieszkał od 1935 do 1951 roku Komponował głównie utwory fortepianowe, w tym trzy koncerty oraz muzykę kameralną i wokalną. Napisał także 11 sonat fortepianowych, nokturny, wariacje, wiele pieśni do słów Afanasija Feta, Johanna Wolfganga von Goethego, Heinricha Heinego, Friedricha Nietzschego, Aleksandra Puszkina, Fiodora Tiutczewa.
Był uznawany za wybitnego kompozytora muzyki fortepianowej, porównywany do Rachmaninowa i Skriabina (i przyćmiony przez ich sławę) z racji pokrewnego, patetycznego tonu, silnej ekspresji i skłonności do ostrych kontrastów. Jego muzyka utrzymywała się w stylu późnoromantycznym, czerpiąc wzory z okresu klasycyzmu. Zdaniem Zofii Lissy jego twórczość jest przeintelektualizowana, chłodna i spekulatywna; wpłynęła według niej na twórczość Siergieja Rachmaninowa i Igora Strawinskiego. Zdaniem samego kompozytora muzyka miała „wyrażać wieczność” i nie była powiązana z życiem i rzeczywistością.
W koncertach i sonatach stosował m.in. polirytmię i efekty polimetryczne. Folklor stanowił dla niego materiał i surowiec do eksperymentowania i wzbogacenia jego dzieł. W pieśniach dominowały partie fortepianu, a tekst stanowił niejaki impuls dla partii instrumentalnej. Nazywano go „rosyjskim Brahmsem”, ale był on raczej prekursorem tendencji neoklasycznych w muzyce zachodnioeuropejskiej, które wystąpiły po I wojnie światowej.
Jego dzieła publikowali m.in. Bielajew, Jurgenson, Rosyjskie Towarzystwo Wydawnicze.
Wybrane utwory Baśnie, krótkie utwory na fortepian (1903, kilka zeszytów) Dytyramby (1903) (1918) (dedykowany zmarłej matce) (1927) (dedykowany Rachmaninowowi) (około 1940-1943) (1910) (1926) (1938) (3 zeszyty, około 1918–1920) Kwintet fortepianowy (ostatnie dzieło, rozpoczęte w 1904 roku)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Historyczne nagrania utworów Medtnera
Kategoria:Artyści związani z Moskwą Kategoria:Rosyjscy kompozytorzy romantyzmu Kategoria:Ludzie urodzeni w Moskwie Kategoria:Urodzeni w 1880 Kategoria:Zmarli w 1951 Kategoria:Rosyjscy pianiści