Ludzki mózg ma olbrzymie możliwości gromadzenia, przetwarzania i wykorzystywania wiedzy, na niektórych płaszczyznach porównywalne z możliwościami superkomputerów, a na innych, np. w dziedzinie kreatywności, znacznie je przekraczające.
Mózg to komputer Jak tu nie zachwycać się produktami rozwoju technologicznego, który w ostatnich latach następuje tak szybko, że trudno właściwie nadążyć i być na bieżąco? Książkę tę spisuję sobie korzystając ze średniej mocy laptopa, które to urządzenia jeszcze kilka lat temu nie były tak rozpowszechnione, a dziś właściwie większość z nas posiada na własność taki osobisty komputer. Właściwie jest bardzo prawdopodobne, że Ty także czytasz ją na swoim laptopie lub tablecie - jeszcze bardziej filigranowym i poręcznym sprzęcie. Albo smartfonie, te niby telefony potrafią dziś tak wiele rzeczy, że komputery stają się zbędne, ba! Zbędni stają się nawet ludzcy asystenci, gdyż część niektórych technologii i oprogramowanie urzeczywistnia wizję przedstawioną niegdyś w Star Treku, wydajesz telefonowi polecenie, a ten interpretuje je i wykonuje, dodatkowo umilając nam życie odpowiedzią w aksamitnym, kobiecym głosie. No cóż, wciąż jednak nie potrafią zawiązać krawatu czy zaparzyć kawy, jednak i to wydaje się tylko kwestią czasu.
Czym jednak byłby mój laptop, gdyby nie posiadał systemu operacyjnego i stosownego oprogramowania? Dziś używam głównie tzw. wolnego oprogramowania, tworzonego w dużej mierze przez ochotników, programistów non-profit. Jeśli ktoś Ci kiedyś powie, że nie ma nic za darmo, zapytaj go czy wie, czym jest Linux. Co prawda liberalne licencje, na jakich udostępnione są systemy GNU/Linux czy ta książka nie oznaczają, że oprogramowanie jest bezpłatne, ale wiele dystrybucji Linuksa i stosownego oprogramowania jest udostępniana za darmo, więc pozwalam sobie tutaj na takie stwierdzenie.
Wolne oprogramowanie jest właściwie dostępne bezpłatnie i można je legalnie pobrać z sieci i korzystać gdzie się ma ochotę bez obawy o naruszenie patentów czy innych umów. W dodatku w wielu przypadkach bije na głowę komercyjne systemy operacyjne o czym świadczy chociażby fakt, że 90% najszybszych komputerów jest obsługiwane przez systemy z jądrem Linux. A co właściwie potrafiłby taki superkomputer, gdyby nie system operacyjny? No nic lub co najwyżej niewiele, bo wciąż mógłby służyć jako stolik, krzesło lub szafka na lampkę. Dlatego trzonem działającego komputera jest jego oprogramowanie, pozwalające maksymalnie wykorzystać jego możliwości.
Teraz porównajmy nasz mózg do komputera, do czego zresztą miał przygotować wcześniejszy wywód. Jakby nie było, mózg w Twojej głowie jest niezwykłą strukturą posiadającą możliwości największych superkomputerów. Co prawda taki przeciętny superkomputer jest dziś bardzo szybki i ma bardzo pojemną pamięć, jednak wydajnością wciąż ustępuje przeciętnemu, ludzkiemu mózgowi. Najszybszy superkomputer na początku 2012 roku miał pojemność pamięci rzędu 30 biliardów bajtów, dla porównania szacuje się, że ludzki mózg może pomieścić 3,5 biliarda bajtów (jest to naprawdę duże uproszczenie zakładające, że gromadzimy w mózgu wszystkie wspomnienia w postaci obrazów). K - bo tak brzmi nazwa tego superkomputera firmy Fujitsu, przetwarza informacje z prędkością 8,2 miliarda megaflopów, czyli czterokrotnie szybciej niż ludzki mózg (2,2 miliarda megaflopów, znaczy milionów operacji na sekundę). Niestety najszybszy z komputerów potrzebuje prawie 10 milionów watów energii do swojej pracy, natomiast Twój mózg pracuje w przeliczeniu na marnych 20 watach, zakładając, że dostarczysz mu odpowiednią ilość witamin z grupy B, kwasu askorbinowego, kwasów tłuszczowych omega-3 i kilku mikroelementów, jak magnez (dzienną dawkę większości z tych składników zawiera garść orzechów włoskich i dwa litry wysoko zmineralizowanej wody).
Pomimo dużego potencjału i wielkich możliwości, ani komputer, ani mózg nie byłby w stanie pracować wydajnie bez odpowiedniego oprogramowania. Dla komputera to oprogramowanie stanowi właśnie system operacyjny, czyli np. wspomniany przeze mnie Linuks, a właściwie GNU/Linux, jeśli mielibyśmy być bardzo dosłownymi. System ten zawiera np. pakiet programów biurowych, graficznych, matematycznych i jakichkolwiek innych nam potrzebnych. W dodatku w tym przypadku, za darmo. Takim oprogramowaniem dla mózgu jest np. umiejętność czytania, która umożliwia przetworzenie symboli w jakąś konkretną informację, którą ktoś w ten sposób zakodował. Dzięki temu programowi ja piszę, a Ty czytasz tą książkę.
Zapewne domyślasz się, że istnieją różne programy komputerowe - jedne lepsze od innych, jedne lepsze dla innych i w końcu jedne wymagające dużych nakładów, np. finansowych czy sprzętowych inne - przeciwnie. Masz wybór, możesz zainstalować na swoim komputerze dowolne oprogramowanie, czy to świetnego i bezpłatnego Linuksa, np. pięknego Linux Mint, nowoczesnego Ubuntu, czy magiczną Mageię lub inne, komercyjne. Podobnie możesz “zainstalować” oprogramowanie w swoim umyśle i właściwie jednym z celów tej książki jest pomoc w stworzeniu Twojego własnego, mentalnego, wydajnego systemu operacyjnego.
To szkoła i edukacja powinny zajmować się programowaniem Twojego mózgu, ale nie czyniły tego tak, aby był on wydajny na tyle, na ile to możliwe. Właściwie czyniły to jeszcze w XVI wieku gdzieniegdzie w Europie, np. w Anglii dopiero purytańscy reformatorzy skutecznie zapobiegli dalszemu rozprzestrzenianiu się tego zwyczaju w roku 1584. Później epoka wiktoriańska skutecznie zablokowała rozprzestrzenianie się idei mnemotechnik i pałacu pamięci, stawiając rozum nad emocjami i rozumowanie nad pamięcią.
W tym rozdziale zademonstruję Ci zestaw takich programów, których celem jest maksymalne wykorzystanie Twojej pamięci. “Program” o nazwie Mnemonika i jego moduły umożliwią Ci bowiem tak efektywne zapamiętywanie rzeczy, o jakim Ci się nie śniło, jeśli tylko poświęcisz mu odpowiednią ilość czasu.
Jaką pojemność ma pamięć
Zanim zajmiemy się konkretną techniką i treningiem, pokażę Ci, jakie są prawdziwe możliwości Twojej pamięci. Za przykłady posłużą mi życiorysy i osiągnięcia niektórych ludzi. Chciałbym też przybliżyć Ci dokładnie pojemność Twojej pamięci, aby pokazać ci jakieś odniesienie, ile wiedzy możesz pomieścić w głowie. No więc popatrzmy.
Ile wiedzy może zgromadzić mózg, zwłaszcza korzystając z pamięci semantycznej, czyli tej gromadzącej wiedzę konceptualną? Bardzo trudno znaleźć jednoznaczną odpowiedź na to pytanie, gdyż na chwilę obecną wciąż nie wiemy, w jaki sposób w ogóle tworzymy wspomnienia. Dla uproszczenia mówi się, że są one w jakiś biochemiczny sposób zapisywane gdzieś w neuronach, np. jako tzw. engramy, czyli ślady pamięciowe, najpewniej w mózgowych neuronach lub innych komórkach tam występujących, w neurogleju. Nie wiadomo też jaką strukturę mają wspomnienia, ale można przyjąć, że najmniejszymi ich fragmentami są tzw. mnemony. Mnemon jest więc najmniejszą jednostką informacji, jaką możesz zapamiętać. Pamięć robocza, zwana niegdyś pamięcią krótotrwałą, potrafi zmieścić 4-5, w porywach 7 mnemonów (niektórzy szczęściarze nawet 9, ale nie więcej). Jeżeli zmuszamy się aby szybko zapamiętać większą ich ilość, są one wypierane z pamięci roboczej i zastępowane nowymi.
Mnemonem może być cyfra, wyraz, syntagm czy nawet całe zdanie. To dlatego, że mózg prawdopodobnie zapamiętuje kolejne mnemony korzystając z tych, które już pamięta, na zasadzie asocjacji. Dla przykładu niewiele mówiące wyrażenie linuX35, składające się z siedmiu liter i cyfr, możesz zmieścić w pamięci roboczej jako jeden mnemon, gdyż w pamięci długotrwałej masz zakodowane znaczenie poszczególnych mnemonów oznaczających te cyfry i litery.
Opierając się na założeniu, że mózg gromadzi w pamięci długotrwałej mnemony i że zapisuje je w postaci chemicznych zmian w komórkach nerwowych, kilkakrotnie pokuszono się o przeliczenie objętości pamięci na liczbę neuronów w mózgu właśnie. Miałby on wtedy pomieścić około 100 miliardów mnemonów. Liczba ta prawdopodobnie nie jest słuszną, gdyż nie uwzględnia takich spraw jak choćby obecność w mózgu innych komórek, komórek glejowych, czy prawdopodobieństwa gromadzenia mnemonów w postaci ścieżek w sieci neuronowej. Mimo to pozwolę sobie posłużyć się nią, jako liczbą odniesienia, gdyż inną, dokładniejszą nie dysponuję. Załóż więc proszę na chwilę, że Twój mózg może zmieścić te 100 miliardów mnemonów. Potrafisz sobie wyobrazić, jak wiele to informacji?
Sięgam do moich bogatych zbiorów materiałów i wyszukuję kurs szybkiego czytania, przedstawiony przez pana Szkutnika w kilku numerach Wiedzy i Życia sprzed parudziesięciu lat. Szkutnik wygrzebał gdzieś w starszych źródłach informację o tym, że mózg może zgromadzić 1000 miliardów jednostek informacji i próbuje przeliczyć on to na jakąś rzeczywistą wiedzę. Człowiek wykorzystujący w pełni tę pojemność miałby opanować sześć języków obcych, programy trzech wyższych uczelni i dodatkowo ponad 80 tysięcy haseł powszechnej encyklopediiZ. Szkutnik. Kurs szybkiego czytania. „Wiedza i Życie”. nr 3-12, 1990.. To spore rezerwy i pewnie większość z nas nawet nie zbliży się do podobnych osiągnięć w ciągu życia.
Jednakże już nawet 100 miliardów mnemonów jest liczbą horrendalną. Wyobraź sobie, że zapamiętujesz jeden mnemon co sekundę, bez przerwy przez 30 godzin na dobę i przez 100 lat. No może przez 67, bo w tym wieku odejdziesz na emeryturę w Polsce (przecież żartuję, pewnie nikt z nas tak młodo na emeryturę nie odejdzie, chyba że sam o nią zadba zawczasu). O ile mnie kalkulator nie oszukuje, daje to 30·60·60·365·67 sekund, czyli ponad 2 miliardy 600 milionów mnemonów. Nawet przy tak niedoścignionej prędkości zapamiętywania wykorzystasz zaledwie kilka procent pojemności pamięci w ciągu całego życia!
Choć nie potrafimy określić dokładniej, jaką pojemność ma pamięć, możemy oszacować ile wiedzy jesteśmy w stanie w niej zgromadzić w ciągu naszego życia. Pewnych Bardziej wymiernych danych co do tego, dostarczają doświadczenia użytkowników metody SuperMemo, którzy na minutę nauki dziennie zapamiętują przeciętnie 200-300 talii w ciągu roku, czyli w dużym przybliżeniu trwałe zapamiętanie jednego mnemonu zajmuje około minuty, wliczając późniejsze konieczne powtórki.
Moje obliczenia to uproszczone szacunki oparte na modelu opracowanym przez Woźniaka, twórcę metody SuperMemoPiotr Woźniak. "Theoretical aspects of spaced repetition in learning." 1990.. Zakładając regularną naukę przez dwie godziny dziennie sześć dni w tygodniu, moglibyśmy teoretycznie zapamiętać 30 tysięcy faktów, czy mnemonów w ciągu roku, a więc 300 tysięcy w ciągu dekady, co jednak jest dość trudne, bo niełatwo utrzymać taką dyscyplinę i uczyć się nowych faktów regularnie, dwie godziny dziennie. Choć podpierając się założeniami tego modelu możemy oszacować, że ludzka pamięć ma pojemność najwyżej kilku milionów mnemonów, większość ludzi z trudnością świadomie, dzięki nauce przyswoi sobie najwyżej 200-300 tysięcy.
Ile to wiedzy, 300 tysięcy mnemonów? Aby to zobrazować, posłużę się objętością baz danych SuperMemo, dostępnych w handlu. Np. pakiet słownictwa English Extreme to blisko 30 tys. obcojęzycznych słów, podobnie pozostałe pakiety z serii Extreme, czyli niemiecki, hiszpański i francuski. Repetytorium maturalne z historii zawiera 5500 pytań. Repetytorium z języka polskiego na poziomie liceum zawiera około 3000 pytań. Podobnie inne przedmioty w edukacji na szczeblu średnim: biologia, geografia, chemia po 2,5k, fizyka 2k i matematyka 1,5k.
Użytkownicy metody SuperMemo raportują, że są w stanie zapamiętać 50-2000 mnemonów, czy faktów w ciągu roku na każdą minutę poświęconą na zapamiętywanie każdego dnia. Aby więc zapamiętać cały program z jednego przedmiotu, należałoby poświęcić co najmniej minutę lub co najwyżej 60 minut każdego dnia, przeciętnie około 10 minut. Jest to więc nieco efektywniejszy sposób, niż techniki, jakie wykorzystuje się w edukacji.
Działanie pamięci na przykładzie hipermnezji, hipnozy i NDE