Dotychczas mówiliśmy o płaskich falach elektromagnetycznych bez omówienia jak one powstają. Źródłem fal elektromagnetycznych jest rozkład ładunków elektrycznych, który się w czasie zmienia. Ale one muszą poruszać się ruchem przyspieszonym albo w przypadku prądów muszą być to prądy zmienne. Fale elektromagnetyczne rozchodzą się do nieskończoności od ich źródła. Oznaką natężenia energii fali elektromagnetycznej jest wektor Poytinga, którą liczymy dla r→∞. Odległość źródła do odbiornika jest bardzo duża. Całkowita moc przechodząca przez daną powierzchnię określana jest przez:
Całkowitą moc wypromieniowana jest pisana przez dla bardzo dużego r, czyli praktycznie dla r, mówiąc matematycznie dążącego do nieskończoności, jako:
Promieniowanie pochodzące od dipola elektrycznego
Wyobraźmy sobie taką sytuację, że dwie metalowe sfery są odległe od siebie o odległość równą d. W chwili określonej przez t ładunek na górnej sferze jest równy q(t), a na dolnej -q(t). Ładunek na górnej sferze jest rysowany:
Moment dipolowy elektryczny z jego definicji przedstawiony jest w punkcie , stąd jego zależność w czasie na podstawie zmienia się w sposób harmoniczny określamy przez:
gdzie: p=qd, określa maksymalną wartość momentu dipolowego jaką może posiadać nasz rozważany układ elektryczny dipolowy. Potencjał w punkcie O od dipola elektrycznego jest zależny od odległości poszczególnych ładunków pochodzących od tego dipola, tzn. od R i R, i jest określany wzorem . Jeśli do tego wzoru podstawimy wyrażenie i zamieniając czas rzeczywisty na czas opóźniony :
Następnym naszym krokiem jest wykorzystanie przybliżonego wzoru na odwrotność wielkości R, czyli wielkości napisanej w , a także samej wielkości R, zatem wyznaczmy wyrażenie pomocnicze w sposób przybliżony:
W naszych obliczeniach zakładamy, że odległość pomiędzy ładunkami w dipolu elektrycznym jest o wiele mniejsza od stosunku wartości prędkości światła i częstotliwości kołowej z jaką zmienia się ładunek na naszym dipolu w czasie, co zapisujemy jako: , stąd wniosek, że ostatni czynnik występującego w punkcie spełnia warunek:
zatem możemy dokonać przybliżenia w postaci sinφ≈φ, a także cosφ≈ 1, zatem wyrażenie możemy napisać w postaci przybliżonej:
Mając przybliżony wzór , a także wzór na odwrotność wielkości R , i to wszystko podstawiamy do wzoru , wtedy dostajemy wyrażenie na wartość przybliżoną potencjału elektrycznego wytwarzanej przez układ dwóch ładunków:
Interesują nas duże odległości, zatem przyjmijmy następne przybliżenie, które spełnia wzór: , zatem we wzorze możemy pominąć drugi człon w tej tożsamości, zatem tą wspomnianą równość piszemy:
Znając zależność ładunków q(t) od czasu na końcach dipola elektrycznego wedle zależności możemy z definicji natężenia prądu elektrycznego napisać jego wartość:
Ponieważ dipol elektryczny stanowi jakoby drut, w których na końcach znajdują się ładunki. W tym drucie płynie pewny zmienny prąd w czasie rzeczywistym t, zatem potencjał wektorowy na podstawie pierwszej równości , bo natężenie elektryczne prądu jest zależne od czasu, przedstawia się:
Interesuje nasz przypadek, gdy zachodzi d<<r, zatem odległość według wzoru , a w nim zastępujemy wielkość d przez z, wtedy możemy napisać dwa wzory:
Następnie policzmy wyrażenie pomocnicze występujące w punkcie w postaci pewnych kosinusów, korzystając przy tym z przybliżenia , zatem do dzieła:
Niech mamy przybliżenie będzie takie, że odległość pomiędzy ładunkami w dipolu elektrycznym będzie d, by było o wiele mniejsze od stosunku wartości prędkości światła i częstotliwości z jaką zmienia się ładunek na końcach naszego obiektu lub z jaką częstotliwością zmienia się prąd , czyli , zatem możemy napisać:
Następnym krokiem jest napisanie wyrażenia poniżej występujące pod całką równości i korzystać będziemy przy tym z tożsamości przybliżonej
Ostatnim krokiem jest wyznaczenie wyrażenia na potencjał wektorowy magnetyczny pola elektromagnetycznego wytwarzanej przez dipol elektryczny , jeśli przy tym będziemy wykorzystywali przybliżenie :
Potencjał skalarny zależy tylko od kata zenitalnego, a nie zależy od kąta azymutalnego, zatem gradient potencjału skalarnego napisanej dla dipola elektrycznego w punkcie jest w postaci:
Wersor zetowy układu kartezjańskiego układu współrzędnych można rozłożyć w układzie sferycznym następująco:
Potencjał wektorowy pola magnetycznego na podstawie tożsamości piszemy:
Naszym ostatnim krokiem jest wyznaczenie pochodnej cząstkowej względem czasu potencjału wektorowego zdefiniowanego w punkcie :
Natężenie pola elektrycznego na podstawie jego definicji możemy napisać, jeśli ściągniemy wyznaczone wcześniej tożsamości dla dipola elektrycznego gradientu pola elektrycznego i pochodnej cząstkowej względem czasu potencjału wektorowego :
Naszym następnym krokiem jest wyznaczenie rotacji potencjału wektorowego , otrzymujemy:
Drugi człon możemy wyeliminować, ze względu na to, że odległość od dipola elektrycznego punktu O jest o wiele większa niż stosunek wartości prędkości światła i częstotliwości ω z jaką zmienia się ładunek na końcach naszego dipola, czyli , zatem wektor indukcji magnetycznej jest równy:
A teraz troszkę z tożsamości napiszmy poniższe wyrażenie, które jest iloczynem wektorowym wersorów w układzie kulistym wersora φ-tego i θ-owego:
Wektor Poytinga przy definicji natężenia pola elektrycznego i indukcji pola magnetycznego , wtedy znając te wielkości pola elektromagnetycznego w próżni pochodzące od dipola elektrycznego, w której ładunek na jego końcach zmienia się harmonicznie, a także w nim płynie prąd harmoniczny, wtedy ten wektor na podstawie tożsamości możemy napisać:
Średnia wartość wektora Poytinga względem czasu możemy wyznaczyć z jej wartości chwilowej wedle punktu wedle wyglądu:
Całkowita moc promieniowania można obliczyć po sferze o promieniu r, można policzyć jako całkę powierzchniową wyrażenia na średni wektor Poytinga napisanej wedle :
Wyznaczmy całkę nieoznaczoną wedle praw analizy, korzystając z metody całkowania przez podstawienie, a później z metody całkowania przez części, w ten sposób możemy obliczyć postać zwartą naszej całki nieoznaczonej.
Na podstawie już obliczonej całki możemy wyznaczyć całkę występującą w wyrażeniu na całkowitą moc wypromieniowaną , jeśli najpierw policzymy całkę oznaczoną:
Zatem średnia moc promieniowania dipola elektrycznego , na podstawie całki oznaczonej , jest wyrażona wzorem poniżej. Jak się przekonamy, ona jest zależna od częstotliwości kołowej z jaką zmienia się ładunek na końcach tego dipola i od maksymalnej wartości momentu dipolowego p jaką może przyjmować nasz dipol.
Widzimy, że średnia moc promieniowania nie zależy od promienia r, co jest zgodne z zasadą zachowania energii.
Promieniowanie pochodzące od dipola magnetycznego
Niech mamy pętlę jak na rysunku o promieniu b i niech płynie w nim prąd przemienny o częstości kołowej ω o natężeniu natężeniu prądu zależnym od czasu w sposób harmonicznym:
Moment dipolowy dipola magnetycznego definiujemy jako iloczyn powierzchni jaką tworzy okrągły obwód i natężenia prądu napisanego w punkcie
gdzie maksymalna wartość momentu dipolowego jest opisana wzorem m=π b I.
Potencjał wektorowy w odległości R od dipola magnetycznego w czasie t jest opisany na podstawie wzoru ogólnego w sposób:
Załóżmy, że wektor jest nad osią x, to potencjał wektorowy jest skierowany wzdłuż osi y, bo składowe iskowe redukują się razem z jednej i drugiej strony osi x, bo składowa iskowa dla takiego samego y ma przeciwne zwroty, a więc składowa igrekowa wektora jest:
Potencjał wektorowy , na podstawie obliczeń na współrzędną igrekową wektora małego wycinka, w którym płynie prąd o natężeniu , czyli wielkości , piszemy:
Według powyższego wzoru można obliczyć odległość od odcinka prądu do punktu, w którym chcemy obliczyć potencjał wektorowy, zatem ta długość R:
Wektor można przedstawić za pomocą składowych we współrzędnych kartezjańskich, a także wektor promienia , w sposobu:
Można policzyć, z definicji iloczynu skalarnego i definicji wektorów i ich iloczyn skalarny, tzn. wielkości i wedle:
Wielkość R, która jest odległością od dipola, w której wyznaczamy pewne wielkości elektromagnetyczne, czyli , następnie wykorzystując tożsamość , tą odległość piszemy jako:
W naszym przypadku zakładamy, że pętla dipola magnetycznego była mała w porównaniu z r, czyli zachodzi:, oczywiste jest, że R w takim przypadku możemy policzyć w sposób przybliżony wykorzystując ostatnio wspomniane związki między promieniem obwodu b a odległością od środka tego obwodu r, zatem na podstawie wspomnianych zależności wielkość możemy zapisać jako:
A odwrotność przybliżonej wielkości napisanej w punkcie możemy napisać też w bardziej przybliżony sposób:
Następnym krokiem jest wyznaczenie wielkości poniżej wykorzystując wzór na przybliżoną wartość na R wedle , zatem dokonajmy tychże obliczeń:
Obierzmy przybliżenie, które zachodzi jako, że promień obwodu kołowego dipola magnetycznego b jest o wiele mniejsza od stosunku wartości prędkości światła c przez częstotliwość ω z jaką zmienia się prąd elektryczny , czyli: , zatem można napisać wedle wyglądu:
Wzór na potencjał wektorowy możemy napisać stosując wzór na odwrotność małego wycinka obwodu od punktu, w której wyznaczamy pewne wielkości elektromagnetyczne według , a także ze wzoru , a do niego stosujemy przybliżenie w postaci , zatem tą wielkość piszemy:
Ponieważ zachodzą związki całkowe poniżej, które możemy wyprowadzić poniżej, które będą nam potrzebne do dalszych obliczeń.
Wzór na potencjał wektorowy ostatnio napisanej , przy wyznaczonych w całkach i , jest wedle wyglądu:
W układzie, gdy jest nad osią x, można przekształcić do układu, gdy tak nie jest, w tym przypadku wektor potencjału wektorowego jest równoległy do wersora sferycznego układu współrzędnych, zatem nasz potencjał wektorowy dla potencjału wektorowego jest równy:
Jeśli zastosujmy następne przybliżenie, tzn.:, zatem wzór na potencjał wektorowy jest przedstawiony:
Następnym krokiem jest obliczenie natężenia pola elektrycznego w określonym punkcie dla dipola magnetycznego i należy posłużyć się wnioskiem, że potencjał skalarny jest równy zero, a więc jego dywergencja też jest równa zero, zatem jego gradient. Skorzystamy ze wzoru na natężenie pola elektrycznego , zatem wyznaczmy tą wielkość:
Jako ostatni krok jest obliczenie indukcji magnetycznej znając potencjał wektorowy ze wzoru , zatem do dzieła:
Ale mamy odległość r od środka dipola magnetycznego spełniającego warunek , wtedy można pominąć współrzędną radialną wektora indukcji magnetycznej względem współrzędnej φ-ej.
Wiedząc, że zachodzi związek napisanej w punkcie w układzie kulistym, wtedy wektor Poytinga , na podstawie definicji wektora natężenia pola elektrycznego i wektora indukcji pola magnetycznego , jest równy:
Średnia wartość wektora Poytinga policzonej w punkcie względem czasu jest wyrysowana:
Średnia moc promieniowania wypromieniowana z dipola magnetycznego, liczymy wychodząc od wzoru , korzystając przy tym z definicji całki oznaczonej obliczonej wcześniej , piszemy według jego definicji:
Zatem średnia moc promieniowania dipola magnetycznego , jak się przekonamy, ona jest zależna od częstotliwości kołowej z jaką zmienia się prąd w tym dipolu i od maksymalnej wartości momentu magnetycznego m jaką może przyjmować nasz dipol.
Promieniowanie elektromagnetyczne z dowolnego źródła
Potencjał skalarny w odległości od układu współrzędnych jest opisany wzorem dla przejrzystości wykładu:
gdzie: jest to odległość danego punktu źródła od początku układu odniesienia, jest to odległość danego punktu źródła do punktu, w którym należy obliczyć potencjał skalarny. Z twierdzenia o składaniu wektorów według rysunku obok można napisać wzór:
Wykorzystując definicję iloczynu skalarnego, wtedy równanie możemy podnieść do kwadratu obie jego strony, wtedy otrzymujemy tożsamość wynikową poniżej, z którego wyznaczymy wyrażenie na sam skalar R: