Najniebezpieczniejsze kłamstwa, to prawdy nieco zniekształcone. Georg LichtenbergSpróbuj na podstawie opisanej historii wysunąć hipotezę, co tak naprawdę się stało i co ukrywał główny bohater. Potem przestudiuj treść modułu i zweryfikuj swoją hipotezę w oparciu o informacje, które zdobędziesz. Na końcu modułu dowiesz się, jakie jest rozwiązanie i co powiedziałem Michałowi.
Przykład kłamstwa: dziecko okłamuje ojca - Cóż on znowuż takiego nawywijał? - zapytałem nie kryjąc poirytowania. Młody kościelny gestykulował żywiej niż zwykle: - Nie wiem ojcze. Kucharki twierdzą, że ukradł te pieniądze. Wie ojciec, jaki on jest. To na pewno on! - Słysząc to poirytowałem się jeszcze intensywniej, być może dlatego, że ciągłe nazywanie mnie “ojcem” męczyło mnie. A może też dlatego, że ciągle słyszałem, “jaki to on jest”, choć tak naprawdę był zwyczajnym, dorastającym chłopcem. - No dobrze - westchnąłem po chwili namysłu zrezygnowany - poleć mu, żeby przyszedł na nieszpory. Spróbuję z nim porozmawiać. Dzień mijał szybko, wypełniony rutynowymi zadaniami, poprzeplatanymi krótkimi sesjami pisania. Nim się obejrzałem, zegar na wieży pięcioma rytmicznymi uderzeniami wezwał na wieczorną modlitwę. Przyszedł także Michał, ubrany trochę niezdarnie. Odkąd go pamiętam, był abnegatem, jak ja. Nie spoglądałem na niego celowo przez całą medytację, by nie nabrał przypuszczeń, że jego sprawa to dla mnie nie wiadomo co. Nastolatek trafił tutaj odrzucony przez władze katolickiego liceum, gdzie właściwie był zamknięty jak w więzieniu. Z przykrością stwierdzam, że najbardziej nieznośne dzieciaki, przepełnione agresją i gniewem, trafiają do nas właśnie z uczelni, których patronem rzekomo jest sam Jezus Chrystus. Michał buntował się przeciwko surowym zasadom liceum trochę bardziej, niż inne dzieciaki. “Buntownik!” - cieszyłem się, gdy do nas trafił. Cóż innego wyznacza wartość prawdziwą człowieka, niż bunt i twórcza działalność? Rozmyślałem długo nad przeszłością i przyszłością tego dziecka. Byłem tak zaabsorbowany, że nawet nie zwróciłem uwagi, jak kaplica opustoszała, a Michał zajął miejsce tuż obok mnie. - Podobno ukradłeś pieniądze… - nawet zdania nie pozwolił mi dokończyć. Pełen emocji zaczął się tłumaczyć: - Proszę ojca, oni… - tym razem ja przerwałem mu słowami pełnymi spokoju. Mówiłem cicho, by uszanować konwenans zachowywania się w kaplicach. Ale też po to, by mój spokój udzielił się jemu: - Posłuchaj mnie proszę, zanim cokolwiek powiesz. Chcę usłyszeć, co masz do powiedzenia. Nie będę się gniewał, jeśli tylko powiesz mi prawdę. Pamiętaj też, z kim masz do czynienia, w jednej chwili rozpoznam, gdy skłamiesz. Wystarczy mi jedno spojrzenie w twoje oczy. - W tym momencie to ja kłamałem. Nie posiadałem takich mocy i o ile mi wiadomo, nikt nie posiadał. Chciałem jednak zminimalizować jego strach przed konsekwencjami popełnionego czynu. Chciałem uświadomić go, że może bez obaw wyznać mi prawdę, jaka by nie była. - Powiedz mi Michał, ukradłeś te pieniądze? - spojrzałem mu w oczy, ale nie dostrzegłem najmniejszej oznaki emocji, prócz może smutku, który na ułamek sekundy zmarszczył jego czoło. Kilka trudnych lat dzieciństwa nauczyło go zachowywać kamienną twarz. Nim trafił do bogatych rodziców zastępczych, musiał radzić sobie z niestabilnym emocjonalnie ojcem. - Nie jestem złodziejem! - próbował uniknąć bezpośredniej odpowiedzi na moje pytanie, jakby nie mówił całej prawdy. - Wziąłeś te pieniądze? - Dociekałem. Na moment spuścił głowę, ale uniósł po chwili i znów patrzył mi w oczy. Kamienna twarz silnie kontrastowała z emocjami, które wylewały się z jego ust: - Nie ukradłem ich! Nie jestem złodziejem! Dlaczego wszyscy uważają, że to ja zawsze kradnę?! - Położyłem dłoń na jego ramieniu. - Wierzę ci Michał. - Jednocześnie odwróciłem głowę w stronę ołtarza, by bardziej uwiarygodnić to moje drugie kłamstwo. Przeczuwałem, że coś ukrywa, choćby częściowo. Tylko chwilę milczał, po czym ciągnął swoją emocjonalną tyradę: - Gdy chce się zrobić coś dobrego, każdy mnie oskarża. Muminki twierdzą, że sama tylko moja obecność w kuchni psuje gotowanie. - Muminki? - Kucharki! One są takie wredne dla mnie! Kiedy się tylko zbliżę do kuchni, oskarżają mnie o wszystko, że jestem złodziejem. - zacisnął bardzo mocno pięść, gdy zaczął mówić o kobietach z kuchni. - Pewnie to one ukradły resztę pieniędzy! - Michał nie kontrolował własnych emocji. Praktycznie już powiedział mi, co się wydarzyło, chociaż musiałem to wyczytać z przecieków pomiędzy słowami i przejęzyczeń. - Skąd by wzięły klucze do refektarzu? - Mają klucze! Wiszą trochę z boku, na szafce koło zlewu, musiały po prostu otworzyć refektarz i wziąć pieniądze! - Zastanawiał się. Nie mógł wiedzieć, że pieniądze były w refektarzu, tylko kilka braci i kościelny o tym wiedziało. Z pewnością tam był. Zastanawiałem się jeszcze chwilę, próbując ułożyć sobie w głowie wszystkie wskazówki, jakie dał mi nieświadomie Michał. Ten wciąż coś mówił, ale kolejne słowa już do mnie nie docierały. - Jesteś pewny, że to one? - Tak. - Odpowiedział po chwili zastanowienia, już bez emocji. Jego dłoń, spoczywająca na podpórce modlitewnika nieznacznie przekręciła się na moment, jakby chciał rozłożyć ramiona mówiąc: “nie mam zielonego pojęcia”. Wiedziałem już, co się wydarzyło. Wystarczyło tylko skonfrontować Michała z moją hipotezą i sprawdzić, jak zareaguje. - Wiesz, że ja nigdy nie ukarzę cię, jeśli powiesz mi prawdę? - Chciałem dać mu jeszcze jedną szansę, by sam się przyznał, co oszczędziłoby mu poczucia wstydu. Nie popełniam błędu wielu rodziców, nie stosuję kar za prawdomówność. W ogóle nie stosuję kar. Niestety wcześniejsi rodzice Michała nie byli tak wyrozumiali, dlatego ten wciąż obawiał się powiedzieć prawdę...
Emblematy pomyłkowe Kłamca nie jest w stanie kontrolować wszystkich aspektów swojego zachowania, gdy kłamie. Zwykle osoby kłamiące najwięcej uwagi zwracają na kontrolę tych zachowań, które w ich mniemaniu mogą zostać odebrane jako dowody kłamania. Skupiają się one na maskowaniu emocji za pomocą fałszywych reakcji mimicznych. Pilnują też słów, aby ich wypowiedź brzmiała wiarygodnie. Ponieważ większość ludzi, którym zdaje się, że potrafią wykrywać kłamstwo, skupia się właśnie na obserwacji mimiki twarzy i analizowaniu wypowiadanych słów, są oni łatwym celem dla kłamców. Same słowa i zwykła mimika to najmniej godne zaufania źródła wskazówek fałszu, właśnie dlatego, że zwykle kłamcy najbardziej je kontrolują.
Kłamiąc często najwięcej energii skupiamy na kontrolowaniu treści wypowiadanych słów. To dlatego, że słowom trudniej zaprzeczyć, niż np. mimice. Zawsze mogę powiedzieć, że w moim głosie wcale nie słychać gniewu, że rozmówcy się przesłyszało. Trudniej byłoby mi zaprzeczyć, że nazwałem go “pyszałkiem”. Słowa znacznie prościej kontrolować, niż inne aspekty mowy ciała.
Oprócz słów wiele uwagi poświęcają kłamcy na kontrolę wyrazu swojej twarzy. Ludzki mózg zawiera odrębny moduł, którego zadaniem jest rozpoznawanie twarzy i mimikiSergent, Justine, and Dalbir Bindra. "Differential hemispheric processing of faces: methodological considerations and reinterpretation." Psychological bulletin 89.3 (1981): 541.. Moduł ten działa szczególnie dobrze np. u dzieci, które potrafią rozpoznać indywidualne twarze nawet u innych małpPascalis, Olivier, et al. "Plasticity of face processing in infancy." Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 102.14 (2005): 5297-5300.. Dorośli radzą sobie nieco gorzej, ale nasze mózgi specjalizują się i rozwijają, szczególnie w zakresie rozpoznawania twarzy ludzi, zazwyczaj twarz stanowi niepowtarzalną dla jednostki ikonę, określającą indywidualną tożsamość - zwykle potrafimy odróżnić od siebie twarze dwóch, nawet bardzo podobnych osóbEkman, Paul. "Facial signs: Facts, fantasies, and possibilities." Sight, sound and sense (1978): 124-156.. Nie tylko więc kłamcy skupiają się głównie na ekspresjach emocji na twarzach innych ludzi oraz na wypowiadanych przez nich słowach. Zwykle pomijają wtedy inne kanały przekazywania informacji, mowę ciała oraz sam głos. Czasem nie jest to duża strata, ponieważ samo ciało i głos nie przekazują tak wielu informacji, jak właśnie twarz i słowa. Dla wykrywającego kłamstwa, mogą one jednak stanowić dobre źródło wskazówek fałszu.
Tylko niekiedy gesty mogą przekazywać dużo informacji, weźmy np. język migowy. W kulturze zachodniej jednak, szczególnie u Europejczyków mieszkających na północy oraz ich krewnych w Ameryce, gestykulacja podczas rozmów jest bardzo uboga. Mimo to ludzie w szczególnych warunkach potrafią dosłownie tworzyć sobie złożony język gestów, np. pracownicy tartaku, piloci, niektórzy zakonnicy i zakonnice w klasztorach, gdzie obowiązuje milczenie, czy wreszcie komandosi.
Twarz, choć zwykle kłamcy starają się ją kontrolować, stanowi lepsze źródło przecieków i wskazówek fałszu niż słowa. Mózg skonstruowany jest w taki sposób, że moduły kontrolujące emocje są bezpośrednio powiązane z obszarami zawiadującymi mimiką twarzy. Gdy odczuwasz radość, mimowolnie się uśmiechasz. Gdy się uśmiechasz, zaczynasz odczuwać radość. Opiszę to trochę bardziej szczegółowo nieco dalej.
Jeżeli próbujesz wykryć kłamstwo, kieruj większą część swojej uwagi na mowę ciała i głos. Zmiany tonu głosu pojawiają się na skutek emocji i trudno jest je kontrolować. Reakcje ciała kontrolować jest o wiele prościej, jednakże przeciętni ludzie w procesie socjalizacji i dorastania uczą się, że nie ma to sensu. Raczej nikt nie zawraca sobie głowy obserwacją ruchów i gestów, dlatego też nikt nie zawraca sobie głowy ich kontrolowaniem. Dzięki temu ciało stanowi dobre źródło przecieków i wskazówek fałszu.
Ekman i inni w jednym z doświadczeń zauważyli, że przeciętni ludzie, którzy mogli obserwować jedynie mowę ciała kłamiących pielęgniarek, osiągali skuteczność około 65% w demaskowaniu oszustwaEkman, Paul, et al. "Relative importance of face, body, and speech in judgments of personality and affect." Journal of Personality and Social Psychology 38.2 (1980): 270.. Gdy obserwowali twarz lub słowa, ich skuteczność była porównywalna ze zgadywaniem. Nieliczne osoby na podstawie tych samych wskazówek osiągały skuteczność lepszą od wariografu, rzędu 85%. Byli wśród nich psychoterapeuci z dużym doświadczeniem, o opinii znamienitych klinicystów, ale też garść bardzo spostrzegawczych ludzi. Daje to nadzieję, że można wyuczyć się wykrywać kłamstwo z zadowalającą skutecznością.
Jakie więc gesty sugerują, że ktoś kłamie? Pierwszych z nich należy szukać pośród tzw. emblematów. Emblematy to gesty, które mają konkretne, umowne znaczenie w danej kulturze. Można ich używać zamiast słów, w przeciwieństwie do innych rodzajów gestów. Takim emblematem jest np. gest środkowego palca, który w naszej kulturze oznacza wulgarne “odpie...l się”, czy wzruszenie i rozłożenie ramion mówiące “nie mam pojęcia” albo “wszystko mi jedno”.
W danym kręgu kulturowym zazwyczaj używa się kilkudziesięciu mniej lub bardziej precyzyjnych emblematów. Musisz jednak pamiętać, że ich znaczenie może się różnić w różnych rejonach świata, tak jak może różnić się znaczenie słów. Jednym z największych błędów, jakie popełniają niektóre podręczniki mowy ciała, jest opisywanie emblematów jako uniwersalnych gestów bez względu na pochodzenie. To nieprawda. Gest środkowego palca może być wulgarny dla Europejczyka, może też być zaproszeniem do stosunku płciowego u mieszkańca Afryki.
Do najbardziej znanych u nas emblematów należą np. kiwanie głową na “tak” lub na “nie”, skinienie dłonią lub głową, oznaczające “podejdź”, machanie ręką mówiące “żegnaj”, kciuk uniesiony w górę jako wyraz aprobaty.