Fale biegnące w układach otwartych i zamkniętych — rozwinięcie maksymalnie komplikujące opis fizyczny i matematyczny
Będziemy rozpatrywali tutaj układy otwarte, tzn. nie mające zewnętrznych granic w sensie fizycznym i geometrycznym, co oznacza, że obszar, w którym rozchodzi się fala, nie jest ograniczony przez powierzchnie odbijające, a energia falowa może swobodnie „uciekać” w nieskończoność, bez powrotu do źródła. Powietrze na dworze dla rozchodzących się fal dźwiękowych zachowuje się jak układ otwarty, przy czym w tym idealizowanym opisie pomijamy wszelkie efekty powstałe w wyniku odbić fal dźwiękowych od budynków, drzew, przeszkód terenowych, a także od warstw atmosfery o zmiennej gęstości. W praktyce oznacza to, że traktujemy przestrzeń jako jednorodny, izotropowy ośrodek akustyczny, w którym fala dźwiękowa rozchodzi się bez odbić i bez rozpraszania, a jedynym istotnym parametrem jest prędkość propagacji fali oraz jej częstotliwość.
Rozchodzące się fale dźwiękowe w zamkniętym pomieszczeniu zachowują się natomiast jak układ zamknięty, w którym istnieją wyraźnie zdefiniowane granice — ściany, sufit, podłoga — pełniące rolę powierzchni odbijających. W takim układzie energia falowa nie może swobodnie opuścić obszaru, lecz wielokrotnie odbija się od granic, prowadząc do zjawisk interferencji, powstawania fal stojących, rezonansów własnych pomieszczenia oraz złożonych rozkładów pola akustycznego. Jeśli ścianki tego pomieszczenia pokryjemy materiałem całkowicie pochłaniającym fale dźwiękowe, to wtedy taki układ zachowuje się jak układ otwarty w sensie energetycznym: energia fali jest pochłaniana na granicach, nie wraca do wnętrza, a fala nie tworzy trwałych struktur stojących.
W celu zbudowania matematycznego opisu fal biegnących, rozpatrzmy tutaj fale, których wychylenia od stanu równowagi piszemy w punkcie odniesienia , przy czym wychylenie jest funkcją czasu i ma postać klasycznych drgań harmonicznych:
Wielkość może reprezentować dowolną wielkość falową: wychylenie cząstki ośrodka, nadciśnienie akustyczne, prędkość cząstki, bądź inną skalarną lub wektorową składową pola falowego, sprowadzoną do jednej współrzędnej. Amplituda jest stała w czasie (dla idealnych drgań harmonicznych), a częstotliwość kołowa określa szybkość zmian fazy w czasie.
Rozpatrzmy teraz układ, który zachowuje się tak, jak w punkcie w czasie , przy czym czas piszemy w zależności od czasu laboratoryjnego oraz położenia , w którym rozchodzi się fala z prędkością fazową . Idea jest następująca: fala, która w chwili ma pewną fazę w punkcie , pojawi się w punkcie o współrzędnej dopiero po czasie równym . Zatem czas „lokalny” w punkcie jest opóźniony względem czasu w punkcie odniesienia:
Równość jest kluczowa, ponieważ wyraża fundamentalną własność fal: przesunięcie w przestrzeni jest równoważne przesunięciu w czasie, przy czym współczynnikiem proporcjonalności jest prędkość fazowa . Możemy teraz podstawić wzór do wzoru , w ten sposób otrzymać równość zależną od czasu i położenia zetowego , w której znajduje się fala biegnąca:
Równość jest już pełnym opisem fali biegnącej w jednowymiarowym ośrodku, w którym fala propaguje się wzdłuż osi z prędkością fazową . Widzimy, że faza drgań zależy zarówno od czasu, jak i od położenia, a przesunięcie fazy w przestrzeni jest proporcjonalne do i odwrotnie proporcjonalne do .
Dla fal biegnących, które są funkcją kosinus, zapisaną w zależności od liczby falowej i częstotliwości kołowej , przedstawiamy standardowy wzór:
Wzór jest kanoniczną postacią fali harmonicznej biegnącej wzdłuż osi . Liczba falowa określa, jak szybko faza zmienia się w przestrzeni: im większe , tym krótsza długość fali i tym szybciej zmienia się faza w funkcji położenia. Możemy teraz porównać wzór ze wzorem , które oznaczają to samo, w ten sposób dostajemy wniosek, że liczba falowa jest stosunkiem częstotliwości kołowej drgań harmonicznych i prędkości fazowej drgań:
Równość jest pierwszą fundamentalną relacją między parametrami fali: częstotliwością kołową , liczbą falową i prędkością fazową . Z tej relacji możemy natychmiast napisać definicję prędkości fazowej w zależności od częstotliwości kołowej i liczby falowej, która jest ich stosunkiem. W tej samej linijce napiszmy dwa następne wzory określające prędkość fazową, która za pierwszym razem jest iloczynem długości falowej i częstotliwości , a za drugim razem jest stosunkiem długości falowej przez okres drgań fal biegnących:
Równości – są różnymi, lecz równoważnymi definicjami prędkości fazowej. Wzór wiąże prędkość fazową bezpośrednio z parametrami falowymi i , wzór jest klasyczną definicją prędkości fali jako iloczynu długości fali i częstotliwości, natomiast wyraża prędkość jako stosunek długości fali do okresu drgań.
Aby jeszcze bardziej skomplikować i uściślić opis fazy fali, zdefiniujemy funkcję fazową, która jest zdefiniowana w zależności od częstotliwości kołowej i liczby falowej , a także od zmiennych czasu i położenia :
Funkcja opisuje lokalną fazę drgań w dowolnym punkcie przestrzeni i w dowolnej chwili czasu. Linie stałej fazy reprezentują powierzchnie (w jednowymiarowym przypadku — punkty) o identycznym stanie drgań, co jest kluczowe przy analizie prędkości propagacji fali.
Podamy teraz inną metodę wyprowadzenia wzoru na prędkość fazową. Na podstawie definicji funkcji fazowej , której różniczka jest napisana z definicji różniczki zupełnej, wyrażamy ją w zależności od częstotliwości kołowej i liczby falowej :
Rozpatrzmy teraz przypadek, gdy różniczka funkcji fazowej jest równa dokładnie zero, tzn. . Oznacza to, że poruszamy się wzdłuż linii stałej fazy, czyli śledzimy ruch punktu, w którym faza drgań nie zmienia się w czasie. W ten sposób dostajemy równość z definicji prędkości znaną z kinematyki klasycznej, którą nazwiemy prędkością fazową:
Równość jest niezwykle istotna, ponieważ pokazuje, że prędkość fazowa jest prędkością, z jaką przesuwa się w przestrzeni punkt o stałej fazie drgań. Jest to definicja czysto kinematyczna, wynikająca z geometrii funkcji fazowej w przestrzeni . W połączeniu z wcześniejszymi definicjami – tworzy ona spójną strukturę pojęciową, w której prędkość fazowa jest jednocześnie parametrem falowym, wielkością kinematyczną oraz elementem łączącym opis czasowy i przestrzenny fali.
Cały powyższy opis — od rozróżnienia układów otwartych i zamkniętych, poprzez konstrukcję funkcji , aż po definicję funkcji fazowej i prędkości fazowej — stanowi fundament pełnej teorii fal biegnących w jednowymiarowych ośrodkach, zarówno ciągłych, jak i dyskretnych. W dalszych częściach można tę strukturę komplikować jeszcze bardziej, wprowadzając prędkość grupową, dyspersję, złożone widma częstotliwościowe oraz przejście do opisów w przestrzeni Fouriera.
Związek dyspersyjny dla wahadeł matematycznych sprzężonych przy pomocy sprężynek Równanie różnicowo-różniczkowe możemy napisać wzorem , które dla porządku dziennego tutaj przepisujemy:
Dla fal biegnących, którego wychylenie od stanu równowagi jest opisane w punkcie , dla której drugą pochodną cząstkową względem czasu piszemy:
Równanie możemy zapisać, przy pomocy zachodzącej tożsamości dla fal biegnących , która jest drugą pochodną cząstkową wychylenia podłużnego względem czasu, która jest iloczynem wychylenia od stanu równowagi ψ przez kwadrat częstotliwości kołowej drgań i to wszystko wzięte z minusem:
Harmoniczne fale biegnące Dla fal sinusoidalnych fal biegnących wychylenie od stanu równowagi możemy przepisać w zależności od częstotliwości kołowej i liczby falowej w zależności od zmiennej czasowej i położenia z=na:
Suma wychyleń dla n+1 i n-1 piszemy przy pomocy wychylenia od stanu równowagi dla n w sposób:
Związek możemy podstawić do , w ten sposób dostajemy związek dyspersyjny na kwadrat częstotliwości kołowej w zależności od liczby falowej w postaci:
Eksponencjalne fale biegnące w układzie otwartym Dla fal eksponencjalnych biegnących w układzie otwartym wychylenie od stanu równowagi dla z=na zależnego od częstotliwości kołowej i stałej zaniku fal χ, piszemy:
Suma wychyleń dla n+1 i n-1 piszemy przy pomocy wychylenia od stanu równowagi dla n w sposób:
Tożsamość napisana w punkcie podstawiamy do , przy wykorzystaniu definicji funkcji hiperbolicznych, w ten sposób mamy związek dyspersyjny na kwadrat częstotliwości kołowej względem wielkości stałej zaniku dla rozchodzących się fal biegnących eksponencjalnych:
Przemienne eksponencjalne fale biegnące w układzie otwartym Dla fal eksponencjalnych biegnących w układzie otwartym wychylenie od stanu równowagi, dla z=na zależnego od częstotliwości kołowej i stałej zaniku fal χ, piszemy w postaci:
Suma wychyleń dla n+1 i n-1 piszemy przy pomocy wychylenia od stanu równowagi dla n:
Tożsamość napisana w punkcie podstawiamy do , przy wykorzystaniu definicji funkcji hiperbolicznych, w ten sposób mamy związek dyspersyjny na kwadrat częstotliwości kołowej w zależności od stałej zaniku χ dla rozchodzących się fal biegnących:
Prędkość fazowa fal poprzecznych rozchodzącej się w strunie obciążonymi ciężarkami Prędkość fazowa rozchodzenia się fal w strunie obciążonej sprężynkami możemy napisać patrząc na definicję kwadratu częstotliwości kołowej , z którego wyznaczymy samą częstotliwość, co po podzieleniu jego obustronnie przez liczbę falową "k" otrzymamy prędkość fazową:
Biorąc przypadek dla małej liczby falowej "k", wtedy obliczenia dla wzoru przeprowadzamy tak jak w punkcie , w ten sposób możemy otrzymać wzór na prędkość fazową w przybliżeniu małej liczby falowej wykorzystując przy tym definicję masowej gęstości liniowej, zatem dokonajmy tychże obliczeń:
Prędkość fazowa fal podłużnych rozchodzącej się w strunie obciążonymi ciężarkami Prędkość rozchodzenia się fal w zależności liczby falowej możemy przestawić wykorzystując wzór na kwadrat częstotliwości kołowej z którego wyznaczymy samą częstotliwość, co po podzieleniu jego przez liczbę falową "k", w ten sposób dostajemy wzór na prędkość fazową rozchodzenia się fal:
Dokonując podobnych obliczeń jak w punkcie dla k bardzo małego, w ten sposób wykorzystując definicję gęstości liniowej, by otrzymać później tożsamość:
bo zachodzi KL=Ka, w którym każda sprężyna ma współczynnik sprężystości równej K, sprężynki wszystkie razem wzięte mają współczynnik sprężystości K i dlatego tak powinniśmy napisać.
Prędkość rozchodzenia się dźwięku w naczyniu Będziemy tutaj wyprowadzać równanie rządzącego przy rozchodzącego się dźwięku w danym ośrodku znając pochodną zupełną ciśnienia względem objętości w stanie równowagi danego ośrodka, tutaj będziemy się zajmować powietrzem, ale związek , który tutaj otrzymamy jest zgodny dla innych ośrodków sprężystych a także dla powietrza. Powietrze znajdujące się w naczyniu zachowuje się jak sprężynka o stałej sprężystości K, którego długość jest L, która zostaje ściśnięta do długości L, a siła wywierana na ścianki naczynia jest wyrażona wzorem:
Możemy zróżniczkować tożsamość , w ten sposób otrzymać równość różniczkową:
Z drugiej jednak strony powiedźmy, gdy nastąpi zmiana długości sprężyny dL towarzyszy zmiana ciśnienia dp i zmiana siły wywieranej dF, zatem tą siłę piszemy:
Porównując wzory z możemy napisać tożsamość na współczynnik sprężystości powietrza:
Gęstość liniową masy możemy powiązać z gęstością objętościową, która jak udowodnimy gęstość liniowa masy jest równa iloczynowi gęstości objętościowej pomnożonej przez powierzchnię przekroju ośrodka, w której dźwięk rozchodzi się względem linii prostopadłej względem tego przekroju, według związku:
Wzory i możemy podstawić do wzoru końcowego , w ten sposób otrzymujemy końcową równość na kwadrat prędkości rozchodzenia się dźwięku:
Prędkość rozchodzenia się fal w powietrzu Biorąc równanie stanu gazu doskonałego dla izotermy, czyli pod stałą temperaturą, wyznaczać z niego będziemy ciśnienie panujące w panujące gazie w zależności od jej objętości:
Wyznaczmy teraz pierwszą pochodną zupełną ciśnienia względem objętości V i kładąc V=V: