Zmienne i tablice

Samo wyświetlanie tekstu jest niezbyt ciekawe. Wszystkie programy komputerowe operują na danych, zatem w językach programowania muszą istnieć mechanizmy do przechowywania informacji w pamięci. Do tego służą zmienne i tablice, którymi zajmiemy się właśnie teraz.

Dane PHP, jak każdy inny język programowania, operuje na danych. Niektóre z nich są zapisane na sztywno w skrypcie. Każda rzecz, która reprezentuje jakąkolwiek informację, zwana jest wyrażeniem. Oto prosty przykład:

8

To jest wyrażenie reprezentujące liczbę całkowitą.

6.454

To jest wyrażenie reprezentujące liczbę zmiennoprzecinkową będącą komputerowym, skończonym przybliżeniem (nie wartością dokładną) liczby rzeczywistej.

0x6F44

To jest wyrażenie reprezentujące liczbę zapisaną w systemie szesnastkowym.

07647

To jest wyrażenie reprezentujące liczbę zapisaną w systemie ósemkowym.

'To jest tekst bez znaków specjalnych' "To też jest tekst, ale \t-\t ze znakami specjalnymi (tabulatorami)"

Powyżej mamy dwa wyrażenia reprezentujące tekst. Pomiędzy nimi istnieje istotna różnica. Apostrofy korzystają z jednego tylko znaku specjalnego: \' - pozwala on oznaczyć wewnątrz tekstu znak apostrofu. Gdybyśmy zapomnieli o poprzedzającym backslashu, PHP uznałby, że w tym momencie kończy się wyrażenie tekstowe i dalej jest już normalny skrypt.

Cudzysłów posiada więcej takich kodów formatujących:

"\n - tak robimy zejście do nowej linijki w systemach uniksowych (np. Linux, Mac OS X)" "\r - tak kiedyś się robiło w Mac OS Classic" "\r\n - a tak wciąż się robi w systemach Windows" "Wyświetlimy cudzysłów: \" ..." "Wstawimy tabulator: \t" "Wstawiamy zmienną $zmienna"

W obu przypadkach, aby wyświetlić backslash, należy napisać go podwójnie:

'Oto backslash: \\ '

Otrzymamy dzięki temu tekst:

Oto backslash: \

Oto złożone wyrażenie (reprezentuje ono sumę dwóch mniejszych wyrażeń):

5 + 7

Oto wyrażenie będące połączeniem dwóch mniejszych wyrażeń tekstowych.

'Tekst A '.'Tekst B'

Znak kropki oraz plusa to tzw. operatory. Wykonują one pewne operacje na dwóch innych wyrażeniach i zwracają jakąś wartość, zatem same także stają się wyrażeniem. Podobnie jak w matematyce, obowiązuje ściśle określona kolejność ich wykonywania, a zmieniać ją możemy za pomocą nawiasów:

5 * (6 + 8)

Pamiętaj, że PHP potrafi automatycznie rozpoznawać typ wyrażenia i w razie potrzeby odpowiednio go konwertować. Dla przykładu instrukcja echo wymaga danych tekstowych. W skrypcie:

<?php echo 7;

Interpreter dokona konwersji liczby na tekst, a dopiero potem spowoduje jego wyświetlenie.

Funkcje

Informatyka wiele zawdzięcza matematyce. W programowaniu występuje wiele pojęć zaczerpniętych bezpośrednio od królowej nauk. Jednym z nich jest funkcja, do której możemy wprowadzać parametry, a w zamian otrzymujemy jakiś wynik. Poniżej będzie pierwszy "naprawdę" dynamiczny skrypt, jaki stworzymy. Skorzystamy w nim z dwóch funkcji, aby wyświetlić aktualny czas:

'; echo 'Od 1.1.1970 minęło: '.time().' sekund';

Jak widać, składnia funkcji jest następująca: nazwaFunkcji(parametry). Jeśli funkcja nie posiada parametrów, nawiasy są puste. Jeżeli jest ich więcej, niż jeden, oddzielamy je od siebie przecinkiem. Zaś sam parametr jest niczym innym, jak... pewnym wyrażeniem. Wynik działania funkcji również jest wyrażeniem, dlatego możemy ją wpleść w nasz tekst za pomocą operatora kropki.

Powyższy kod zachowa się następująco: Wykonana zostanie funkcja date(), przyjmując za argument tekst 'd.m.Y', a jej wynikiem będzie aktualna data. Następnie powyżej opisany wynik zostanie połączony (operator .) z sąsiednimi tekstami, przez co powstanie wyrażenie, np. "Dzisiaj mamy: 01.01.2010". Echo spowoduje wstawienie tego wyrażenia do kodu HTML strony wynikowej. Następna linijka wywoła się analogicznie, wywołanie funkcji zakończy się zwróceniem wyniku, który zostanie połączony z sąsiednimi wyrażeniami w jeden tekst.

Zmienne Innym pojęciem matematycznym jest zmienna, zawierająca pewną informację, przeważnie uzyskaną w trakcie wykonywania skryptu. Można traktować ją jako pojemnik, do którego będziemy mogli w trakcie wykonywania skryptu wstawić dowolną informację, zapamiętując ją w ten sposób. Umożliwia to przechowywanie i przetwarzanie danych w potrzebnym nam celu.

Każdej zmiennej przypisujemy własną, unikalną nazwę, która jednoznacznie ją identyfikuje. Język PHP wymaga, aby zaczynała się ona od znaku dolara, a następnie od litery (ew. podkreślenia). Dalsza część nazwy może już zawierać cyfry. Stosując wielkie litery trzeba uważać, ponieważ dla interpretera są one rozróżnialne od małych, co ma istotne znaczenie. $zmienna i $Zmienna to dwie różne zmienne. Przykłady poprawnych nazw zmiennych:

$a, $b, $foo, $_50, $_Foo, $moja_zmienna, $mojaZmienna3

Przykłady nieprawidłowych nazw:

$5a, $'a', $

Aby przypisać wartość do zmiennej, należy skorzystać z operatora =. Po lewej stronie umieszczamy naszą zmienną, a po prawej dowolne wyrażenie określające wartość, która zostanie zapisana w zmiennej. Oto, jak wygląda to w praktyce:

'; echo 'Od 1.1.1970 minęło '.$czas2.' minut'; echo 'Od 1.1.1970 minęło '.($czas / 3600).' godzin';

W powyższym przykładzie stworzyliśmy zmienne $czas i $czas2, zapisując w pierwszej z nich liczbę sekund zwróconą przez wywołanie funkcji time(). Następnie wykorzystaliśmy ją w obliczeniach w kolejnej linijce. Poznaliśmy w ten sposób jedno z zastosowań zmiennych. Zachowaliśmy w nich wynik działania jednej sekcji programu, aby potem używać go wielokrotnie gdzie indziej, bez konieczności każdorazowego odwoływania się do funkcji i zbędnego liczenia tego samego.

PHP, w przeciwieństwie do innych języków programowania, ma bardzo liberalne reguły stosowania zmiennych. Nie trzeba ich nigdzie uprzednio deklarować, a interpreter sam nam dopasuje rodzaj informacji do naszych potrzeb (ustali tzw. typ zmiennej). Dana zmienna jest tworzona podczas pierwszego jej wykorzystania w skrypcie. Jest sporo sytuacji, w których zachowanie to jest pożądane, lecz może też utrudnić pracę. Aby mieć świadomość zagrożenia, wyobraź sobie taką sytuację: programista pisząc szybko, może popełnić literówkę. Jeżeli zostanie ona popełniona podczas wpisywania nazwy, PHP utworzy zmienną zawierającą tę literówkę. W teorii nie jest to żadnym błędem, jednak możemy się domyślać, że zapis obliczeń do innej zmiennej spowoduje błędne działanie programu, a programista będzie musiał spędzić dużo czasu na odnalezienie przyczyny. Słowo "teoria" nie znalazło się tu przypadkowo. Podczas instalowania PHP wspominaliśmy o poziomach raportowania błędów. Im wyższy poziom, tym większej ilości rzeczy czepia się PHP. Na poziomie E_ALL zdefiniowanym w rekomendowanym pliku php.ini takie beztroskie podejście do zmiennych nie jest tolerowane. Tutaj PHP wymaga już, aby podczas pierwszego użycia zmiennej została jej przypisana jakaś wartość, ponieważ inaczej otrzymamy powiadomienie (ang. notice) o próbie odwołania się do nieistniejącej zmiennej. Popatrzmy sobie na ten przykład:

<?php

echo $a * 16 + 5;

Zmienna $a nie została w tym kodzie nigdzie początkowo zadeklarowana. Otwórz swój plik php.ini, odnajdź dyrektywę error_reporting i zmień jej wartość na E_ALL | ~E_NOTICE. Wyłączysz w ten sposób wyświetlanie powiadomień. Zrestartuj serwer i uruchom powyższy skrypt. Wynikiem powinno być "5". PHP bez pytania podstawił do $a wartość neutralną 0. Przywróć teraz poprzedni poziom (E_ALL | E_STRICT) i ponownie uruchom ten skrypt. Oprócz wyniku, ujrzysz też komunikat:

Notice: Undefined variable: a in D:\Serwer\www\katalog\twojskrypt.php on line 3

Sytuację można rozwiązać, ręcznie inicjując zmienną $a wartością 0:

<?php $a = 0; echo $a * 16 + 5;

Zalecane jest, aby wszystkie skrypty pracowały bezproblemowo przy włączonych powiadomieniach. Jeżeli zajdzie sytuacja, że odwołanie się do zmiennej, która może jeszcze nie istnieć, jest potrzebne, istnieje kilka sposobów "oszukania" PHP, lecz poznamy je w dalszej części podręcznika.

Początkujący programiści mają tendencję do tworzenia dużej liczby tzw. zmiennych tymczasowych, które nie wnoszą absolutnie niczego do programu poza wydłużeniem kodu i zmniejszeniem wydajności. Po każdym etapie przetworzenia jakiejś informacji, umieszczana jest ona w nowej zmiennej. Takie podejście jest nieprawidłowe. Oto przykłady "złych" skryptów:

<?php

$tekst = 'To jest jakiś tekst'; $tekstMaly = strtolower($tekst); $tekstBezpieczny = addslashes($tekstMaly); echo $tekstBezpieczny;

Przykład 2:

<?php

$format = 'd.m.Y'; echo date($format);

W pierwszym skrypcie niepotrzebnie po każdym etapie przetwarzania tekstu tworzymy dla niego nową zmienną. Możemy to poprawić na dwa sposoby. Pierwszy:

<?php

$tekst = 'To jest jakiś tekst'; $tekst = strtolower($tekst); $tekst = addslashes($tekst); echo $tekst;

Drugi sposób rozwiązania tego problemu - bez użycia zmiennych (już trochę mniej czytelny):

<?php echo addslashes(strtolower('To jest jakiś tekst'));

W drugim "złym" skrypcie w ogóle niepotrzebnie tworzymy zmienną - format daty możemy wpisać bezpośrednio do funkcji.

<?php echo date('d.m.Y');

Jednak nie zawsze jest to lepsza wersja. Jeżeli nasz skrypt bardzo często będzie formatować różne daty, a my będziemy chcieli mieć możliwość zmieniania tych formatów w przyszłości, użycie zmiennych bardzo ułatwiłoby sprawę - zmieniamy format daty w jednej zmiennej, zamiast w kilku czy kilkudziesięciu wywołaniach date().

Nauczenie się, kiedy warto użyć zmiennych, a kiedy nie, to kwestia praktyki. W niniejszym podręczniku będziemy zwracali na tę kwestię baczną uwagę. Jeśli zajdzie potrzeba użycia zmiennych tymczasowych - wyjaśnimy, dlaczego, bowiem całkowite rezygnowanie z ich użycia także może rodzić wiele problemów.

Typy Do tej pory miałeś okazję zauważyć, że istnieje w PHP pewne rozróżnienie na tekst i liczby. Skoncentrujemy się teraz na poznaniu większej ilości typów oraz pokazaniu, jak PHP dokonuje konwersji między nimi.

Istnieją trzy kategorie typów: wielkości skalarne, typy złożone oraz typy specjalne. Dokumentacja wymienia jeszcze jedną, lecz stworzoną na jej własne potrzeby do zaznaczania niektórych rzeczy (powiemy o niej później).

Wielkości skalarne Pierwszym typem skalarnym jest liczba całkowita. Jej angielskim określeniem jest integer, używany bywa skrót int. Może być ona zapisana w trzech systemach liczbowych: dziesiętnym, szesnastkowym albo ósemkowym:

<?php $a = 1234; // liczba całkowita $a = -123; // liczba całkowita ujemna $a = 0123; // zapis ósemkowy (odpowiednik dziesiętnego 83) $a = 0x1A; // zapis szesnastkowy (odpowiednik dziesiętnego 26)

Możemy także korzystać z wartości ułamkowych zwanych liczbami zmiennoprzecinkowymi (ang. floating point numbers albo skrótowo float), które są przybliżeniem liczb rzeczywistych (ważne - nigdy nie zawierają dokładnej wartości, prawie zawsze jest to odrobinę różniąca się liczba, dlatego mówi się o "przybliżeniu"). Przy ich zapisywaniu obowiązują reguły języka angielskiego, więc części całkowite od ułamkowych oddzielamy za pomocą kropki. Także i tu mamy do wyboru kilka sposobów zapisu:

<?php $a = 1.234; $a = 1.2e3; $a = 7E-10;

Kolejnym typem jest typ logiczny (boolean), przyjmujący jedynie wartości FALSE i TRUE. Jest on używany przez wiele funkcji do zwracania rezultatu, czy operacja się powiodła. Wyrażenia porównawcze (czy równy, czy większy itd.) także generują wartości logiczne.

Ostatnim z typów skalarnych jest ciąg tekstowy (ang. string). Zdążyliśmy już wspomnieć nieco o nim, m.in. o istnieniu dwóch składni zapisywania ciągów. Ta oparta na apostrofach dopuszcza mniejszy zestaw kodów formatujących (pozwalających na wstawienie do tekstu innych apostrofów oraz ukośników wstecznych):

<?php echo 'To jest tekst zapisany w apostrofach. Kody formatujące pozwalają umieścić w tekście wyłącznie inne apostrofy: \' albo backslashe: \\. Wszystko inne, np. \n zostanie wyświetlone jako zwyczajny tekst, zamiast znaku nowej linii';