Wiersz powstał 20 lipca 1835 roku w Szwajcarii, nad jeziorem Leman. Akcja liryczna rozgrywa się w dwóch odległych przestrzeniach: w miejscu, gdzie przebywa podmiot mówiący (malowniczy alpejski krajobraz z jeziorem i górami) oraz w ojczyźnie, gdzie znajduje się adresatka utworu.

Główni bohaterowie Podmiot liryczny – osoba utożsamiana z poetą-emigrantem, która żyje z dala od swojego kraju i bliskiej kobiety. Doskonale zna codzienne zwyczaje oraz otoczenie adresatki. Adresatka wiersza – kobieta, do której skierowane są słowa podmiotu. Według interpretacji badaczy, jest nią matka poety. Mieszka w rodzinnym domu, otoczona znanym ogrodem i pokojami.

Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Podmiot liryczny wyznaje, że mimo fizycznej rozłąki, jaka dzieli go od adresatki, ich uczucia pozostają silnie związane. Osoba mówiąca zna rytm dnia kobiety, wie, kiedy płacze i co sprawia jej ból. W swojej wyobraźni odtwarza jej postać wśród drzew ogrodu, widząc ją w białej sukni. Jednocześnie zauważa, że adresatka nie potrafi wyobrazić sobie krajobrazu, w którym on przebywa, ponieważ jest on zbyt odległy i egzotyczny. Podmiot opisuje górskie jezioro, nocne niebo oraz dwa światła w oknach dalekiego domu, które traktuje jak gwiazdy-stróże. W zakończeniu pojawia się przekonanie o niemożliwości spotkania oraz metafora wzajemnego przywoływania się przez rozłączonych, porównana do śpiewu słowików.

Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Tęsknota i rozłąka – tekst koncentruje się na bólu, który towarzyszy fizycznej i geograficznej separacji dwojga bliskich sobie ludzi. Emigracja – motyw tułaczki i życia w obcym kraju pojawia się, co wiąże się z niemożnością powrotu do rodzinnych stron. Więź emocjonalna – autor podkreśla silne duchowe połączenie, które przetrwa mimo dzielącej ich odległości. Asymetria wiedzy i doświadczenia – podmiot zna świat adresatki, podczas gdy ona nie potrafi wyobrazić sobie jego otoczenia.

Dominujące emocje i refleksje Czytanie wiersza wywołuje przede wszystkim smutek i melancholię. Świadomość, że spotkanie jest niemożliwe, a rozstanie wieczne, rodzi poczucie beznadziejności. Mimo to, tekst niesie ze sobą moment pociechy – oboje bohaterowie pamiętają o sobie i utrzymują emocjonalny kontakt. Obraz dwóch smutnych słowików wołających się nawzajem potęguje wrażenie głębokiej samotności oraz pragnienia bliskości.